Ε΄ Στάσιμο: στ. 1115-1153

Το πέμπτο και τελευταίο στάσιμο της τραγωδίας είναι ένας εκρηκτικά χαρούμενος ύμνος στον Διόνυσο 🍇 — και ακριβώς γι' αυτό είναι από τα πιο συγκλονιστικά σημεία του έργου. Ο χορός, μόλις έχει ακούσει ότι ο Κρέων έσπευσε να διορθώσει τα λάθη του, ξεσπά σε ένα ὑπόρχημα, δηλαδή σε τραγούδι πανηγυρικό με ζωηρό χορό, και καλεί τον θεό της πόλης του να έρθει λυτρωτής. Ο θεατής όμως ξέρει —ή υποψιάζεται— ότι η καταστροφή έχει ήδη συντελεστεί: η χαρά του χορού είναι το τελευταίο φως πριν από το απόλυτο σκοτάδι.

Ερμηνευτικά σχόλια 📝

ΠΕΜΠΤΟ ΣΤΑΣΙΜΟ (1115-1153)
(υπόρχημα)

Το υπόρχημα είναι ένα χαρούμενο τραγούδι που συνοδεύεται με χορευτικές κινήσεις. Ο χορός σε δύο στροφικά συστήματα υψώνει χαρμόσυνο ύμνο προς τον Βάκχο και τον παρακαλεί να λυτρώσει τη Θήβα και να φέρει τη χαρά. Ο Σοφοκλής δημιουργεί με το χορικό ατμόσφαιρα τραγικής παρέκτασης, δηλαδή κατάσταση γεμάτη χαρά και ελπίδες για αίσια λύση του δράματος, πριν από τη φρίκη της καταστροφής που θ' ακολουθήσει.

Α΄ Σύστημα

στροφή α΄

1115-1122.
Πολυώνυμε......ὦ Βακχεῦ ( Πολυσήμαντε.....Βάκχε )· ο Διόνυσος είχε πολλά ονόματα: Βάκχος, Ίακχος, Βρόμιος, Λυαίος, Ζαγρεύς, κ.ά.

1115.
Καδμείας ἄγαλμα νύμφας ( χαρά των ομματιών της νύφης απ' τη Θήβα )· ευρύτατα ήταν τα όρια της επικράτειας του Βάκχου. Η Ιταλία, κυρίως η Μεγάλη Ελλάδα, ήταν ονομαστή για τ' αμπέλια της που κατά τη μυθολογία πρώτοι οι Σειληνοί, ακόλουθοι του Βάκχου, καλλιέργησαν σ' αυτά τα μέρη.

1122-1125.
Βακχᾶν ματρόπολιν Θήβαν ( που κατοικείς στη Θήβα, τη μάνα πόλη των Βακχών )· οι Βάκχες ή Μαινάδες, που ακολουθούσαν τον Διόνυσο, είχαν έδρα τους τη γενέτειρα του Διονύσου, τη Θήβα.

1124.
Ἰσμηνοῦ· θεοποιημένος ποταμός που πηγάζει από τον ομώνυμο λόφο, νότια της Θήβας, και χύνεται στην Υλίκη.

1124-1125.
ἀγρίου..... δράκοντος ( εκεί κοντά.....άγρια δόντια )· ο Κάδμος σκότωσε τον δράκοντα, που κατά διαταγή του Άρη φύλαγε τη θεϊκή πηγή, έσπειρε τα δόντια του και από αυτά φύτρωσαν ένοπλοι άντρες που σκοτώθηκαν μεταξύ τους· σώθηκαν μόνο πέντε, από τους οποίους κατάγονται οι Θηβαίοι.

αντιστροφή α΄

1126-1130.
σέ δ' ὑπὲρ διλόφου.....νᾶμα ( της δάδας.....Κασταλίας κρήνης )· οι Βακχίδες κατοικούσαν στο Κωρύκειον άντρον του Παρνασσού και χόρευαν οργιαστικούς χορούς μέσα στη νύχτα, κρατώντας αναμμένους δαυλούς.

1131-1136.
καὶ σὲ Νυσαίων.....ἀγυιάς ( από της Νύσας.....γλεντοκόποι )· στις βακχικές πομπές της Θήβας πίστευαν ότι συμμετείχε και ο Διόνυσος με την ακολουθία του. Ο θεός κατέληγε στην πατρίδα του, τη Θήβα, ύστερα από πολλές περιπλανήσεις και αφού περνούσε πρώτα από την αμπελόφυτη Ευβοιϊκή Νύσσα. Είναι χαρακτηριστική στον ύμνο η έντονη προσωποποιία, καθώς ολόκληρη η φύση συμμετέχει στην εορτή.

Β΄ Σύστημα

στροφή β΄

1139.
ματρὶ σὺν κεραυνίᾳ ( και την μητέρα σου την αστραποκαμένη )· τη Σεμέλη αγάπησε ο Δίας. Όταν όμως ο πατέρας των θεών εμφανίστηκε μπροστά της με όλη του τη μεγαλοπρέπεια και λαμπρότητα, η Σεμέλη δεν άντεξε τη λάμψη της αστραπής και τον κρότο του κεραυνού και πέθανε από το φόβο της.

1142.
μολεῖν καθαρσίῳ ποδὶ (έλα με το καλό ποδαρικό να μας γιατρέψεις) · την πόλη μολύνει ο νεκρός που ο Κρέων απαγόρευσε να θάψουν. Ύστερα όμως από τη μεταμέλεια του βασιλιά, ο Διόνυσος, στον οποίο απέδιδαν και καθαρτήριες ιδιότητες, καλείται να την εξαγνίσει.

αντιστροφή β΄

1146-1152.
ἰὼ πῦρ πνειόντων...... Ἴακχον ( χορευταρά.....το Βάκχο )· εντυπωσιακή εικόνα. Οι βακχικές τελετές γίνονταν βράδυ και όσοι έπαιρναν μέρος σ' αυτές πίστευαν ότι ο Διόνυσος έσερνε τον χορό, στον οποίο συμμετείχαν και τ' αστέρια, καθώς πάλλονταν στον ουρανό και χόρευαν. Η διαρκής αναφορά στον Διόνυσο, έχει σκοπό, εκτός των άλλων, και να προβάλει τη σύνδεση της τραγωδίας με τις Διονυσιακές εορτές.

Ερμηνευτική εμβάθυνση 💡

Η δομή του ύμνου: μια «κλητική ευχή» 🙏

Το στάσιμο ακολουθεί πιστά τη δομή του αρχαίου προσευχητικού ύμνου, όπως τον ήξεραν καλά οι Αθηναίοι θεατές. Πρώτα έρχεται η επίκληση: ο θεός καλείται με τα ονόματα και τα προσωνύμιά του — Πολυώνυμε, ὦ Βακχεῦ, Ἴακχον. Έπειτα ακολουθεί το δεύτερο μέρος, η αναφορά στους τόπους λατρείας του: η Ιταλία, η Ελευσίνα με τους κόλπους της Δῃοῦς, η Θήβα δίπλα στα ρεύματα του Ισμηνού, ο Παρνασσός με τη δίκορφη πέτρα και την Κασταλία, τα βουνά της Νύσας. Και στο τέλος έρχεται το τρίτο μέρος, το αίτημα: προφάνηθ᾽, έλα με καθαρσίῳ ποδὶ.

Αυτή η αρχιτεκτονική δεν είναι διακοσμητική. Ο χορός «χτίζει» μεθοδικά ένα επιχείρημα: επειδή ο Διόνυσος έχει τόσους τόπους λατρείας σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, αλλά η Θήβα είναι η γενέτειρά του, οφείλει να τρέξει πρώτα εδώ. Το τὰν ἐκ πασᾶν τιμᾷς ὑπερτάταν πόλεων είναι ο κρίκος που κλείνει το επιχείρημα: αφού την τιμάς περισσότερο απ' όλες, σώσε την τώρα που κινδυνεύει.

Γιατί ο Διόνυσος και γιατί τόσος μύθος; 🍇

Η επιλογή του θεού δεν είναι τυχαία. Ο Διόνυσος είναι ο θεός της Θήβας: γεννήθηκε εκεί από τη Σεμέλη, κόρη του Κάδμου. Οι μυθολογικές αναφορές —ο δράκοντας του Άρη, οι Σπαρτοί, η κεραυνοβολημένη Σεμέλη— λειτουργούν σαν να ξετυλίγει ο χορός το γενεαλογικό δέντρο της πόλης του, θυμίζοντας στον θεό τη συγγένειά του μαζί της. Ταυτόχρονα ο Διόνυσος είναι θεός καθάρσιος, και αυτό έχει καθοριστική σημασία: η Θήβα βρίσκεται σε βιαίας νόσου, το μίασμα από τον άταφο Πολυνείκη έχει μολύνει τους βωμούς. Ο χορός καλεί τον μόνο θεό που μπορεί να καθαρίσει την πόλη.

Υπάρχει και ένα τρίτο επίπεδο, πιο «θεατρικό»: η τραγωδία παιζόταν στα Μεγάλα Διονύσια, στο ιερό του Διονύσου. Ο χορός στην ορχήστρα υμνεί τον θεό στου οποίου τη γιορτή χορεύει, μπροστά στους θεατές που γιορτάζουν αυτή τη στιγμή προς τιμήν του. Το θέατρο, για λίγο, ταυτίζεται με τη λατρεία.

Η τραγική παρέκταση: το πιο σκληρό τέχνασμα ⚠️

Το κρίσιμο ερμηνευτικό κλειδί δίνει η ίδια η πηγή: ο Σοφοκλής δημιουργεί ατμόσφαιρα τραγικής παρέκτασης. Ο χορός τραγουδά με ενθουσιασμό, χορεύει, γεμίζει τη σκηνή φως και κίνηση — και όλα αυτά λίγα δευτερόλεπτα πριν μπει ο Άγγελος με την είδηση των θανάτων. Η αντίθεση είναι σχεδόν αφόρητη.

Εδώ γεννιέται μια από τις πιο δυνατές μορφές τραγικής ειρωνείας στο έργο. Ο θεατής υποψιάζεται ότι είναι πια αργά· ο χορός όχι. Κάθε στίχος χαράς που τραγουδά ακούγεται από το κοινό σαν να λέει το αντίθετο απ' ό,τι νομίζει ότι λέει. Και το πιο σκληρό: ο χορός καλεί τον θεό να έρθει «χορεύοντας» με τις Θυίαισιν — ο Διόνυσος, όμως, είναι θεός με δύο πρόσωπα. Είναι ο θεός της χαράς και του κρασιού, αλλά και ο θεός της μανίας, της τρέλας και της καταστροφής. Ο χορός καλεί τον λυτρωτή· θα έρθει η μανία, με τα αυτόχειρα σπαθιά της Αντιγόνης, του Αίμονα και της Ευρυδίκης.

Εκφραστικά μέσα: μια φύση που γιορτάζει 🌿

Κυρίαρχο σχήμα λόγου είναι η προσωποποίηση, όπως σημειώνει και η πηγή. Δεν είναι απλώς ο θεός που κινείται· η ίδια η φύση συνοδεύει και «στέλνει» τον θεό: οι κισσοσκέπαστες πλαγιές και η χλωρά ἀκτὰ πολυστάφυλος τον προπέμπουν, οι νύμφες βαδίζουν, τα αστέρια χορεύουν. Στην τελευταία στροφή η εικόνα κορυφώνεται: ο Διόνυσος γίνεται πῦρ πνειόντων χοράγ᾽ ἄστρων, ο κορυφαίος σε έναν χορό όπου οι χορευτές είναι τα ίδια τα άστρα. Ο νυχτερινός ουρανός μεταμορφώνεται σε ορχήστρα, και το σύμπαν ολόκληρο συμμετέχει στη βακχική γιορτή.

Πλούσια είναι επίσης τα χαρακτηριστικά επίθετα (βαρυβρεμέτα, πολυστάφυλος, κεραυνίᾳ), οι επαναλαμβανόμενες προσφωνήσεις σε β΄ πρόσωπο (σέ) και ο έντονος ρυθμός που μιμείται τα βήματα του χορού. Η γλώσσα είναι λυρική, πυκνή σε εικόνες φωτός, φωτιάς και κίνησης — ακριβώς για να προετοιμάσει, με τρόπο αντιθετικό, το σκοτάδι που ακολουθεί.

Ο ρόλος του στάσιμου στην οικονομία του έργου 🎭

Δραματουργικά, το στάσιμο κάνει τρεις δουλειές ταυτόχρονα. Πρώτον, καλύπτει τον χρόνο που χρειάζεται ο Κρέων για να θάψει τον Πολυνείκη και να πάει στο σπήλαιο. Δεύτερον, εκφράζει την ψυχολογία του χορού: οι γέροντες Θηβαίοι νιώθουν ανακούφιση, ελπίδα και ευγνωμοσύνη επειδή ο βασιλιάς υποχώρησε επιτέλους. Τρίτον, και σημαντικότερο, λειτουργεί ως αντίστιξη: όσο πιο ψηλά ανεβαίνει η χαρά, τόσο πιο βαθιά θα είναι η πτώση. Ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί τη χαρά ως όργανο του πόνου.