Ο χαρακτήρας και οι στόχοι της παιδείας 🏛️

Ο Πλάτων συζητούσε το δίκαιο και την παιδεία μέσα σε μια ιδεατή πολιτεία — μια πόλη που κατασκευάζεται με τον λόγο. Ο μαθητής του Αριστοτέλης κάνει κάτι διαφορετικό: στρέφει το βλέμμα στην εκπαιδευτική πραγματικότητα της εποχής του και τη ρωτά κατάματα. Τι διδάσκουμε στους νέους; Γιατί; Και ποιος το αποφασίζει;

Παρά τη διαφορά αφετηρίας, δάσκαλος και μαθητής συμφωνούν σε δύο θεμελιώδη σημεία. Πρώτον, το πρόβλημα της παιδείας δεν είναι ιδιωτικό: μπορεί να τεθεί μόνο μέσα στο πλαίσιο της πόλης. Δεύτερον, κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα μέσα στην πολιτική κοινωνία αποβλέπει στη συνοχή, στην πρόοδο και στην ευημερία του συνόλου. Άρα και η παιδεία σε αυτό ακριβώς το τέλος στοχεύει.

Από αυτές τις παραδοχές βγαίνει το συμπέρασμα του Σταγειρίτη: η παιδεία οφείλει να είναι νομοθετικά κατοχυρωμένη, δημόσια και ενιαία για όλους τους ελεύθερους πολίτες — και πρωτίστως για τους νέους, που είναι οι πολίτες του αύριο. Αυτό όμως είναι μόνο το εύκολο μέρος. Οι επιμέρους στόχοι, τα γνωστικά αντικείμενα και οι εκπαιδευτικές πρακτικές απαιτούν πολύ βαθύτερη φιλοσοφική διερεύνηση — και εκεί, όπως θα δούμε, ο Αριστοτέλης ομολογεί ότι η εικόνα είναι θολή.

---

📜 Κείμενο Αναφοράς

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Πολιτικά, Θ 1.3-2.1, 1337a33-b11

Το αρχαίο κείμενο

Ὅτι μὲν οὖν νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον, φανερόν· τίς δ᾽ ἔσται ἡ παιδεία καὶ πῶς χρὴ παιδεύεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. νῦν γὰρ ἀμφισβητεῖται περὶ τῶν ἔργων. Οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντες ὑπολαμβάνουσι δεῖν μανθάνειν τοὺς νέους οὔτε πρὸς ἀρετὴν οὔτε πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον, οὐδὲ φανερὸν πότερον πρὸς τὴν διάνοιαν πρέπει μᾶλλον ἢ πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος·

Ἔκ τε τῆς ἐμποδὼν παιδείας ταραχώδης ἡ σκέψις καὶ δῆλον οὐδὲν πότερον ἀσκεῖν δεῖ τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον ἢ τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετὴν ἢ τὰ περιττά (πάντα γὰρ εἴληφε ταῦτα κριτάς τινας)· περί τε τῶν πρὸς ἀρετὴν οὐθέν ἐστιν ὁμολογούμενον (καὶ γὰρ τὴν ἀρετὴν οὐ τὴν αὐτὴν εὐθὺς πάντες τιμῶσιν, ὥστ᾽ εὐλόγως διαφέρονται καὶ πρὸς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς).

Ὅτι μὲν οὖν τὰ ἀναγκαῖα δεῖ διδάσκεσθαι τῶν χρησίμων, οὐκ ἄδηλον· ὅτι δὲ οὐ πάντα, διῃρημένων τῶν τε ἐλευθερίων ἔργων καὶ τῶν ἀνελευθερίων φανερόν, καὶ ὅτι τῶν τοιούτων δεῖ μετέχειν ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τὸν μετέχοντα μὴ βάναυσον. Βάναυσον δ᾽ ἔργον εἶναι δεῖ τοῦτο νομίζειν καὶ τέχνην ταύτην καὶ μάθησιν, ὅσαι πρὸς τὰς χρήσεις καὶ τὰς πράξεις τὰς τῆς ἀρετῆς ἄχρηστον ἀπεργάζονται τὸ σῶμα τῶν ἐλευθέρων [ἢ τὴν ψυχὴν] ἢ τὴν διάνοιαν.

Μετάφραση

Ότι λοιπόν πρέπει να νομοθετήσουμε για την παιδεία και να την κάνουμε κοινή για όλους, είναι φανερό. Δεν πρέπει όμως να μας διαφεύγει το ερώτημα ποια θα είναι αυτή η παιδεία και με ποιον τρόπο πρέπει να εκπαιδεύονται οι νέοι. Γιατί σήμερα υπάρχει διαφωνία ως προς το περιεχόμενο των σπουδών. Δεν δέχονται όλοι ότι τα ίδια πράγματα πρέπει να μαθαίνουν οι νέοι — ούτε όταν στοχεύουν στην αρετή ούτε όταν στοχεύουν στον άριστο βίο. Ούτε είναι ξεκαθαρισμένο αν η παιδεία πρέπει να απευθύνεται περισσότερο στη διάνοια ή στη διάπλαση του ήθους της ψυχής.

Από την εκπαίδευση που έχουμε μπροστά μας η έρευνα βγαίνει συγκεχυμένη, και δεν φαίνεται καθόλου καθαρά αν πρέπει να καλλιεργούνται όσα είναι χρήσιμα για τη ζωή ή όσα οδηγούν στην αρετή ή τα «περιττά» — γιατί όλα αυτά έχουν βρει τους υποστηρικτές τους. Και ως προς όσα οδηγούν στην αρετή δεν υπάρχει καμιά συμφωνία: αφού δεν τιμούν όλοι εξαρχής την ίδια αρετή, εύλογα διαφωνούν και για τον τρόπο άσκησής της.

Ότι λοιπόν από τα χρήσιμα πρέπει να διδάσκονται τα αναγκαία, δεν είναι ασαφές. Ότι όμως δεν πρέπει να διδάσκονται όλα, γίνεται φανερό από τη διάκριση ανάμεσα στα έργα που ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους και σε εκείνα που δεν τους ταιριάζουν: πρέπει να διδάσκεται κανείς όσα από τα χρήσιμα δεν θα τον καταστήσουν βάναυσο. Και βάναυσο πρέπει να θεωρούμε το έργο εκείνο, την τέχνη εκείνη και το μάθημα εκείνο που αχρηστεύουν το σώμα των ελεύθερων ανθρώπων —ή την ψυχή— ή τη διάνοια για τις εφαρμογές και τις πράξεις της αρετής.

---

🔍 Ερμηνευτικά σχόλια

Δύο ρηματικά επίθετα, μία πολιτική πρόταση

Το κείμενο ανοίγει με δύο τύπους σε -τέος: νομοθετητέον και ποιητέον. Δεν είναι λεπτομέρεια γραμματικής. Το ρηματικό επίθετο σε -τέος δηλώνει το αναγκαίο, το δέον — αντιστοιχεί στο νεοελληνικό «πρέπει να». Ο Αριστοτέλης δηλαδή δεν περιγράφει· νομοθετεί.

Και οι δύο απαιτήσεις είναι βαθιά πολιτικές:

Γιατί όμως; Επειδή, κατά τον Αριστοτέλη, ο δημόσιος χαρακτήρας της παιδείας γεννιέται από την ανάγκη κοινωνικής και πολιτικής ισότητας, ενώ ο ενιαίος χαρακτήρας της είναι προϋπόθεση για την ενότητα της πόλης και τη συλλογική ευτυχία. Μια πόλη όπου ο καθένας μαθαίνει άλλα πράγματα είναι μια πόλη που δεν έχει κοινό σκοπό.

Τι είναι εύκολο και τι δύσκολο

Προσέξτε τη δομή της πρώτης περιόδου. Το ὅτι (ότι πρέπει να νομοθετήσουμε) είναι φανερόν. Το τίς (ποια θα είναι η παιδεία) και το πῶς (με ποιον τρόπο) δεν είναι καθόλου φανερά. Ο Αριστοτέλης έχει ήδη λύσει το πολιτικό ερώτημα και μπαίνει τώρα στο παιδαγωγικό — που αποδεικνύεται πολύ πιο δύσβατο.

Τρεις περιοχές παιδαγωγικής έρευνας

Η σύνταξη μανθάνειν πρός… (μαθαίνω με στόχο κάτι) είναι το εργαλείο με το οποίο ο φιλόσοφος διερευνά τους πιθανούς διδακτικούς σκοπούς. Στο απόσπασμα ξεχωρίζει τρεις διακριτές περιοχές:

Ως γνωστικό αντικείμενο ορίζονται όλες οι δράσεις, σωματικές και πνευματικές, των ελεύθερων πολιτών — όχι μόνο τα «μαθήματα» με τη στενή έννοια.

Οι τρεις υποψήφιοι στόχοι

Η καρδιά της πρώτης παραγράφου είναι μια τριπλή διάζευξη για το περιεχόμενο της παιδείας:

1. Τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον — όσα εξυπηρετούν τις πρακτικές ανάγκες
2. Τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετήν — όσα οδηγούν στην ηθική τελείωση
3. Τὰ περιττά — η γνώση χωρίς άμεση εφαρμογή

Και για τα τρία, λέει ο Αριστοτέλης, υπάρχουν κριταί τινες: υποστηρικτές και επικριτές. Η διαφωνία δεν είναι επιφανειακή — φτάνει ως τη ρίζα, γιατί ούτε καν για την ἀρετή δεν υπάρχει συμφωνία. Αν δεν συμφωνούμε τι είναι αρετή, πώς θα συμφωνήσουμε πώς καλλιεργείται;

Ελευθέριο και ανελευθέριο: το κριτήριο

Η δεύτερη παράγραφος περνά από την απορία στη θέση. Ο Αριστοτέλης δέχεται ένα ελάχιστο: από τα χρήσιμα πρέπει να διδάσκονται τα ἀναγκαῖα. Αμέσως όμως βάζει φρένο: οὐ πάντα — όχι όλα.

Το κριτήριο επιλογής είναι η διάκριση ανάμεσα σε ἐλευθέρια και ἀνελευθέρια έργα. Η ερώτηση που πρέπει να θέτουμε σε κάθε μάθημα είναι μία:

Θα καταστήσει αυτό το μάθημα τον μαθητή βάναυσο;

Και το «βάναυσο» ορίζεται λειτουργικά, όχι με ταξικές προκαταλήψεις: βάναυσο είναι το έργο, η τέχνη ή το μάθημα που ἄχρηστον ἀπεργάζεται — αχρηστεύει — το σώμα, την ψυχή ή τη διάνοια του ελεύθερου ανθρώπου για τις πράξεις της αρετής.

Η επιμονή του «δεῖ»

Μετρήστε πόσες φορές επανέρχεται το απρόσωπο δεῖ και τα συγγενικά του (χρή, νομοθετητέον, ποιητέον). Η επανάληψη δεν είναι υφολογική αδεξιότητα: ο Αριστοτέλης χτίζει μια δεοντολογία της παιδείας. Δεν μας λέει τι συμβαίνει, αλλά τι οφείλει να συμβαίνει — και η γλώσσα του το καθιστά σαφές σε κάθε πρόταση.

Παράλληλα, η σκέψη προχωρά με διαιρετικές αναλύσεις: ένα θέμα σπάει σε κατηγορίες και υποκατηγορίες. Τα εκφραστικά εργαλεία είναι σταθερά — τα ζεύγη οὔτε… οὔτε, οι διαζεύξεις πότερον… ἢ… ἢ, οι αντιθέσεις μὲν… δέ. Έτσι ο αναγνώστης βλέπει τον χάρτη των δυνατοτήτων πριν του ζητηθεί να επιλέξει.

---

📖 Λεξιλόγιο σε βάθος

παιδεία κοινή — Η φράση συμπυκνώνει ολόκληρο το πολιτικό πρόγραμμα του Αριστοτέλη για την εκπαίδευση. Ο δημόσιος χαρακτήρας της παιδείας δεν είναι γι᾽ αυτόν ζήτημα διοικητικής ευκολίας αλλά απόρροια της ανάγκης για κοινωνική και πολιτική ισότητα. Ταυτόχρονα, η κοινή παιδεία εξασφαλίζει την ενότητα της πόλης: πολίτες που έχουν μορφωθεί με τον ίδιο τρόπο μοιράζονται κοινούς σκοπούς και κοινές αξίες, άρα μπορούν να συνυπάρξουν. Η συλλογική ευδαιμονία περνά μέσα από ένα ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα.

μανθάνειν πρός… — Χαρακτηριστική αριστοτελική σύνταξη για τη δήλωση διδακτικού σκοπού. Το «πρός + αιτιατική» δείχνει τον στόχο προς τον οποίο κατευθύνεται η μάθηση. Στο απόσπασμα εμφανίζεται τέσσερις φορές (πρὸς ἀρετήν, πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον, πρὸς τὴν διάνοιαν, πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος) και κάθε φορά ανοίγει μια διαφορετική εκδοχή για το τι υπηρετεί η εκπαίδευση: την αρετή ή την ευδαιμονία, την ανάπτυξη του πνεύματος ή την καλλιέργεια του χαρακτήρα, τη χρηστικότητα ή την αυταξία της γνώσης. 🎯

περιττά — Κατά λέξη «τα περισσευούμενα». Ο Σταγειρίτης δηλώνει έτσι το σύνολο των γνώσεων που δεν αποβλέπουν σε άμεσες πρακτικές εφαρμογές. Η λέξη έχει κάτι το αμφίσημο: για τους επικριτές αυτής της γνώσης είναι περιττή με την αρνητική έννοια, ενώ για τον ίδιο τον Αριστοτέλη πρόκειται για την περιοχή της υψηλότερης θεωρητικής σοφίας — εκείνης που ενσάρκωσαν οι προσωκρατικοί όπως ο Θαλής και ο Αναξαγόρας.

βάναυσος — Αρχικά ο χειρώνακτας τεχνίτης, ιδίως ο εργαζόμενος στη φωτιά (η ετυμολογία συνδέεται με τον βαῦνος, το καμίνι). Στην αριστοτελική χρήση ο όρος αποκτά αξιολογικό βάρος: βάναυσο είναι ό,τι υποβαθμίζει τον ελεύθερο άνθρωπο και τον καθιστά ἄχρηστον πρὸς τὰς πράξεις τῆς ἀρετῆς. Στα νέα ελληνικά η λέξη έχει μετατοπιστεί εντελώς: σήμερα «βάναυσος» σημαίνει βίαιος, ωμός, σκληρός — μια σημασία που κρατά μόνο το αρνητικό φορτίο και έχει χάσει την αρχική κοινωνική αναφορά στη χειρωνακτική εργασία. 🔨

ἐλευθέρια / ἀνελευθέρια ἔργα — Η διάκριση αυτή είναι ο πρόγονος των ελευθέριων τεχνών (artes liberales) που θα κυριαρχήσουν στη δυτική εκπαίδευση. «Ελευθέριο» δεν σημαίνει «εύκολο» ή «ευχάριστο», αλλά αρμόζον σε ελεύθερο άνθρωπο: ό,τι καλλιεργεί χωρίς να υποδουλώνει, ό,τι αφήνει τον άνθρωπο διαθέσιμο για την πράξη της αρετής και τη ζωή του πολίτη.

ἦθος τῆς ψυχῆς — Ο χαρακτήρας, οι σταθερές διαθέσεις της ψυχής. Ο Αριστοτέλης το αντιδιαστέλλει προς τη διάνοια, τη λογική-γνωστική ικανότητα. Η διάκριση αντιστοιχεί στη θεμελιώδη διαίρεση των αρετών σε ἠθικές (που αποκτώνται με τον εθισμό και την άσκηση) και διανοητικές (που αποκτώνται με τη διδασκαλία). Το ερώτημα «στη διάνοια ή στο ήθος;» είναι στην ουσία το ερώτημα: εκπαιδεύουμε το μυαλό ή διαπλάθουμε τον χαρακτήρα;

---

🔗 Παράλληλα Κείμενα

1. ΠΛΑΤΩΝ, Νόμοι 643d-644b

Οι Νόμοι είναι το τελευταίο και εκτενέστερο έργο του Πλάτωνα, γραμμένο στα γεράματά του. Εδώ ο φιλόσοφος επανέρχεται στο ζήτημα της δίκαιης διακυβέρνησης, αλλά με πολύ μεγαλύτερο ρεαλισμό απ᾽ ό,τι στην Πολιτεία: σκιαγραφεί την πολιτική δομή και τους νόμους μιας δεύτερης ιδανικής πολιτείας, τη Μαγνησία. Σκοπός του νομοθέτη είναι η τέλεια αρετή των πολιτών ως συνόλου, και οι αληθινοί νόμοι είναι εκείνοι που συντελούν στην ευδαιμονία τους. Τον διάλογο τον οδηγεί ο Αθηναίος, που εδώ συζητά τον ρόλο της παιδείας στη διαμόρφωση του τέλειου πολίτη.

Τι υποστηρίζει το χωρίο

Ο Αθηναίος ξεκινά προειδοποιώντας ότι δεν πρέπει να αφήσουμε την έννοια της παιδείας αόριστη. Στην καθημερινή γλώσσα, λέει, ονομάζουμε κάποιον «πεπαιδευμένο» ή «απαίδευτο» με μεγάλη ευκολία — φτάνουμε να αποκαλούμε πεπαιδευμένους ακόμη και ανθρώπους με εξειδικευμένη κατάρτιση στο εμπόριο ή στη ναυτιλία. Αυτή η χρήση όμως, επιμένει, αστοχεί.

Ο ορισμός που προτείνει είναι σαφής και αυστηρός: παιδεία είναι εκείνο που οδηγεί τον άνθρωπο από την παιδική ηλικία στην αρετή — που τον κάνει να επιθυμεί και να χαίρεται το να γίνει τέλειος πολίτης, ικανός να ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι με δικαιοσύνη, δηλαδή και να κυβερνά και να κυβερνιέται δίκαια. Ό,τι άλλο αποβλέπει στον πλούτο, σε κάποια μορφή ισχύος ή σε μια σοφία χωρίς φρόνηση και δικαιοσύνη, ο Αθηναίος το χαρακτηρίζει χυδαίο και ανελεύθερο και του αρνείται το όνομα της παιδείας.

Το χωρίο κλείνει με δύο πρακτικά συμπεράσματα: πρώτον, όσοι ανατρέφονται σωστά γίνονται κατά κανόνα αγαθοί, και άρα η παιδεία δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάται — είναι το πρώτο και πολυτιμότερο από όσα μπορούν να συμβούν στους άριστους άνδρες. Δεύτερον, αν η παιδεία εκτραπεί, μπορεί να επανορθωθεί· και η επανόρθωση αυτή είναι έργο διά βίου, που ο καθένας οφείλει να επιδιώκει όσο μπορεί.

2. ΖΑΝ-ΖΑΚ ΡΟΥΣΟ, Αιμίλιος ή περί αγωγής

Ο Γάλλος στοχαστής Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) δημοσίευσε το 1762 το Émile ou De l᾽éducation, ένα από τα ιδρυτικά κείμενα της νεότερης παιδαγωγικής. Στο έργο εκθέτει τις παιδαγωγικές του απόψεις προσπαθώντας να γεφυρώσει την εγωιστική φύση του ανθρώπου με τις απαιτήσεις της πολιτικής κοινωνίας μέσα στην οποία ζει.

Το πείραμα σκέψης του είναι ριζοσπαστικό: ένα νεογέννητο, ο ορφανός Αιμίλιος, μαθαίνει από τη φύση — σαν ένας Ροβινσώνας Κρούσος στο νησί του, έξω από την κοινωνία. Σταδιακά διαμορφώνει ολοκληρωμένη προσωπικότητα, ανεξάρτητη από κοινωνικές σκοπιμότητες και περιορισμούς. Η εκπαίδευση, για τον Ρουσό, δεν προσπαθεί να διαπλάσει τον άνθρωπο καλό, αλλά να αποκαταστήσει μέσα του την αρχική του καλοσύνη — γιατί καλός γεννιέται, και η κοινωνία τον διαφθείρει.

Τι υποστηρίζει το απόσπασμα

Ο Ρουσό ζητά να γενικεύσουμε τις παιδαγωγικές μας απόψεις: στον μαθητή μας πρέπει να βλέπουμε τον αφηρημένο άνθρωπο, εκτεθειμένο σε όλα τα απρόοπτα της ανθρώπινης ζωής — όχι έναν συγκεκριμένο άνθρωπο με προδιαγεγραμμένη θέση.

Το επιχείρημά του είναι μια υποθετική συλλογιστική. Αν οι άνθρωποι γεννιόνταν μόνιμα δεμένοι με το έδαφος μιας χώρας, αν η ίδια εποχή διαρκούσε όλο τον χρόνο, αν η κοινωνική θέση του καθενός ήταν αμετάβλητη — τότε η καθιερωμένη εκπαιδευτική πρακτική θα ήταν κατά κάποιον τρόπο καλή. Καμία όμως από αυτές τις υποθέσεις δεν ισχύει.

Δεδομένης, αντίθετα, της κινητικότητας των ανθρώπινων πραγμάτων και του ανήσυχου, ερευνητικού πνεύματος της εποχής — ενός πνεύματος που αναστατώνει τα πάντα σε κάθε νέα γενιά — ο Ρουσό ρωτά ρητορικά: υπάρχει πιο ανόητη μέθοδος από το να ανατρέφουμε ένα παιδί σαν να μην πρόκειται να βγει ποτέ από το δωμάτιό του, σαν να πρόκειται να περιβάλλεται για πάντα από τους δικούς του ανθρώπους;

---

✍️ Κείμενα Αυτενέργειας

ΞΕΝΟΦΩΝ, Οἰκονομικός 13.1-4

Ο Οἰκονομικός γράφτηκε μετά το 401 π.Χ. και δίνει συμβουλές για την οικιακή και αγροτική οικονομία — τις γνώσεις που όφειλε να κατέχει ένας άντρας της εποχής. Το έργο έχει διαλογική μορφή: ο Σωκράτης παρουσιάζεται να μεταφέρει τις απόψεις του Αθηναίου Ἰσχόμαχου, αφηγούμενος μια παλιότερη συνομιλία τους.

Το απόσπασμα μοιάζει πρακτικό, αλλά θέτει ένα βαθιά παιδαγωγικό ερώτημα: τι εφόδια χρειάζεται κάποιος για να διευθύνει ανθρώπους; Και — το κρισιμότερο — διδάσκεται η ικανότητα του άρχειν;

Σωκράτης: Ὅταν δὲ παραστήσῃς τινί, ἔφην ἐγώ, τοῦτο καὶ πάνυ ἰσχυρῶς, ὅτι δεῖ ἐπιμελεῖσθαι ὧν ἂν σὺ βούλῃ, ἦ ἱκανὸς ἤδη ἔσται ὁ τοιοῦτος ἐπιτροπεύειν, ἤ τι καὶ ἄλλο προσμαθητέον αὐτῷ ἔσται, εἰ μέλλει ἐπίτροπος ἱκανὸς ἔσεσθαι;

Ἰσχόμαχος: Ναὶ μὰ Δί᾽, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος, ἔτι μέντοι λοιπὸν αὐτῷ ἐστι γνῶναι ὅ τι τε ποιητέον καὶ ὁπότε καὶ ὅπως, εἰ δὲ μή, τί μᾶλλον ἐπιτρόπου ἄνευ τούτων ὄφελος ἢ ἰατροῦ ὃς ἐπιμελοῖτο μὲν κάμνοντός τινος πρῴ τε ἰὼν καὶ ὀψέ, ὅ τι δὲ συμφέρον τῷ κάμνοντι ποιεῖν εἴη, τοῦτο μὴ εἰδείη;

Σωκρ.: Ἐάν γε μὴν καὶ τὰ ἔργα μάθῃ ὡς ἔστιν ἐργαστέα, ἔτι τινός, ἔφην ἐγώ, προσδεήσεται, ἢ ἀποτετελεσμένος ἤδη οὗτός σοι ἔσται ἐπίτροπος;

Ἰσχόμ.: Ἄρχειν γε, ἔφη, οἶμαι δεῖν αὐτὸν μαθεῖν τῶν ἐργαζομένων.

Σωκρ.: Ἦ οὖν, ἔφην ἐγώ, καὶ σὺ ἄρχειν ἱκανοὺς εἶναι παιδεύεις τοὺς ἐπιτρόπους;

Ἰσχόμ.: Πειρῶμαί γε δή, ἔφη ὁ Ἰσχόμαχος.

Σωκρ.: Καὶ πῶς δή, ἔφην ἐγώ, πρὸς τῶν θεῶν τὸ ἀρχικοὺς εἶναι ἀνθρώπων παιδεύεις;

Ἰσχόμ.: Φαύλως, ἔφη, πάνυ, ὦ Σώκρατες, ὥστε ἴσως ἂν καὶ καταγελάσαις ἀκούων.

Μετάφραση

Σωκράτης: Όταν λοιπόν, είπα εγώ, κάνεις κάποιον να παραδεχτεί αυτό, και μάλιστα με απόλυτη πεποίθηση — ότι δηλαδή πρέπει να φροντίζει όσα εσύ θέλεις — θα είναι πια ικανός ένας τέτοιος άνθρωπος να διευθύνει, ή θα πρέπει να μάθει και κάτι ακόμη, αν πρόκειται να γίνει ικανός επιστάτης;

Ισχόμαχος: Μα τον Δία, είπε ο Ισχόμαχος, του μένει ακόμη να μάθει τι πρέπει να κάνει, πότε και με ποιον τρόπο. Αλλιώς, σε τι θα ωφελούσε ένας επιστάτης χωρίς αυτά, περισσότερο απ᾽ ό,τι ένας γιατρός που θα φρόντιζε τον άρρωστο πηγαίνοντας κοντά του και πρωί και βράδυ, αλλά δεν θα ήξερε τι είναι ωφέλιμο να κάνει γι᾽ αυτόν;

Σωκρ.: Κι αν μάθει και τα έργα, πώς πρέπει να εκτελούνται, θα χρειαστεί ακόμη κάτι, είπα εγώ, ή θα είναι πια ολοκληρωμένος επιστάτης για σένα;

Ισχόμ.: Νομίζω, είπε, ότι πρέπει να μάθει να διευθύνει τους εργάτες.

Σωκρ.: Ώστε λοιπόν, είπα εγώ, εκπαιδεύεις κι εσύ τους επιστάτες σου να είναι ικανοί να διευθύνουν;

Ισχόμ.: Προσπαθώ, τουλάχιστον, είπε ο Ισχόμαχος.

Σωκρ.: Και με ποιον τρόπο, στο όνομα των θεών, τους εκπαιδεύεις να είναι ικανοί να διευθύνουν ανθρώπους;

Ισχόμ.: Πολύ απλοϊκά, Σώκρατες — τόσο, που ίσως και να γελάσεις ακούγοντάς το.