Ε΄ Επεισόδιο: Α΄ Σκηνή: στ. 988-1090

Στη σκηνή αυτή εμφανίζεται ο τυφλός μάντης Τειρεσίας και φέρνει στον Κρέοντα την τελευταία ευκαιρία σωτηρίας. ⚡ Ό,τι δεν κατάφεραν ούτε η Αντιγόνη με τα επιχειρήματά της ούτε ο Αίμονας με τη σύνεσή του, το επιχειρεί τώρα η ίδια η φωνή των θεών. Η σκηνή ξεκινά με σεβασμό και υποταγή, μετατρέπεται σε άγρια λογομαχία και κλείνει με μια φοβερή προφητεία που σφραγίζει τη μοίρα του βασιλιά. Είναι η στιγμή όπου η ὕβρις του Κρέοντα φτάνει στο αποκορύφωμά της.

Το περιεχόμενο της σκηνής 📜

Η είσοδος του Τειρεσία δεν προαναγγέλλεται. Ο μάντης έρχεται μόνος του, με δική του πρωτοβουλία. Μπαίνει από τη δεξιά πάροδο. Φορεί ιερατική στολή και κρατεί ραβδί. Ένα μικρό παιδί κατευθύνει τα βήματά του. Η επιβλητική του εμφάνιση, η αργή κίνησή του, η σιωπή του, μέχρι να φτάσει στο κέντρο της σκηνής, αφήνουν να πλανιέται μια αδιόρατη αίσθηση απειλής.

Καταγγέλλει την τακτική του βασιλιά. Οργισμένος ο Κρέων στρέφεται και εναντίον του ερμηνευτή της θέλησης των θεών.

Ερμηνευτικά σχόλια 📝

988. Θήβης ἄνακτες· κατ' αυτόν τον τρόπο προσφωνεί τους γέροντες του χορού ο Τειρεσίας (πρβλ. και στ. 843, 940). Πώς προσφωνεί τους γέροντες ο Κρέων;

988-990. ἥκομεν.....πέλει· στη συνέχεια θα αποδειχθεί ότι ο μάντης κατέχει την αλήθεια, την οποία δεν αντιλαμβάνεται ο Κρέων. Τα ζεύγη όραση-άγνοια, τυφλότητα-γνώση αποτελούν συνηθισμένο θεατρικό θέμα του Σοφοκλή. Γενικότερα η τυφλότητα ως θέμα ξεκινάει από τον Όμηρο και φθάνει μέχρι τον Σοφοκλή. Εντοπίζεται ακόμη στο ινδικό δράμα και στο αγγλικό ελισαβετιανό θέατρο (βασιλιάς Ληρ).

991. τί δ' ἔστιν.....νέον; στο θέατρο του Σοφοκλή ο πραγματικά μοναδικά σοφός είναι ο μάντης Τειρεσίας. Η Αθηνά, σύμφωνα με τον μύθο, του στέρησε το φως, επειδή την είδε γυμνή. Του έδωσε όμως το χάρισμα της μαντείας. Του καθάρισε τ' αφτιά, για να καταλαβαίνει τη γλώσσα των πουλιών και του χάρισε ραβδί από αγριοκερασιά, για να περπατά χωρίς να βλέπει. Η απροσδόκητη παρουσία του Τειρεσία ταράζει και γεμίζει αγωνία τον Κρέοντα.

993. οὔκουν.....φρενός· ο βασιλιάς εκφράζει την υποταγή του στον εκφραστή της θείας βούλησης.

995. ἔχω πεπονθώς.....ὀνήσιμα· εννοεί τη νίκη των Θηβαίων κατά των Αργείων, μετά τη θυσία του Μεγαρέα, γιου του Κρέοντα. Τη θυσία είχε συστήσει ο Τειρεσίας.

996. φρόνει.....τύχης· ο Σοφοκλής επιστρατεύει το τέχνασμα της προειδοποίησης. Στην Οδύσσεια οι θεοί προειδοποιούν τον Αίγισθο, στον Προμηθέα Δεσμώτη ο Ερμής τις Ωκεανίδες κ.ά. Η προειδοποίηση απαλλάσσει τους θεούς από την ευθύνη για όσα συμβούν. Η ευθύνη μεταπίπτει στους ώμους των ανθρώπων. Έτσι υπάρχει μια εύλογη ερμηνεία της συμφοράς και αποκαλύπτεται ταυτόχρονα ένας βαθμός φιλανθρωπίας των θεών προς τους θνητούς.

997. τί δ' ἔστιν.....στόμα· είναι φανερή η ταραχή του Κρέοντα. Βασιλιάς και θεατές περιμένουν με αγωνία τις εξηγήσεις του μάντη.

998. γνώσῃ.....κλύων· αρχίζει η μακρά διήγηση του Τειρεσία.

999. θᾶκον.....ὀρνιθοσκόπον· κατά τον αρχαίο σχολιαστή ὅρμος καὶ ἔδρα, ὅπου πάντα ὄρνεα προέρχονται. Το ορνιθοσκοπείο του Τειρεσία υπήρχε μέχρι τα χρόνια του περιηγητή Παυσανία (IX, 16,1).

1001-1004. ἀγνῶτα ἀκούω.....ἄσημος ἦν· γεμάτη μυστηριακή φρίκη η διήγηση του Τειρεσία αποκαλύπτει τα φοβερά σημάδια της οιωνοσκοπίας.

1005-1011. εὐθὺς δέ.....πιμελῆς· η πυρομαντεία βασίζεται στη μελέτη της καύσης των οστών των σφαγίων που θυσιάζονται και στο είδος του καπνού κατά τη διάρκεια της ζωοθυσίας. Τα σημάδια της θυσίας, που φανερώνει το παιδί στον Τειρεσία, είναι σαφή: οι θεοί αρνούνται τη θυσία.

1014. ἐμοὶ γάρ.....ἄλλοις· τον μάντη καθοδηγεί το παιδί και τον βασιλιά ο μάντης. Η τύχη του Κρέοντα στην ουσία αποκαλύπτεται από την καθοδήγηση του παιδιού. Το ειρωνικό αυτό συνταίριασμα αποτελεί δεινό πλήγμα στην αλαζονεία του Κρέοντα.

1015. καὶ ταῦτα.....πόλις· ο Τειρεσίας δε διστάζει να καταγγείλει τον Κρέοντα. Εξαιτίας της ισχυρογνωμοσύνης του η πόλη υποφέρει.

1016-1022. βωμοὶ γάρ.....λίπος· οι βωμοί μολύνθηκαν από τις κατασπαραγμένες σάρκες του Πολυνείκη. Τα πουλιά αρνούνται προφητεία, γιατί έχουν γευθεί το αίμα του νεκρού. Η φρίκη συμπορεύεται με την ηθική διαμαρτυρία. Οι θεατές, παράλληλα με αυτά που ακούν, αναπλάθουν με τη φαντασία τους και όσα συμβαίνουν στον εξωσκηνικό χώρο.

1023-1027. τοῦτ' οὖν.....πέλει· ο Τειρεσίας δεν είναι οργισμένος με τον Κρέοντα. Τον συμβουλεύει με πατρική στοργή· ο Κρέων πρέπει να σκεφθεί λογικά και να θάψει τον Πολυνείκη.

1028-1032. αὐθαδία του....φέρει· ο Τειρεσίας τελειώνει με γνωμικό. Ο λόγος του είναι σύμφωνος με το αξίωμα, το κύρος και το ήθος του.

1033-1036. ὦ πρέσβυ....πάλαι· η βίαιη αντίδραση του Κρέοντα εκφράζεται παραστατικά με την εικόνα του τοξότη. Η βιαιότητα αυτή εκτρέπει τον βασιλιά σε βαρύτατες ύβρεις για τον Τειρεσία.

1037-1039. κερδαίνετ'....χρυσόν· συνηθισμένη κατηγορία εναντίον των μάντεων (πρβλ. Οιδ. Τύρ., 388-389). Τονίζεται μάλιστα από τον Κρέοντα και το είδος της δωροδοκίας: ήλεκτρο από τον Τμώλο της Μ. Ασίας και χρυσός από την Ινδία (πρβλ. Ηροδ. 3, 94).

1039-1044. τάφω δ'....σθένει· η δράση του επεισοδίου κορυφώνεται με την ὕβριν του Κρέοντα που αποδεικνύεται ανοιχτά «θεομάχος». Η αναφορά του Κρέοντα είναι λογικοφανής, αποτελεί όμως παράβαση του ηθικού νόμου που απαιτεί να θάπτονται οι νεκροί.

1045-1047. πίπτουσι....χάριν· με γνωμικό τελειώνει και ο Κρέων τον λόγο του, υποστηρίζοντας την αρχική του θέση. Γενικά η δράση του επεισοδίου ακολουθεί δύο άξονες. Στον πρώτο, τη μακρά περίοδο των αγαθών σχέσεων ανάμεσα στον βασιλιά και τον μάντη διαδέχεται η οξεία σύγκρουση (πρβλ. Οιδ. Τύρ., Φοίνισσαι). Στον δεύτερο άξονα λειτουργούν παράλληλα δύο σκηνικοί χρόνοι: αυτός που ενσωματώνει γεγονότα που φαίνονται (σύγκρουση Κρέοντα-Τειρεσία) και αυτός που υποβάλλει στη φαντασία των θεατών τα γεγονότα που δεν φαίνονται.

1048-1050. Με τη στιχομυθία που ακολουθεί παρακολουθούμε μια έντονη λογομαχία με γνωρίσματα την ειρωνεία, τον χλευασμό, τις έξυπνες επινοήσεις. Η δραματική ένταση κορυφώνεται. Στην αρχή ο Τειρεσίας μιλάει με πίκρα και αγανάκτηση για τα λόγια του Κρέοντα ωστόσο δεν εκφράζεται άμεσα, αλλά σε τρίτο πρόσωπο και με γνωμικό για την αφροσύνη των ανθρώπων.

1052. ταύτης....πλήρης ἔφυς· στον χλευασμό και την πρόκληση του Κρέοντα ο μάντης επιτίθεται χρησιμοποιώντας μεταφορά χαρακτηρίζει ευθέως τον Κρέοντα ως άμυαλο.

1053. οὐ βούλομαι τὸν μάντιν ἀντειπεῖν κακῶς· ισχυρισμός που δεν επιβεβαιώνεται, γιατί ο Κρέων και ψεύτη έμμεσα αποκάλεσε τον μάντη και για φιλοχρηματία θα τον κατηγορήσει (στ. 1055).

1056. τὸ δ' ἐκ τυράννων.....φιλεῖ· πληρωμή με ακριβότερο νόμισμα. Στη φιλαργυρία των μάντεων αντιτάσσει ο Τειρεσίας την αισχροκέρδεια των τυράννων που αυθαιρετούν ή και αδικούν. Η αισχροκέρδεια του Κρέοντα φαίνεται από τις αποφάσεις του που έχουν ισχύ νόμου.

1057-1058. ἆρ' οἶσθα.....πόλιν· στην αμηχανία του ο Κρέων προβάλλει την εξουσία, αλλά ο μάντης του υπενθυμίζει ότι αυτός τον βοήθησε να σώσει την πόλη. Πρόκειται για την υπόδειξη του Τειρεσία στον Κρέοντα να θυσιάσει τον γιο του Μεγαρέα, για να σωθεί η Θήβα.

1060-1063. ὄρσεις με.....φρένα· στη νέα πρόκληση του Κρέοντα ο Τειρεσίας απειλεί με αποκαλύψεις. Η σκηνή θυμίζει παρόμοιο διάλογο Τειρεσία - Οιδίποδα Τυράννου στην ομώνυμη τραγωδία (στ. 334-379). Οι υποψίες του Κρέοντα για το κίνητρο του μάντη συνιστούν τραγική πλάνη που φέρνει στους θεατές τὴν ἀπὸ τῆς τραγωδίας ἡδονήν.

1064-1071. ἀλλ' εὖ γέ τοι κάτισθι.....νέκυν· ο μονόλογος - προφητεία του Τειρεσία αποτελεί, κατά τον Bowra, το τέχνασμα της προειδοποίησης. Όπως και προηγουμένως (στ. 998-1032) με την προειδοποίηση οι θεοί απαλλάσσονται από κάθε ευθύνη. Ο Κρέων οφείλει να μέμφεται τον εαυτό του για την τιμωρία που θα υποστεί.

1065. τρόχους ἁμιλλητῆρας ἡλίου· τροχιές του ήλιου που η μια διαδέχεται την άλλη. Η ποιητική περίφραση είναι μεταφορική από τις αρματοδρομίες.

1066-1071. ἕνα νέκυν.....ἀνόσιον νέκυν· ο Κρέων θα χάσει τον Αίμονα, σαν αντάλλαγμα για την Αντιγόνη, που έθαψε ζωντανή, και τον Πολυνείκη, που άφησε άταφο και τον στέρησε από τις καθιερωμένες νεκρικές τιμές.

1072-1076. ὧν οὔτε σοί.....κακοῖς· οι πράξεις του Κρέοντα συνιστούν ύβρη, γιατί ανέτρεψαν τη φυσική τάξη. Οι Ερινύες, που είναι βοηθοί της Δίκης, θα παγιδεύσουν τον Κρέοντα και οι θεοί τόσο του επάνω όσο και του κάτω κόσμου θα πάρουν εκδίκηση, γιατί ο Κρέων προσέβαλε τους ακατάλυτους νόμους τους.

1077-1083. καὶ ταῦτ' ἄθρησον.....ἐς πόλιν· ο μάντης έμμεσα προφητεύει τις συμφορές που θα πλήξουν και την οικογένεια του Κρέοντα και τη Θήβα.

1079. ἀνδρῶν, γυναικῶν κωκύματα· εννοεί την αυτοκτονία του Αίμονα και της Ευρυδίκης.

1080-1083. ἔχθρᾳ δέ.....ἐς πόλιν· υπονοούνται διαμάχες και συγκρούσεις. Τα άταφα πτώματα αποτελούν εστία μόλυνσης, φυσικής και ηθικής. Ο κανόνας είναι γενικός: το Άργος, που έχει άταφους τους νεκρούς του, αλλά και οι γειτονικές πόλεις, που κινδυνεύουν από τη μόλυνση, θα κινηθούν εναντίον της Θήβας.

1084-1086. τοιαῦτά σου.....οὐχ ὑπεκδραμῇ· ο Τειρεσίας με δηκτική διάθεση ειρωνεύεται τα λόγια του Κρέοντα (στ. 1033-1034). Τα συναισθήματα εκδικητικότητας οφείλονται στην ψυχολογία του μάντη, που το κύρος του έχει αμφισβητήσει ο Κρέων.

1089-1090. καὶ γνῷ τρέφειν.....ἤ νῦν φέρει· «Αυτά τα τελευταία λόγια του μάντη συνοψίζουν την προειδοποίησή του, την ανάγκη για υγιή σκέψη. Αν ο άνθρωπος δεν το βρει αυτό για χάρη του εαυτού του, οι θεοί θα τον εξαναγκάσουν να το κάμει παρά τη θέλησή του» (Bowra).

Ερμηνευτική εμβάθυνση 💡

Μια είσοδος που τρομάζει πριν ακόμη μιλήσει

Ο Σοφοκλής φροντίζει η εμφάνιση του Τειρεσία να είναι δραματικό γεγονός από μόνη της. Όπως τονίζει η πηγή, η είσοδός του δεν προαναγγέλλεται: κανείς δεν τον κάλεσε, έρχεται με δική του πρωτοβουλία. Αυτό αλλάζει ριζικά την ισορροπία της σκηνής. Ένας απεσταλμένος θα ήταν όργανο του βασιλιά· ο Τειρεσίας είναι ανεξάρτητη αρχή που στέκεται πάνω από την πολιτική εξουσία. Η ιερατική στολή, το ραβδί, η αργή κίνηση και κυρίως η σιωπή του μέχρι να φτάσει στο κέντρο της σκηνής δημιουργούν, κατά την πηγή, «μια αδιόρατη αίσθηση απειλής». Ο θεατής καταλαβαίνει πριν ειπωθεί λέξη ότι κάτι βαρύ πρόκειται να ακουστεί.

Ιδιαίτερα εύγλωττη είναι η προσφώνηση Θήβης ἄνακτες. Ο μάντης απευθύνεται στους γέροντες του χορού ως άρχοντες, δηλαδή τους αναγνωρίζει πολιτική υπόσταση. Το σχόλιο της πηγής μας καλεί να το συγκρίνουμε με τον τρόπο που τους προσφωνεί ο Κρέων — και η σύγκριση αποκαλύπτει δύο αντιλήψεις για την εξουσία: για τον Τειρεσία η πόλη έχει πολλούς άρχοντες, για τον Κρέοντα έναν.

Τυφλότητα και όραση: η μεγάλη αντίθεση

Ο πυρήνας της σκηνής είναι μια αντίστροφη σχέση. Ο Τειρεσίας δεν βλέπει με τα μάτια, βλέπει όμως την αλήθεια· ο Κρέων έχει το φως του, αλλά είναι τυφλός μπροστά στα σημάδια των θεών. Η πηγή ονομάζει τα ζεύγη όραση-άγνοια και τυφλότητα-γνώση «συνηθισμένο θεατρικό θέμα του Σοφοκλή», με ρίζες στον Όμηρο και απηχήσεις έως το ελισαβετιανό θέατρο (βασιλιάς Ληρ).

Η αντίθεση αυτή γίνεται σκηνική εικόνα στο σχόλιο για τον στίχο 1014. Το παιδί οδηγεί τον μάντη και ο μάντης οδηγεί τον βασιλιά. Δημιουργείται δηλαδή μια αλυσίδα καθοδήγησης στην κορυφή της οποίας βρίσκεται ένα παιδί — και στο τέλος της ο παντοδύναμος άρχοντας. Η πηγή το χαρακτηρίζει «ειρωνικό συνταίριασμα» και «δεινό πλήγμα στην αλαζονεία του Κρέοντα»: αυτός που δεν δέχεται συμβουλή από κανέναν εξαρτάται τελικά από τα μάτια ενός παιδιού.

Η μαντεία: μια αφήγηση φρίκης

Η μεγάλη ρήση του Τειρεσία (στ. 998-1032) στηρίζεται σε δύο μαντικές τεχνικές. Πρώτα η οἰωνοσκοπία: ο μάντης, καθισμένος στο ορνιθοσκοπείο του, ακούει κραυγές πουλιών ακατανόητες, άγριες, και καταλαβαίνει ότι τα πουλιά αλληλοσπαράσσονται. Έπειτα η πυρομαντεία, όπου η θυσία δεν παίρνει φωτιά κανονικά — σαφές σημάδι ότι, όπως λέει η πηγή, «οι θεοί αρνούνται τη θυσία».

Αξίζει να προσέξουμε την παραστατικότητα της αφήγησης. Η πηγή σημειώνει ότι οι θεατές «αναπλάθουν με τη φαντασία τους» όσα συμβαίνουν στον εξωσκηνικό χώρο. Το αρχαίο θέατρο δεν έδειχνε φρικιαστικές σκηνές· τις έκανε λόγο. Και ο λόγος εδώ, «γεμάτος μυστηριακή φρίκη», είναι ίσως πιο τρομακτικός από οποιαδήποτε εικόνα.

Το τέχνασμα της προειδοποίησης

Δύο φορές η πηγή επισημαίνει ότι ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί το τέχνασμα της προειδοποίησης (στ. 996 και στ. 1064-1071, όπου γίνεται επίκληση του μελετητή Bowra). Η λειτουργία του είναι θεολογική και ηθική ταυτόχρονα. Αν ο άνθρωπος προειδοποιείται και παρ' όλα αυτά επιμένει, τότε οι θεοί «απαλλάσσονται από την ευθύνη» και «η ευθύνη μεταπίπτει στους ώμους των ανθρώπων». Ο Κρέων δεν θα μπορεί να πει ότι δεν ήξερε.

Η πηγή προσθέτει μια λεπτή παρατήρηση: μέσα από την προειδοποίηση αποκαλύπτεται «ένας βαθμός φιλανθρωπίας των θεών προς τους θνητούς». Οι θεοί δεν χτυπούν αιφνιδιαστικά· δίνουν περιθώριο. Ο Τειρεσίας μάλιστα, όπως τονίζεται για τους στίχους 1023-1027, δεν είναι οργισμένος αρχικά με τον Κρέοντα — τον συμβουλεύει «με πατρική στοργή». Η λύση που προτείνει είναι απλή: να σκεφτεί λογικά και να θάψει τον Πολυνείκη. Η τραγωδία γεννιέται ακριβώς επειδή αυτή η απλή λύση απορρίπτεται.

Η ρήξη και η ὕβρις

Το σημείο καμπής είναι η αντίδραση του Κρέοντα. Η εικόνα του τοξότη αποδίδει, κατά την πηγή, «παραστατικά» τη βιαιότητά του, και τον οδηγεί σε «βαρύτατες ύβρεις». Κατηγορεί τον μάντη για δωροδοκία — κατηγορία, μας θυμίζει η πηγή, συνηθισμένη εναντίον των μάντεων, όπως στον Οιδίποδα Τύραννο.

Η κορύφωση έρχεται στους στίχους 1039-1044: ο Κρέων δηλώνει ότι δεν θα θάψει τον Πολυνείκη ακόμη κι αν οι αετοί του Δία μεταφέρουν τις σάρκες του στον θρόνο του θεού. Εδώ, σημειώνει η πηγή, «η δράση του επεισοδίου κορυφώνεται με την ὕβριν του Κρέοντα που αποδεικνύεται ανοιχτά θεομάχος». Και προσοχή στη διατύπωση: η αναφορά του Κρέοντα είναι «λογικοφανής» — δηλαδή έχει μια επιφανειακή λογική συνέπεια (κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να μολύνει τους θεούς) — αλλά «αποτελεί παράβαση του ηθικού νόμου που απαιτεί να θάπτονται οι νεκροί». Ο Κρέων δεν είναι ανόητος· είναι κάτι χειρότερο, έξυπνος με λάθος αρχή.

Η στιχομυθία: ένταση σε συμπυκνωμένη μορφή

Από τον στίχο 1048 η σκηνή αλλάζει ρυθμό. Η στιχομυθία φέρνει, κατά την πηγή, «έντονη λογομαχία με γνωρίσματα την ειρωνεία, τον χλευασμό, τις έξυπνες επινοήσεις». Ο Τειρεσίας αρχίζει έμμεσα, σε τρίτο πρόσωπο και με γνωμικό, αλλά η κλιμάκωση είναι ραγδαία: σύντομα θα χαρακτηρίσει τον Κρέοντα ευθέως άμυαλο.

Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η αντεπίθεσή του στον στίχο 1056. Στη φιλαργυρία που ο Κρέων καταλογίζει στους μάντεις, ο Τειρεσίας αντιτάσσει «την αισχροκέρδεια των τυράννων που αυθαιρετούν ή και αδικούν». Είναι μια αντιστροφή του επιχειρήματος: το πραγματικό κέρδος δεν είναι το χρήμα, αλλά η αυθαίρετη εξουσία. Σημαντικό επίσης το σχόλιο για τον στίχο 1053: ο ισχυρισμός του Κρέοντα ότι δεν θέλει να κακολογήσει τον μάντη δεν επιβεβαιώνεται από τη συμπεριφορά του — ένα ακόμη δείγμα της ασυνέπειας του χαρακτήρα του.

Η προφητεία και η τραγική ειρωνεία

Ο τελικός μονόλογος είναι η στιγμή που το μέλλον μπαίνει στη σκηνή. Μέσα σε λίγους τρόχους ἁμιλλητῆρας ἡλίου ο Κρέων θα πληρώσει «νεκρό αντί νεκρού»: θα χάσει τον Αίμονα ως αντάλλαγμα για δύο παραβάσεις — την Αντιγόνη που έθαψε ζωντανή και τον Πολυνείκη που άφησε άταφο. Οι Ἐρινύες, βοηθοί της Δίκης, θα τον παγιδεύσουν, και θα εκδικηθούν οι θεοί «τόσο του επάνω όσο και του κάτω κόσμου».

Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο τραγικό στοιχείο της σκηνής. Η πηγή σημειώνει ότι οι υποψίες του Κρέοντα για τα κίνητρα του μάντη «συνιστούν τραγική πλάνη που φέρνει στους θεατές τὴν ἀπὸ τῆς τραγωδίας ἡδονήν». Ο θεατής ξέρει ότι ο Τειρεσίας λέει αλήθεια· ο Κρέων νομίζει ότι αντιμετωπίζει έναν δωροδοκημένο απατεώνα. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στη γνώση του θεατή και την άγνοια του ήρωα είναι η ίδια η ουσία της τραγικής ειρωνείας.

Το τελευταίο σχόλιο της πηγής, με τα λόγια του Bowra, δίνει το ηθικό συμπέρασμα ολόκληρης της σκηνής: ο άνθρωπος οφείλει να βρει από μόνος του την «υγιή σκέψη». Αν δεν το κάνει, «οι θεοί θα τον εξαναγκάσουν να το κάμει παρά τη θέλησή του». Ο Κρέων θα υποχωρήσει — αλλά αργά, και το τίμημα θα το πληρώσει με τους δικούς του νεκρούς. 🕯️