Κεφ. 37

Το κεφάλαιο 37 είναι ίσως η πιο διάσημη σελίδα του Επιταφίου και ένα από τα θεμελιώδη κείμενα της πολιτικής σκέψης 🏛️. Εδώ ο Περικλής δίνει τον ορισμό του αθηναϊκού πολιτεύματος: εξηγεί γιατί ονομάζεται δημοκρατία και ποιες αρχές το κάνουν μοναδικό — την ισότητα απέναντι στον νόμο, την αξιοκρατία, την ελευθερία στην ιδιωτική ζωή και τον εκούσιο σεβασμό στους νόμους. Το κείμενο δεν είναι απλή περιγραφή: είναι εγκώμιο και ταυτόχρονα, υπόγεια, σύγκριση με τη Σπάρτη ⚔️.

Το κείμενο 📜

37 . «Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ οὐ ζηλούσῃ τοὺς τῶν πέλας νόμους, παράδειγμα δὲ μᾶλλον αὐτοὶ ὄντες τισὶν ἢ μιμούμενοι ἑτέρους. 4 καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται· μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν, ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ, οὐκ ἀπὸ μέρους 5 τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ’ ἀρετῆς προτιμᾶται, οὐδ’ αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται. ἐλευθέρως δὲ τά τε πρὸς τὸ κοινὸν πολιτεύομεν καὶ ἐς τὴν πρὸς ἀλλήλους τῶν καθ’ ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων ὑποψίαν, 6 οὐ δι’ ὀργῆς τὸν πέλας, εἰ καθ’ ἡδονήν τι δρᾷ, ἔχοντες, οὐδὲ ἀζημίους μέν, λυπηρὰς δὲ τῇ ὄψει ἀχθηδόνας προστιθέμενοι. ἀνεπαχθῶς δὲ τὰ ἴδια προσομιλοῦντες τὰ δημόσια διὰ δέος μάλιστα οὐ παρανομοῦμεν, τῶν τε αἰεὶ ἐν ἀρχῇ ὄντων ἀκροάσει καὶ τῶν νόμων, καὶ μάλιστα αὐτῶν ὅσοι τε ἐπ’ ὠφελίᾳ τῶν ἀδικουμένων κεῖνται καὶ ὅσοι ἄγραφοι 7 ὄντες αἰσχύνην ὁμολογουμένην φέρουσιν».

Υποσημειώσεις 📌

4. «τῶν Λακεδαιμονίων καθάπτεται, οἷς ὁ Λυκοῦργος νόμους εἰσάγων, ἐμιμήσατο μάλιστα τοὺς τῶν Κρητῶν [αἰχμὴ ἐναντίον τῶν Λακεδαιμονίων, στοὺς ὁποίους ὁ Λυκοῦργος εἰσήγαγε νόμους ποὺ ἦταν ἀπομίμηση νόμων τῶν Κρητῶν]» Ν. Δούκας.
5. «ὅπως στὴ Σπάρτη οἱ καλούμενοι ὅμοιοι, καταγόμενοι ἀπὸ τῶν Ἡρακλειδῶν καὶ τῶν Δωριέων» Γρ. Β.
6. «Ὑπαινίττεται πάλιν τοὺς Λακεδαιμονίους οἵτινες, ἂν τις πράττων κατὰ βούλησιν ἀφίστατο ὀλίγον τῶν κοινῶν ἐθίμων, ὑπόπτως ἐζήτουν λόγον παρ’ αὐτοῦ, διατί οὕτως ἔπραττε, τί ἐσκόπει, καὶ πῶς ἔπρεπε νὰ πράξει» Γρ. Β.
7. «οἱ ἠθικοὶ νόμοι, οἱ ἐν τῇ συνειδήσει τῶν ἀνθρώπων ὑπάρχοντες» Γρ. Β.

Μετάφραση 🇬🇷

37 . Ἔχουμε πολίτευμα ποὺ δὲν χρειάζεται νὰ ἀντιγράφει τοὺς θεσμοὺς τῶν ἄλλων. μάλλον οἱ ἴδιοι ἀποτελοῦμε ὑπόδειγμα γιὰ ἄλλους παρὰ μιμούμαστε ἄλλους. Καὶ ὀνομάζεται τὸ πολίτευμα αὐτό, ἐπειδὴ δὲν ἀποβλέπει στὸ συμφέρον τῶν λίγων ἀλλὰ τῶν πολλῶν, δημοκρατία. Σχετικὰ μὲ τὶς ἰδιωτικὲς διαφορές, οἱ νόμοι τὶς ἀντιμετωπίζουν ὅλες μὲ βάση τὴν ἰσότητα, σχετικὰ πάλι μὲ τὴν προσωπικὴ ἀνάδειξη στὰ δημόσια ἀξιώματα, καθένας προτιμᾶται ἀνάλογα μὲ τὴν ἐκτίμηση ποὺ ἔχει μὲ βάση ὄχι τὴν κοινωνικὴ τάξη ἀλλὰ τὴν ἀξία του. οὔτε πάλι ἡ φτώχεια μὲ τὴν ἀσημότητα ποὺ τὴ συνοδεύει ἔχει ἀποτελέσει ἐμπόδιο γιὰ κάποιον ὁ ὁποῖος μπορεῖ νὰ πράξει κάτι καλὸ γιὰ τὴν πόλη. Ὡς ἐλεύθεροι ἄνθρωποι συμπεριφερόμαστε στὴ δημόσια ζωὴ καὶ στὶς μεταξὺ μας καθημερινὲς σχέσεις χωρὶς καχυποψία, χωρὶς νὰ ὀργιζόμαστε μὲ τὸ γείτονα, ἐὰν κάνει κάτι ἐπειδὴ ἔτσι τοῦ ἀρέσει, οὔτε τοῦ κατεβάζουμε τὰ μοῦτρα, πράγμα πού, ἂν δὲν τὸν βλάπτει, πάντως τὸν στενοχωρεῖ. Καὶ ἐνῶ στὴν ἰδιωτική μας ζωὴ συμπεριφερόμαστε χωρὶς νὰ ἐνοχλοῦμε ὁ ἕνας τὸν ἄλλο, στὴ δημόσια δὲν παραβαίνουμε τὸ νόμο, ἀπὸ σεβασμὸ προπάντων, πειθαρχώντας καὶ στοὺς ἄρχοντες ποὺ ἔχουμε κάθε φορὰ καὶ στοὺς νόμους, καὶ μάλιστα σὲ αὐτοὺς ποὺ ἔχουν θεσπιστεῖ γιὰ τὴν προστασία τῶν ἀδικουμένων, ὅπως ἐπίσης σὲ ἐκείνους πού, ἂν καὶ ἄγραφοι, φέρνουν κατὰ κοινὴ ὁμολογία ντροπὴ σὲ ὅποιον τοὺς παραβαίνει.

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή του κεφαλαίου 🧭

Το κεφάλαιο χωρίζεται καθαρά σε τέσσερις ενότητες που προχωρούν σαν αλυσίδα:

1. Η πρωτοτυπία του πολιτεύματος (: «Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ… μιμούμενοι ἑτέρους»). Η Αθήνα δεν αντιγράφει· είναι πρότυπο.
2. Το όνομα και οι δύο μορφές ισότητας («καὶ ὄνομα μὲν… κεκώλυται»). Ισότητα ενώπιον του νόμου και αξιοκρατία στα αξιώματα.
3. Η ελευθερία στην ιδιωτική και δημόσια ζωή («ἐλευθέρως δὲ… προστιθέμενοι»).
4. Η εκούσια νομιμοφροσύνη («ἀνεπαχθῶς δὲ… φέρουσιν»). Η ελευθερία δεν καταλήγει σε αναρχία.

Η αρχική λέξη γάρ δείχνει ότι όλο το κεφάλαιο λειτουργεί ως αιτιολόγηση: το πολίτευμα είναι η αιτία του μεγαλείου που περιέγραψε ο ρήτορας.

Πρωτοτυπία και υπόγεια σύγκριση με τη Σπάρτη ⚔️

Ο Περικλής ξεκινά με μια δήλωση αυτοπεποίθησης: η Αθήνα δεν ζηλοῖ τους νόμους των γειτόνων της, αλλά είναι η ίδια παράδειγμα. Οι υποσημειώσεις των παλαιών σχολιαστών αποκαλύπτουν ότι εδώ υπάρχει σαφής αιχμή εναντίον των Λακεδαιμονίων: ο Λυκούργος, ο νομοθέτης της Σπάρτης, θεωρούνταν ότι είχε μιμηθεί τους κρητικούς νόμους. Το πρώτο κιόλας επιχείρημα λοιπόν είναι συγκριτικό — αλλά με λεπτότητα, χωρίς να κατονομάζεται ο αντίπαλος. Αυτή η σιωπηρή αντιπαράθεση με τη Σπάρτη διατρέχει όλο το κεφάλαιο και είναι το κλειδί για να το διαβάσουμε σωστά: κάθε αρετή της Αθήνας υπονοεί ένα ελάττωμα της αντιπάλου.

Το όνομα «δημοκρατία» και οι δύο ισότητες ⚖️

Ο ορισμός είναι λιτός και ακριβής: το πολίτευμα λέγεται δημοκρατία επειδή τα πράγματα της πόλης δεν διοικούνται ἐς ὀλίγους αλλά ἐς πλείονας. Ακολουθούν δύο διαφορετικές αρχές που ο μαθητής πρέπει να ξεχωρίσει:

• Η ἰσονομία: στις ιδιωτικές διαφορές, ο νόμος είναι ίδιος για όλους — απόλυτη, μαθηματική ισότητα.
• Η αξιοκρατία: στα δημόσια αξιώματα δεν ισχύει η μηχανική ισότητα αλλά η αναλογική — προτιμάται καθένας ανάλογα με την ἀρετή του και όχι ἀπὸ μέρους, δηλαδή όχι με κριτήριο την καταγωγή. Και εδώ υπολανθάνει η Σπάρτη, όπου οι ὅμοιοι αποτελούσαν κλειστή κάστα.

Ο Περικλής προχωρεί ακόμη πιο πέρα: ούτε η πενία εμποδίζει κάποιον ικανό να προσφέρει. Η δημοκρατία δηλαδή δεν καταργεί απλώς τα προνόμια της καταγωγής, αλλά και τα εμπόδια της οικονομικής κατάστασης. Είναι ένα εξαιρετικά τολμηρό μήνυμα για τον 5ο αι. π.Χ.

Ελευθερία χωρίς καχυποψία 🕊️

Η τρίτη ενότητα περνά από τους θεσμούς στο ήθος των πολιτών. Ζούμε ἐλευθέρως, λέει, τόσο στη δημόσια όσο και στην καθημερινή ιδιωτική ζωή. Ο Αθηναίος δεν θυμώνει με τον γείτονα αν εκείνος κάνει κάτι καθ' ἡδονήν, ούτε του δείχνει εκείνα τα βλέμματα που, όπως λέει με εξαιρετική ψυχολογική οξύτητα, είναι ἀζήμιοι μὲν, λυπηραὶ δὲ τῇ ὄψει ἀχθηδόνες. Η παρατήρηση αυτή είναι από τις πιο ανθρώπινες στιγμές του λόγου: η ελευθερία μετριέται όχι μόνο στους νόμους αλλά και στα βλέμματα. Η υποσημείωση θυμίζει πάλι τη Σπάρτη, όπου η παραμικρή απόκλιση από το κοινό έθιμο προκαλούσε ανάκριση.

Ελευθερία και πειθαρχία: η λύση του παραδόξου 🔒

Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι τόση ελευθερία οδηγεί σε ασυδοσία. Ο Περικλής προλαβαίνει την ένσταση: ενώ στις ιδιωτικές σχέσεις είμαστε ἀνεπαχθεῖς, στα δημόσια δεν παρανομούμε — και μάλιστα διὰ δέος. Το «δέος» εδώ δεν είναι τρόμος αστυνομίας αλλά εσωτερικευμένος σεβασμός. Η πειθαρχία είναι εκούσια, και γι' αυτό ουσιαστική.

Το κεφάλαιο κορυφώνεται με τη διάκριση δύο ειδών νόμων: των γραπτών, και ιδίως εκείνων που προστατεύουν τους αδικουμένους, και των ἄγραφων νόμων, που δεν επιβάλλουν ποινή αλλά φέρνουν αἰσχύνην ὁμολογουμένην. Είναι ένα σημείο που συνδέει τον Επιτάφιο με την Αντιγόνη, όπου οι άγραφοι νόμοι των θεών αντιπαρατίθενται στο διάταγμα του Κρέοντα. Στον Θουκυδίδη όμως δεν υπάρχει σύγκρουση: γραπτοί και άγραφοι νόμοι λειτουργούν αρμονικά, και ακριβώς αυτή η αρμονία είναι το τεκμήριο του πολιτισμού της Αθήνας.