Έξοδος: Γ΄ Σκηνή: στ. 1257-1276

Η ενότητα αυτή είναι η στιγμή της συντριβής 💔: ο Κρέοντας εμφανίζεται στη σκηνή κρατώντας στα χέρια του το νεκρό σώμα του γιου του και ξεσπά σε έναν σπαρακτικό κομμό μαζί με τον Χορό. Εδώ ο ήρωας παύει πια να υπερασπίζεται τον εαυτό του και αναγνωρίζει ρητά ότι η καταστροφή είναι δικό του έργο. Η σημασία της σκηνής είναι κεντρική για ολόκληρο το έργο: μέσα από τον πόνο συντελείται η αργοπορημένη αυτογνωσία του τυράννου, εκείνο δηλαδή που ο Σοφοκλής θεωρεί το τίμημα της αλαζονείας.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

Καὶ μὴν ὅδ᾽ ἄναξ αὐτὸς ἐφήκει
μνῆμ᾽ ἐπίσημον διὰ χειρὸς ἔχων,
εἰ θέμις εἰπεῖν, οὐκ ἀλλοτρίαν
ἄτην, ἀλλ᾽ αὐτὸς ἁμαρτών. 1260

ΚΡ.

στροφή α΄

Ἰὼ φρενῶν δυσφρόνων ἁμαρτήματα
στερεὰ θανατόεντ᾽,
ὦ κτανόντας τε καὶ
θανόντας βλέποντες ἐμφυλίους.
Ὤμοι ἐμῶν ἄνολβα βουλευμάτων.
Ἰὼ παῖ, νέος νέῳ ξὺν μόρῳ,
αἰαῖ αἰαῖ,
ἔθανες, ἀπελύθης,
ἐμαῖς οὐδὲ σαῖσι δυσβουλίαις. 1265

ΧΟ.

Οἴμ᾽ ὡς ἔοικας ὀψὲ τὴν δίκην ἰδεῖν. 1270

ΚΡ.

Οἴμοι,
ἔχω μαθὼν δείλαιος· ἐν δ᾽ ἐμῷ κάρᾳ
θεὸς τότ᾽ ἄρα τότε μέγα βάρος μ᾽ ἔχων
ἔπαισεν, ἐν δ᾽ ἔσεισεν ἀγρίαις ὁδοῖς,
οἴμοι, λεωπάτητον ἀντρέπων χαράν.
Φεῦ φεῦ, ἰὼ πόνοι βροτῶν δύσπονοι. 1275

Μετάφραση 🇬🇷

(Ο αγγελιαφόρος αποχωρεί. Έρχεται ο Κρέοντας
από τους αγρούς, συνοδευόμενος από φρουρούς
που μεταφέρουν το νεκρό σώμα του Αίμονα.)

ΧΟ.

Μα να, κι ο βασιλιάς ο ίδιος φτάνει·
κι αν πρέπει να το πω, στα χέρια του
κρατεί σημάδι φανερό κι όχι μια ξένη

1260

ΚΡ.

Ωχού αδέσποτου μυαλού πεισματικά
θανάτου κρίματα.
Βλέπετε σκοτωμένους
και φονιάδες, ένα σόι;
Ώχου, τύφλα μου συφοριασμένη·
ώχου, παιδί μου, πέθανες νιος
ωχ κι ωχ
κι άγουρος πας στο θάνατο
από δική μου αστοχασιά κι όχι δική σου.

ΧΟ.

Αλίμονο, είδες αργά, θαρρώ, το δίκιο. 1270

ΚΡ.

Αλίμονο, φωτίστηκα, ο σκότεινος. Κάποιος θεός
με τύφλωνε, με χτύπαγε βαριά
στην κεφαλή μου, με βρόνταγε σε στράτες άγριες
κι ανάσκελα ποδοπατούσε τη χαρά μου.
Αχ κι αχ, καημοί των ανθρώπων αγιάτρευτοι.

(Ο εξάγγελος βγαίνει από το παλάτι.)

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή της σκηνής

Η ενότητα οργανώνεται σε τρία σαφή μέρη που εναλλάσσονται: αναγγελία του Χορού (1257-1260), λυρικός θρήνος του Κρέοντα (1261-1269), σύντομο σχόλιο του Χορού (1270) και δεύτερος θρήνος του Κρέοντα (1271-1276). Αυτή η μορφή, όπου ο υποκριτής τραγουδά και ο Χορός απαντά σε απαγγελλόμενο ἰαμβικὸ τρίμετρο, είναι ο κομμός. Η αντίθεση των δύο ρυθμών δεν είναι τυχαία: ο Κρέοντας έχει χάσει τον έλεγχο και μιλάει με σπασμένες, μουσικές κραυγές, ενώ ο Χορός διατηρεί την ψυχραιμία του σχολιαστή.

Ο Χορός ως κριτής

Ο Χορός δεν θρηνεί μαζί με τον βασιλιά· τον κρίνει. Στους στίχους 1257-1260 χαρακτηρίζει το νεκρό σώμα που κρατά ο Κρέοντας μνῆμ᾽ ἐπίσημον, δηλαδή αδιάψευστη απόδειξη. Και προσθέτει τη βαρύτερη διατύπωση: πρόκειται για οὐκ ἀλλοτρίαν ἄτην, «ἀλλ᾽ αὐτὸς ἁμαρτών». Με τη φράση «εἰ θέμις εἰπεῖν» ο Χορός δείχνει ότι έχει επίγνωση πως λέει κάτι σκληρό σε έναν βασιλιά — αλλά το λέει. Στον στίχο 1270 η ετυμηγορία γίνεται ακόμη πιο άμεση: «ὀψὲ τὴν δίκην ἰδεῖν», είδες αργά το δίκαιο. Η λέξη δίκη συγκεντρώνει όλο το ηθικό μήνυμα του έργου: υπάρχει τάξη ανώτερη από τα διατάγματα του άρχοντα, και όποιος την αγνοήσει τη συναντά τελικά ως τιμωρία.

Η αυτογνωσία του Κρέοντα

Ο θρήνος του Κρέοντα δεν είναι μόνο συναισθηματικό ξέσπασμα· είναι ομολογία. Τρεις φράσεις το αποδεικνύουν. Πρώτον, τα «φρενῶν δυσφρόνων ἁμαρτήματα»: το ίδιο του το μυαλό, που θεωρούσε πηγή σοφής διακυβέρνησης, το ονομάζει τώρα «δύσφρον», ανόητο. Δεύτερον, τα «ἄνολβα βουλεύματα» — οι αποφάσεις του δεν έφεραν ευτυχία αλλά καταστροφή. Τρίτον, και σημαντικότερο, το «ἐμαῖς οὐδὲ σαῖσι δυσβουλίαις»: ο θάνατος του Αίμονα οφείλεται στις δικές του κακές αποφάσεις, όχι του γιου του. Ο Κρέοντας αναλαμβάνει καθαρά την ευθύνη, κάτι που στην τραγωδία σημαίνει ότι έχει φτάσει στην ἀναγνώριση. Η επιβεβαίωση έρχεται στον στίχο 1272: «ἔχω μαθὼν δείλαιος», έμαθα ο δύστυχος. Το «μαθεῖν» μέσα από το «παθεῖν» είναι ο θεμελιώδης νόμος της αρχαίας τραγικής σκέψης.

Η αντίφαση: ενοχή ή θεός;

Προσέξτε μια εσωτερική ένταση. Ενώ ο Κρέοντας αναλαμβάνει την ευθύνη, στους στίχους 1272-1275 λέει ότι κάποιος θεός τον χτύπησε στο κεφάλι με μεγάλο βάρος και τον τίναξε σε «ἀγρίαις ὁδοῖς». Δεν πρόκειται όμως για υπεκφυγή. Στην αρχαία αντίληψη η ανθρώπινη ἄτη και η θεϊκή παρέμβαση συνυπάρχουν: ο θεός τυφλώνει εκείνον που έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια. Η αλαζονεία του Κρέοντα προκάλεσε τη θεϊκή αντίδραση, και οι δύο εξηγήσεις είναι όψεις του ίδιου νομίμου.

Ύφος και θεατρικά στοιχεία

Η γλώσσα του θρήνου είναι φορτισμένη με επιφωνήματα που επανέρχονται σχεδόν σε κάθε στίχο, με επαναλήψεις («αἰαῖ αἰαῖ», «τότ᾽ ἄρα τότε», «φεῦ φεῦ»), με παρήχηση στα ζεύγη «φρενῶν δυσφρόνων» και «πόνοι δύσπονοι», και με τη σκληρή αντίθεση «κτανόντας τε καὶ θανόντας». Το ὀξύμωρο «νέος νέῳ ξὺν μόρῳ» τονίζει το παράλογο ενός θανάτου πριν την ώρα του. Θεατρικά, η εικόνα του βασιλιά που μπαίνει κρατώντας ο ίδιος τον νεκρό γιο του είναι από τις πιο δυνατές οπτικές στιγμές της τραγωδίας: το σώμα λειτουργεί ως ορατό σύμβολο της ενοχής, όπως το ονόμασε ο Χορός. Ο τελευταίος στίχος γενικεύει το προσωπικό δράμα σε πανανθρώπινη διαπίστωση για τους αγιάτρευτους πόνους των θνητών.