Β΄ Στάσιμο: στ. 582-625

Μόλις η Αντιγόνη οδηγήθηκε μέσα στο παλάτι, ο χορός μένει μόνος στην ορχήστρα και τραγουδά ένα από τα πιο σκοτεινά χορικά της τραγωδίας 🌊. Το δεύτερο στάσιμο δεν σχολιάζει απλώς τα γεγονότα: τα ανεβάζει σε επίπεδο γενικού νόμου, δείχνοντας πώς η συμφορά κληροδοτείται μέσα σ' έναν οίκο από γενιά σε γενιά. Στο κέντρο του βρίσκονται δύο μεγάλες δυνάμεις — η αιώνια εξουσία του Δία και η απατηλή ελπίδα των ανθρώπων — και ανάμεσά τους ο άνθρωπος, που σπάνια ξεφεύγει από την ἄτη.

Ερμηνευτικά σχόλια 📝

ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΤΑΣΙΜΟ (582-625)

Το δεύτερο στάσιμο περιλαμβάνει δύο στροφικά συστήματα που αναφέρονται στις συμφορές που πλήττουν τους ανθρώπους, όπως έπληξαν κληρονομικά τον οίκο των Λαβδακιδών. Μόνο την παντοδυναμία του Δία δεν την καταβάλλει τίποτε. Ακόμη και η ελπίδα είναι απατηλή και παρασύρει πολλούς στον χαμό.

Επειδή το περιεχόμενο του στάσιμου είναι μελαγχολικό και απαισιόδοξο, κατά τη σκηνική παρουσίαση η μουσική του αυλού, που θα συνοδεύει τα βήματα του χορού, πρέπει να είναι ανάλογη.

Α΄ Σύστημα

στροφή α΄

582-585. εὐδαίμονες....πλῆθος ἕρπον ( καλόμοιρος.....δε σώνει )· χαρακτηριστική αντίθεση που παρουσιάζεται με δύο μεταφορές. Τόσο η ευτυχία όσο και η συμφορά νοούνται σε διάρκεια.

586-592. ὅμοιον......ἀντιπλῆγες ἀκταὶ ( όπως το κύμα....πληγωμένα βράχια )· ζωηρή παρομοίωση της θεϊκής οργής με άνεμο που συγκλονίζει τον βυθό της θάλασσας και τα κύματα ξεσπούν στις αντικρινές ακτές.

αντιστροφή α΄

594-597. ἀρχαῖα....ἔχει λύσιν ( αιώνες.....αλύτρωτη μένει )· από τις γενικές σκέψεις, ο χορός έρχεται στο συγκεκριμένο, στον οίκο των Λαβδακιδών, που οι αλλεπάλληλες συμφορές του κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά.

599-600. ἐσχάτας ὕπερ ῥίζας ( απάνω στη στερνή του ρίζα )· η «στερνή ρίζα» είναι οι δύο κόρες του Οιδίποδα· κυρίως ο χορός αναφέρεται στην Αντιγόνη που, αν παντρευόταν τον Αίμονα, θα συνέχιζε τη γενιά του Οιδίποδα.

601-603. κατ' αὖ νιν....Ἐρινὺς ( όμως των θεών.....αστόχαστος λόγος )· η μεταφορά από τον θερισμό: το φονικό δρεπάνι των υποχθόνιων θεών θερίζει και ρίχνει κάτω ( κατ- ἀμᾷ ) την Αντιγόνη.

603. λόγου τ' ἄνοια καὶ φρενῶν Ἐρινὺς ( η τύφλα του νου κι ο αστόχαστος λόγος )· είναι η αιτία: η ασυδοσία της γλώσσας και η τύφλωση του νου, που την προκάλεσε κάποια Ερινύς, συνδέεται με την ἀφροσύνην με την οποία χαρακτήρισε την Αντιγόνη ο χορός (στ. 383).

Β΄ Σύστημα

στροφή β΄

604-608. τεάν, Ζεῦ.....θεῶν μῆνες ( τη δύναμή σου, Δία......οι μήνες των θεών )· με βάση τον νόμο της αντιθέσεως ο χορός «αντιπαραθέτει την αναπόδραστη δύναμη του Δία στη χιμαιρική γνώση των ανθρώπων» (Α. Lesky).

608-610. ἀγήρως δέ.....αἴγλαν ( αιώνιος......φωτοχυσία του Ολύμπου )· θετική διατύπωση της δύναμης και της αιωνιότητας του Δία, που στερεώνει την προηγούμενη εικόνα.

611-614. τό τ' ἔπειτα....ἐκτὸς ἄτας ( μέλλον......το μονοπάτι )· την αιωνιότητα του νόμου για το αναπόφευκτο της ανθρώπινης δυστυχίας, τη δηλώνει ο χορός με την παράταξη τριών χρονικών σχέσεων: του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος.

αντιστροφή β΄

615-617. ἁ γὰρ δή....ἐρώτων ( οι πλάνες.....κούφιας λαχτάρας )· ο χορός σχολιάζει ως πιο συνηθισμένη την απατηλή ελπίδα που συνδέεται με την ανθρώπινη δυστυχία.

622-624. τὸ κακὸν δοκεῖν ποτ' ἐσθλόν......πρὸς ἄταν ( το κακό.....συμφορά τον πάει )· το κακό φαίνεται να είναι καλό σ' εκείνον που ο θεός τον οδηγεί στην καταστροφή. Η άποψη αυτή είναι γνωστή από τον Όμηρο, τον Θέογνη και τον Αισχύλο. Σύμφωνα με τους πιο έγκριτους ερμηνευτές, η συγκεκριμενοποίηση της άποψης αυτής αναφέρεται στον Κρέοντα.

Ερμηνευτική εμβάθυνση 💡

Η αρχιτεκτονική του χορικού: από το γενικό στο ειδικό και πάλι πίσω 🏛️

Το Β΄ Στάσιμο έχει μια εξαιρετικά καθαρή δομή, που αξίζει να την προσέξεις γιατί εξηγεί όλο το νόημά του. Ο χορός ξεκινά με μια γενική γνωμική διαπίστωση (στροφή α΄): ευτυχισμένοι είναι όσοι δεν δοκίμασαν συμφορά, γιατί όποιου το σπίτι το ταρακούνησε θεϊκό χέρι, η συμφορά απλώνεται σε ολόκληρη τη γενιά. Έπειτα κατεβαίνει στο συγκεκριμένο (αντιστροφή α΄): αυτό ακριβώς συμβαίνει στους Λαβδακίδες. Στο δεύτερο σύστημα ανεβαίνει ξανά ψηλά, στη θεολογία (στροφή β΄: η αιώνια δύναμη του Δία) και στην ανθρωπολογία (αντιστροφή β΄: η απατηλή ελπίδα). Έτσι το χορικό λειτουργεί σαν ένας φακός που εστιάζει στην Αντιγόνη και ύστερα ξανανοίγει, για να δείξει ότι η δική της περίπτωση δεν είναι εξαίρεση αλλά εφαρμογή ενός νόμου.

Η στροφή α΄ στηρίζεται σε δύο μεταφορές με ρήματα διάρκειας. Το ἄγευστος αἰών παρουσιάζει τη ζωή ως κάτι που το γεύεσαι, ενώ το ἕρπον παρουσιάζει τη συμφορά ως κάτι που σέρνεται αργά. Και τα δύο δηλώνουν κάτι που κρατάει στον χρόνο — δεν είναι στιγμιαία χτυπήματα αλλά καταστάσεις που διαρκούν, και γι' αυτό μπορούν να περάσουν από πατέρα σε παιδί.

Η θαλασσινή παρομοίωση 🌊

Η εικόνα των στίχων 586-592 είναι από τις πιο δυνατές του έργου. Οι Θρῄσσῃσι πνοαῖς πέφτουν πάνω στη θάλασσα, κι εκείνη κυλίνδει βυσσόθεν κελαινὰν θῖνα, ενώ οι ἀντιπλῆγες ἀκταί βογκούν από τα χτυπήματα. Πρόσεξε την κλιμάκωση: ο άνεμος έρχεται από ψηλά, η ταραχή φτάνει ως τον βυθό, η βοή επιστρέφει στην επιφάνεια. Η θεϊκή οργή, θέλει να πει ο χορός, δεν αγγίζει μόνο την επιφάνεια μιας οικογένειας· την αναδεύει ως τα θεμέλιά της. Η επιλογή θαλασσινής εικόνας δεν είναι τυχαία: μιλάει σε ένα κοινό Αθηναίων που ζει με τη θάλασσα και «βλέπει» αμέσως τι εννοεί ο ποιητής.

Η «στερνή ρίζα» και η τραγική ειρωνεία 🌿

Στην αντιστροφή α΄ η μεταφορά αλλάζει: από τη θάλασσα περνάμε στο φυτό και στον θερισμό. Το φάος που είχε απλωθεί πάνω στην τελευταία ρίζα του οίκου του Οιδίποδα — δηλαδή στις δύο κόρες του, κυρίως στην Αντιγόνη, που ως μέλλουσα σύζυγος του Αίμονα θα μπορούσε να συνεχίσει το γένος — κόβεται ξαφνικά. Το ρήμα ἀμᾷ φέρνει μπροστά μας το ματωμένο δρεπάνι των υποχθόνιων θεών. Εδώ αναπτύσσεται μια βαθιά τραγική ειρωνεία: ο χορός θρηνεί για τη διακοπή της γενιάς σαν να ήταν έργο θεϊκής μοίρας, ενώ ο θεατής ξέρει πολύ καλά ότι το δρεπάνι το κρατάει ένα ανθρώπινο χέρι, του Κρέοντα.

Το πιο διφορούμενο σημείο του χορικού είναι ο στίχος 603. Η λόγου ἄνοια και η φρενῶν Ἐρινύς παρουσιάζονται ως αιτία της καταστροφής. Ο χορός εννοεί την Αντιγόνη, συνδέοντας τη στάση της με την ἀφροσύνη που της είχε καταλογίσει ήδη στον στίχο 383. Οι γέροντες, πιστοί στην αρχή της υπακοής στην εξουσία, δεν αναγνωρίζουν την ηθική ορθότητα της πράξης της· βλέπουν μόνο μια νέα που μίλησε πιο τολμηρά απ' ό,τι επιτρέπεται. Ταυτόχρονα όμως, ο ίδιος στίχος μπορεί να διαβαστεί και ως προαναγγελία για τον Κρέοντα, που η δική του ασυγκράτητη γλώσσα θα τον οδηγήσει στην καταστροφή. Αυτή η αμφισημία είναι σοφόκλεια τέχνη: το χορικό λέει περισσότερα απ' όσα ξέρει αυτός που το τραγουδά.

Ο Δίας και η ανθρώπινη υπερβασία ⚡

Η στροφή β΄ χτίζεται πάνω στον νόμο της αντίθεσης. Απέναντι στην ανθρώπινη ὑπερβασία στήνεται η δύναμη του Δία, που ούτε ο παντογήρως ὕπνος τη δαμάζει, ούτε οι ακούραστοι μήνες των θεών. Ο ποιητής προχωρεί πρώτα με αρνήσεις (τι δεν μπορεί να τον νικήσει) και μετά με μια θετική εικόνα φωτός: ο Δίας κατέχει τη μαρμαρόεσσαν αἴγλαν του Ολύμπου. Η αντίθεση με το ἔρεβος ὕφαλον της πρώτης στροφής είναι απόλυτη: κάτω το σκοτάδι της ανθρώπινης συμφοράς, πάνω το αναλλοίωτο φως του θεού.

Η αιωνιότητα αυτού του νόμου δηλώνεται με την παράταξη τριών χρόνων — μέλλοντος, παρόντος, παρελθόντος. Και το συμπέρασμα είναι σκληρό: τίποτα στη ζωή των θνητών δεν προχωρεί για πολύ ἐκτὸς ἄτας, έξω από τη συμφορά.

Η απατηλή ελπίδα και η κατάληξη στον Κρέοντα 🔥

Η αντιστροφή β΄ κλείνει τον κύκλο με το θέμα της πολύπλαγκτος ἐλπίς. Η ελπίδα είναι διφορούμενη: για άλλους ωφέλεια, για άλλους απάτη «κούφιας λαχτάρας». Η εικόνα του στίχου 619 — ο άνθρωπος δεν καταλαβαίνει τίποτα ώσπου να κάψει το πόδι του στη φωτιά — αποδίδει με αξέχαστη συγκεκριμενότητα την ανθρώπινη τύφλωση: η γνώση έρχεται μόνο με το πάθημα, δηλαδή πάντα πολύ αργά.

Και τότε ο χορός παραθέτει μια γνωμική αρχή που την είχαν διατυπώσει ο Όμηρος, ο Θέογνις και ο Αισχύλος: το κακό φαίνεται καλό σ' αυτόν που ο θεός οδηγεί τον νου του στην καταστροφή. Οι πιο έγκριτοι ερμηνευτές θεωρούν ότι εδώ ο Σοφοκλής στοχεύει στον Κρέοντα. Ο χορός νομίζει ότι μιλάει για την Αντιγόνη· ο θεατής όμως ακούει τη διάγνωση για τον βασιλιά που θεωρεί σωστό ένα διάταγμα βαθιά ασεβές, και που ακριβώς την επόμενη στιγμή θα εμφανιστεί στη σκηνή για να συγκρουστεί με τον γιο του. Το «(Έρχεται ο Αίμονας.)» δεν είναι απλή σκηνική οδηγία — είναι η επιβεβαίωση όσων μόλις τραγουδήθηκαν.