Λεξικό βασικών θεατρικών όρων

Η ενότητα αυτή είναι το «εργαλειοθήκη-λεξικό» του μαθήματος 🎭: συγκεντρώνει αλφαβητικά τους βασικούς όρους που χρειάζεσαι για να μιλήσεις με ακρίβεια για την αρχαία τραγωδία και για την παράσταση της στο αρχαίο θέατρο. Οι όροι δεν είναι απλώς λέξεις προς αποστήθιση: ο καθένας κρύβει μια ολόκληρη λειτουργία του δράματος, από τη δομή του έργου ως τα ξύλινα μηχανήματα που σήκωναν θεούς στον αέρα. Όταν διαβάζεις την Αντιγόνη, αυτό το λεξικό είναι που σου επιτρέπει να πεις όχι «εδώ ο χορός τραγουδά κάτι», αλλά «εδώ έχουμε στάσιμο, με στροφή και αντιστροφή».

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Πώς είναι οργανωμένο το λεξικό 📚

Το λεξικό παρατάσσει τους όρους με αλφαβητική σειρά, όχι θεματική. Αυτό βολεύει όταν ψάχνεις κάτι συγκεκριμένο, αλλά κρύβει τη λογική τους. Αν τους ομαδοποιήσεις, θα δεις ότι ανήκουν σε τέσσερις μεγάλες οικογένειες: (α) όροι για τα είδη και την καταγωγή του δράματος, (β) όροι για τα μέρη και τη δομή της τραγωδίας, (γ) όροι της αριστοτελικής θεωρίας για το πώς λειτουργεί η τραγωδία πάνω στον θεατή, και (δ) όροι για τον χώρο, τα σκηνικά μέσα και τους θεσμούς της παράστασης. Το να τους δεις έτσι είναι η διαφορά ανάμεσα στο να ξέρεις τι σημαίνει μια λέξη και στο να καταλαβαίνεις πώς δούλευε το αρχαίο θέατρο.

Α. Η καταγωγή και τα είδη του δράματος 🌱

Στη ρίζα βρίσκεται ο διθύραμβος, το χορικό εγκωμιαστικό άσμα προς τιμή του Διονύσου που έψαλλε χορός λατρευτών γύρω από τον βωμό του θεού. Από εκεί γεννήθηκε η τραγωδία. Το λεξικό διατηρεί και τους δύο συνδετικούς κρίκους με εκείνη την πρώιμη φάση: τον ἐξάρχοντα, δηλαδή τον πρωτοτραγουδιστή που άρχιζε το τραγούδι και ο χορός το επαναλάμβανε, και τον τραγικό τρόπο, το είδος μουσικής που τραγουδούσαν οι χορευτές μεταμφιεσμένοι σε τράγους, δηλαδή σε σατύρους. Στην ίδια πρωτόγονη λατρευτική εμπειρία ανήκει και η έκσταση: η συναισθηματική μέθη που ταύτιζε τους υποκριτές και τον χορό με τους σατύρους και τους μετέθετε σε μια θεϊκή κατάσταση — και ακριβώς γι' αυτό απαιτούσε μεταμφίεση.

Το δράμα ορίζεται ως θεατρικό-ποιητικό έργο προορισμένο για παράσταση και όχι για απλή ανάγνωση ή απαγγελία. Πρόσεξε αυτή τη διατύπωση: είναι ο πυρήνας όλου του λεξικού. Ένα δράμα αποτελείται από ποιητικό λόγο, μουσική και όρχηση (χορευτική κίνηση) — τρία στοιχεία μαζί, όχι μόνο κείμενο. Τα τρία είδη του είναι η τραγωδία, το σατυρικό δράμα και η κωμωδία. Η τραγωδία παριστάνει συγκρούσεις και μεταπτώσεις προσώπων από την ευτυχία στη δυστυχία και αντίστροφα, με τέλος που συνδέεται με τη λύτρωση ή τη συντριβή των ηρώων. Το σατυρικό δράμα, που οφείλει το όνομά του στους μεταμφιεσμένους σε σατύρους άνδρες του χορού, είχε σκοπό να προκαλέσει γέλιο και να ξεκουράσει τους θεατές από την ένταση των τραγωδιών. Η κωμωδία, μέσα από τη φάρσα και την ευθυμία, ασκούσε κριτική ώστε να διορθωθούν επιβλαβείς για την πόλη καταστάσεις — και άρα, τονίζει το λεξικό, ο σκοπός της ήταν διδακτικός, όπως και της τραγωδίας. Τα τέσσερα έργα που παρουσίαζε ένας ποιητής την ίδια μέρα (τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα) συνιστούσαν την τετραλογία.

Β. Τα μέρη και η δομή της τραγωδίας 🏛️

Εδώ βρίσκονται οι όροι που θα χρησιμοποιείς συνεχώς στην Αντιγόνη. Ο πρόλογος είναι το μέρος που προηγείται της εισόδου του χορού και σημαίνει τον πρώτο λόγο του ηθοποιού. Ακολουθεί η πάροδος, το άσμα που τραγουδά ο χορός καθώς μπαίνει στην ορχήστρα — προσοχή στη διπλή σημασία: «πάροδοι» λέγονταν και οι δύο είσοδοι που οδηγούσαν αριστερά και δεξιά στην ορχήστρα. Έπειτα εναλλάσσονται τα επεισόδια με τα στάσιμα. Το επεισόδιο είναι ό,τι σήμερα ονομάζουμε πράξη: το κυρίως δραματικό μέρος, όπου συγκρούονται τα πρόσωπα και προωθείται ο μύθος. Το στάσιμο είναι το άσμα που τραγουδά ο χορός μετά από ένα επεισόδιο, έχοντας ήδη λάβει θέση στην ορχήστρα. Τελευταία έρχεται η έξοδος, το μέρος που αρχίζει ύστερα από το τελευταίο στάσιμο.

Τα χορικά έχουν και δική τους εσωτερική αρχιτεκτονική: η στροφή είναι σύστημα στίχων με νοηματική συνήθως αυτοτέλεια, που το τραγουδούσε το α΄ ημιχόριο· η αντιστροφή ακολουθεί και αντιστοιχεί στη στροφή, τραγουδισμένη από το β΄ ημιχόριο· και η επωδός είναι η ποιητική στροφή που έρχεται ύστερα από στροφές και αντιστροφές. Δίπλα σε αυτά υπάρχουν ειδικότερες μορφές τραγουδιού: ο κομμός, το θρηνητικό άσμα που τραγουδούσαν αμοιβαία χορός και ηθοποιοί· οι μονωδίες ή διωδίες, άσματα ενός ή δύο ηθοποιών· και το υπόρχημα, ζωηρό και χαρούμενο άσμα με χορό, που ψαλλόταν συνήθως προς τιμή του Απόλλωνα.

Στον λόγο των ηθοποιών ανήκουν οι στιχομυθίες (διάλογος στίχο με στίχο) και η αντιλαβή (διάσπαση του ίδιου στίχου σε δύο ή τρία μέρη) — δύο τεχνικές που δείχνουν, καθαρά μορφικά, πόσο έχει ανέβει η θερμοκρασία μιας σύγκρουσης.

Γ. Οι αριστοτελικοί όροι: πώς λειτουργεί η τραγωδία 🧠

Αυτή είναι η θεωρητικά πυκνότερη ομάδα. Το ήθος, ο χαρακτήρας του τραγικού ήρωα, οφείλει κατά το λεξικό να είναι χρηστόν, ἁρμόττον, ὅμοιον και ὁμαλόν — τέσσερις απαιτήσεις που, αν τις εφαρμόσεις στην Αντιγόνη ή στον Κρέοντα, δίνουν αμέσως υλικό για ανάλυση χαρακτήρα.

Η πορεία του ήρωα περιγράφεται με τους όρους αμαρτία, περιπέτεια και αναγνώριση. Η ἁμαρτία είναι η άστοχη ενέργεια του ήρωα και — αυτό είναι κρίσιμο — στην Ποιητική δηλώνει το διανοητικό λάθος, όχι την ηθική παρεκτροπή· μπορεί όμως αυτό το λάθος να οδηγήσει σε παράβαση του ηθικού νόμου. Η περιπέτεια είναι η μεταστροφή της τύχης των ηρώων αντίθετα από αυτό που επιδιώκουν. Η αναγνώριση είναι η μεταστροφή από την άγνοια στη γνώση: η ανακάλυψη της συγγενικής σχέσης που συνδέει δύο πρόσωπα και αλλάζει την πορεία των πραττομένων — ενώ στην αυτοαναγνώριση ο ήρωας φτάνει στη γνώση της δικής του πραγματικής ταυτότητας. Πλάι τους στέκουν η ύβρις, η τάση του ήρωα να ξεπερνά τα όρια της ανθρώπινης φύσης του και να συγκρούεται με τους θεϊκούς νόμους, και η τραγικότητα, η σύγκρουση με υπέρτερες δυνάμεις (μοίρα, θεία δίκη), με συνέπειες αισθήματα ενοχής, μοναξιάς, συντριβής ή και λύτρωσης.

Ως προς την πλοκή, η δέση είναι η ανάπτυξη της υπόθεσης ως το σημείο όπου κορυφώνεται η ευτυχία ή η δυστυχία του ήρωα, και η λύση η μεταβολή της κατάστασης και η τελική έκβαση. Η αρχή κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ τὸ ἀναγκαῖον απαιτεί η μορφή, η πλοκή και η σύνθεση να είναι φυσικές, εύλογες, αληθοφανείς, και συγχρόνως να συμφωνούν με την αισθητική και ηθική αναγκαιότητα.

Τέλος, η επίδραση στον θεατή: το πάθος είναι τα σωματικά παθήματα (τραυματισμοί ή φόνοι) των ηρώων που διεγείρουν ισχυρά συναισθήματα. Ο ἔλεος είναι η συμπόνια που νιώθει ο θεατής, γιατί ο ήρωας ἀναξιοπαθεῖ — τα βάσανά του είναι πιο οδυνηρά απ' όσο αντέχει το αίσθημα δικαιοσύνης του θεατή. Ο φόβος είναι η ανησυχία που συνέχει την ψυχή του θεατή για την τύχη του ήρωα. Και από αυτά τα δύο προκύπτει η οἰκεία ἡδονή, η χαρακτηριστική ηδονή της τραγωδίας, βαθύτερη από αυτήν άλλων λογοτεχνικών ειδών ακριβώς επειδή προέρχεται από τόσο σύνθετη και ζωντανή τέχνη.

Δ. Οι τεχνικές του ποιητή ⚙️

Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχουν οι όροι που περιγράφουν πώς δουλεύει ο δραματουργός. Η θεατρική οικονομία είναι η διάταξη των εσωτερικών στοιχείων του δράματος ώστε όλα τα απαραίτητα σκηνικά στοιχεία να υποδηλώνονται μέσα στο ίδιο το κείμενο και συγχρόνως να εξασφαλίζεται η ενότητα της υπόθεσης — έτσι το ενδιαφέρον του θεατή μένει αμείωτο. Η προοικονομία είναι η προειδοποίηση, η προδιάθεση για κάτι που θα ακολουθήσει. Η επιβράδυνση είναι η σκόπιμη καθυστέρηση της εξέλιξης για λόγους θεατρικής οικονομίας. Η τραγική παρέκταση είναι η τεχνική να δημιουργείται χαρούμενη και αισιόδοξη ατμόσφαιρα πριν από το τραγικό τέλος. Και η τραγική ή δραματική ειρωνεία στηρίζεται στην απόσταση ανάμεσα στην άγνοια των προσώπων και στη γνώση των θεατών.

Οι τρεις ενότητες της τραγωδίας —της υπόθεσης (μύθου), του χρόνου και του τόπου— είναι τα μορφικά στοιχεία που περιορίζουν τη δράση. Και η δράση η ίδια, το χαρακτηριστικό στοιχείο της τραγωδίας, διακρίνεται σε εσωτερική (η ψυχική κίνηση των προσώπων, η αντιθετική κίνηση παθών και συναισθημάτων, η σύγκρουση των προσώπων και η πάλη των ιδεών) και εξωτερική (η δράση της εισόδου και εξόδου των προσώπων στη σκηνή).

Ε. Ο χώρος, τα μηχανήματα και οι θεσμοί 🏟️

Η τελευταία ομάδα σε βάζει μέσα στο ίδιο το αρχαίο θέατρο. Το κοίλο είναι ο χώρος όπου κάθονταν οι θεατές, χωρισμένο οριζόντια σε τμήματα από τα διαζώματα (πλατείς διάδρομοι) και κάθετα σε κερκίδες (τα σφηνοειδή τμήματα ανάμεσα στις σκάλες). Η ορχήστρα είναι ο κυκλικός χώρος με τη θυμέλη —τον βωμό του Διονύσου— στη μέση, όπου ὠρχεῖτο ο χορός. Η σκηνή ήταν αρχικά ξύλινο παράπηγμα όπου οι υποκριτές άλλαζαν ενδύματα και προσωπείο· μπροστά της κατασκευάστηκε το λογείο, η εξέδρα πάνω στην οποία έπαιζαν οι ηθοποιοί.

Τα μηχανήματα δείχνουν πόσο τεχνολογικό ήταν το αρχαίο θέαμα: το εκκύκλημα, χαμηλό τραπέζι με τροχούς πάνω στο οποίο τοποθετούσαν ομοιώματα νεκρών, αφού σπάνια παρουσιαζόταν φόνος ή αυτοκτονία μπροστά στους θεατές· η μηχανή ή αιώρα, είδος γερανού με καλάθι για την παρουσίαση θεών — από εκεί η φράση ἀπὸ μηχανῆς θεός· το θεολογείο, εξώστης στη στέγη της σκηνής απ' όπου μιλούσαν θεοί και ημίθεοι· οι περίακτοι, δύο περιστρεφόμενοι πρισματικοί στύλοι που άλλαζαν τη σκηνογραφία· οι χαρώνειες κλίμακες, καταπακτή για την άνοδο των νεκρών στη σκηνή· και το βροντείο, μηχανή για την απομίμηση της βροντής.

Στον ηθοποιό ανήκουν η σκευή (ό,τι φορούσε ή κρατούσε: προσωπείο, ενδυμασία, κόθορνοι, σύμβολα εξουσίας), το προσωπείο (η μάσκα, ποικίλη ανάλογα με τη σκηνή και το είδος) και οι κόθορνοι (υποδήματα με χοντρό πέλμα, για να φαίνεται πιο επιβλητικός). Ο ίδιος ο ηθοποιός λέγεται υποκριτής. Ειδικοί ρόλοι είναι ο άγγελος, που μεταφέρει ειδήσεις για όσα συνέβησαν μακριά από τη σκηνή και συντελεί έτσι στην ενότητα της υπόθεσης, και ο εξάγγελος, που μεταφέρει έξω στη σκηνή όσα φριχτά έγιναν μέσα στο ανάκτορο ή στον ναό.

Τέλος, οι θεσμοί της πόλης γύρω από το θέατρο: ο χορηγός, πλούσιος Αθηναίος που αναλάμβανε τις δαπάνες για τη διδασκαλία του χορού (η λειτουργία λεγόταν χορηγία)· τα θεωρικά, χρήματα από το δημόσιο ταμείο για το εισιτήριο· ο θεατρώνης, ο εργολάβος του θεάτρου· οι ραβδούχοι, οι επιμελητές της τάξης· ο προάγων, η εκδήλωση στο ωδείο τις παραμονές των εορτών όπου οι ποιητές παρουσίαζαν τον όμιλό τους και έδιναν πληροφορίες για τα έργα τους· και η διδασκαλία, δηλαδή η ίδια η παράσταση — αλλά και τα επίσημα πρακτικά των δραματικών αγώνων, γραμμένα σε πλάκες που φυλάσσονταν στο δημόσιο αρχείο και περιείχαν τα ονόματα των τριών ποιητών, των χορηγών και των πρωταγωνιστών, τους τίτλους των δραμάτων και το αποτέλεσμα της κρίσης.