Ε΄ Στάσιμο: στ. 1115-1153

Το Ε΄ Στάσιμο είναι ένας εκστατικός ύμνος του Χορού προς τον Διόνυσο 🍇, τον θεό που γεννήθηκε στη Θήβα και θεωρείται προστάτης της. Οι γέροντες Θηβαίοι, μόλις έχουν ακούσει ότι ο Κρέων έσπευσε να διορθώσει τα λάθη του, ξεσπούν σε ενθουσιώδη χαρά και καλούν τον θεό να έρθει «με καθαρτήριο πόδι» για να γιατρέψει την άρρωστη πόλη. Η σημασία του χορικού είναι τεράστια: πρόκειται για το κλασικό παράδειγμα τραγικής ειρωνείας, καθώς αμέσως μετά την κορύφωση της αισιοδοξίας θα εμφανιστεί ο Άγγελος με τα νέα του θανάτου.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

στροφή α΄

Πολυώνυμε, Καδμείας ἄγαλμα νύμφας
καὶ Διὸς βαρυβρεμέτα
γένος, κλυτὰν ὃς ἀμφέπεις
Ἰταλίαν, μέδεις δὲ
παγκοίνοις Ἐλευσινίας
Δῃοῦς ἐν κόλποις, ὦ Βακχεῦ,
Βακχᾶν ματρόπολιν Θήβαν
ναιετῶν παρ᾽ ὑγροῖς
Ἰσμηνοῦ ῥείθροις, ἀγρίου τ᾽ 1120
ἐπὶ σπορᾷ δράκοντος· 1125

αντιστρ. α΄

σὲ δ᾽ ὑπὲρ διλόφου πέτρας στέροψ ὄπωπε
λιγνύς, ἔνθα Κωρύκιαι
στίχουσι νύμφαι Βακχίδες
Κασταλίας τε νᾶμα.
Καί σε Νυσαίων ὀρέων
κισσήρεις ὄχθαι χλωρά τ᾽ ἀ-
κτὰ πολυστάφυλος πέμπει,
ἀμβρότων ἑπετᾶν 1130
εὐαζόντων Θηβαΐας
ἐπισκοποῦντ᾽ ἀγυιάς· 1135

στροφή β΄

τὰν ἐκ πασᾶν τιμᾷς
ὑπερτάταν πόλεων
ματρὶ σὺν κεραυνίᾳ·
καὶ νῦν, ὡς βιαίας ἔχεται 1140
πάνδαμος πόλις ἐπὶ νόσου,
μολεῖν καθαρσίῳ ποδὶ Παρνασίαν
ὑπὲρ κλιτύν, ἢ στονόεντα πορθμόν. 1145

αντιστρ. β΄

Ἰὼ πῦρ πνειόντων
χοράγ᾽ ἄστρων, νυχίων
φθεγμάτων ἐπίσκοπε,
παῖ Διὸςν γένεθλον, προφάνηθ᾽,
ὦναξ, σαῖς ἅμα περιπόλοις
Θυίαισιν, αἵ σε μαινόμεναι πάννυχοι
χορεύουσι τὸν ταμίαν Ἴακχον. 1150

Μετάφραση 🇬🇷

ΧΟ.

Πολυσήμαντε, χαρά των ομματιών
της νύφης απ' τη Θήβα, σπορά του Δία
που βροντά κι αστράφτει· την ξακουστή
που σκέπεις Ιταλία· που βασιλεύεις
στους αγρούς της Ελευσίνας, στα πανηγύρια
της Δηώς, Βάκχε,
που κατοικείς στη Θήβα, τη μάνα πόλη
των Βακχών, κοντά στο ρέμα του Ισμηνού,
εκεί κοντά που σπάρθηκαν
του Δράκου τ' άγρια δόντια. 1120

Της δάδας ο λαμπρός καπνός
στο βράχο με τις δυο κορφές σ' αντίκρισε·
εκεί που σεργιανούν βακχεύοντας οι νύμφες οι Κωρύκιες·
εκεί που ρέει το νερό της Κασταλίας κρήνης.
Από της Νύσας τα βουνά μαζί σου κατηφόρισαν
οι λόφοι του κισσού, τα περιγιάλια τα χλωρά
με τα πολλά σταφύλια και πάνε συντροφιά σου,
όταν στης Θήβας τα σοκάκια τριγυρνάς
κι όταν τραγούδια θεϊκά
λαλούν οι γλεντοκόποι. 1130

Απ' όλες πιο πολύ
την αγαπάς την πόλη σου
και τη μητέρα σου την αστραποκαμένη.
Τώρα που ξαφνικός λοιμός μέσα στην πόλη
σέρνεται, ροβόλα τις πλαγιές του Παρνασσού
ή τα στενά περάσματα του πόντου που βουίζουν
κι έλα με το καλό ποδαρικό να μας γιατρέψεις. 1140

Χορευταρά, στων αστεριών
το πυρωμένο χοροστάσι, και χαροκόπε
στα νυχτερινά παραμιλήματα,
βλαστάρι του Διός παιδί, πρόβαλε,
βασιλιά μου, με τις Θυιάδες τις συντρόφισσες,
που ξενυχτούν αλλοπαρμένες στο χορό
για σένα, τον αφέντη τους, το Βάκχο. 1150

(Μπαίνει ένας αγγελιαφόρος.)

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Ένας ύμνος με αυστηρή δομή 🏛️

Το Ε΄ Στάσιμο δεν είναι απλώς ένα χαρούμενο τραγούδι· ακολουθεί πιστά τη δομή του αρχαίου κλητικού ύμνου, όπως τον γνώριζαν οι Αθηναίοι θεατές από τη λατρευτική τους πράξη. Διακρίνουμε τρία μέρη:

• Επίκληση (στροφή α΄): ο θεός καλείται με πλήθος ονομάτων και προσδιορισμών.
• Εξύμνηση (αντιστροφή α΄ και στροφή β΄): απαριθμούνται οι τόποι της λατρείας του και η ιδιαίτερη σχέση του με τη Θήβα.
• Παράκληση (τέλος στροφής β΄ και αντιστροφή β΄): το αίτημα να έρθει και να σώσει την πόλη.

Το χορικό ανοίγει με τη λέξη Πολυώνυμε, που δίνει αμέσως τον τόνο: ο Διόνυσος είναι θεός πανταχού παρών, με πολλές μορφές και πολλά ονόματα. Ο ποιητής σωρεύει γεωγραφικά ονόματα — την Ἰταλίαν, την Ἐλευσινίας Δῃοῦς, τον Ἰσμηνοῦ — για να δείξει την παγκόσμια εμβέλεια του θεού. Όμως η καρδιά του ύμνου παραμένει η Θήβα: ο Διόνυσος είναι γιος της Καδμείας νύμφας και επομένως συμπολίτης των Θηβαίων.

Γιατί ο Διόνυσος; 🎭

Η επιλογή δεν είναι τυχαία και λειτουργεί σε τρία επίπεδα. Πρώτον, θρησκευτικά: ο Διόνυσος είναι ο κατεξοχήν θεός της Θήβας, το «άγαλμα» (η καύχηση, η χαρά) του γένους της. Δεύτερον, δραματικά: η πόλη πάσχει από νόσον και μόνο ένας θεός καθαρτήριος μπορεί να τη λυτρώσει· γι' αυτό ζητείται να έρθει «καθαρσίῳ ποδί». Τρίτον, θεατρικά: ο Διόνυσος είναι ο θεός στου οποίου τη γιορτή, τα Μεγάλα Διονύσια, παίζεται η ίδια η τραγωδία. Ο Χορός λοιπόν επικαλείται τον οικοδεσπότη της παράστασης.

Το ύφος: μια έκρηξη ενθουσιασμού ✨

Η γλώσσα του στασίμου είναι πυκνή, μουσική και εικονοπλαστική. Κυριαρχούν:

• Οι σύνθετες και σπάνιες λέξεις («βαρυβρεμέτα», «παγκοίνοις», «πολυστάφυλος», «πάνδαμος»), που δίνουν μεγαλοπρέπεια.
• Οι επικλήσεις σε β΄ πρόσωπο («ὦ Βακχεῦ», «προφάνηθ᾽», «ὦναξ»), που φέρνουν τον θεό κοντά, σαν να τον αγγίζει ο λόγος.
• Οι ασύνδετες απαριθμήσεις τόπων, που δημιουργούν ρυθμό ξέφρενης κίνησης.
• Η αντίθεση φωτός–σκότους: η φλόγα των δάδων («στέροψ λιγνύς»), τα «πῦρ πνειόντων ἄστρων», οι «νύχιοι φθεγμάτων» — εικόνες μιας νυχτερινής, εκστατικής λατρείας.

Ο Διόνυσος παρουσιάζεται ως χοράγ᾽ ἄστρων, περιτριγυρισμένος από τις Θυίαισιν που χορεύουν μανιασμένα όλη τη νύχτα. Η εικόνα αυτή είναι η πιο φωτεινή και ελπιδοφόρα ολόκληρης της τραγωδίας.

Η τραγική ειρωνεία ⚠️

Αυτή είναι η τεχνική της αντίθεσης ή αντίστιξης: ο Σοφοκλής τοποθετεί σκόπιμα το πιο χαρούμενο χορικό ακριβώς πριν από την αναγγελία των θανάτων. Η αισιοδοξία του Χορού αποδεικνύεται ψευδαίσθηση, όπως ψευδαίσθηση ήταν και η βεβαιότητα του Κρέοντα ότι η μεταστροφή του έγινε εγκαίρως.

Κεντρικές ιδέες 🔑

Το στάσιμο υπενθυμίζει ότι η πόλη είναι ενιαίο σώμα: όταν παραβιάζεται ο θείος νόμος, δεν πάσχει μόνο ο παραβάτης αλλά ολόκληρη η κοινότητα («πάνδαμος πόλις»). Ταυτόχρονα προβάλλει την πίστη ότι η λύτρωση δεν έρχεται από την ανθρώπινη εξουσία, αλλά από το θείο. Ο Κρέων νόμιζε ότι μπορεί να ορίσει μόνος του τι είναι δίκαιο· ο Χορός στρέφεται στον θεό. Και η σιωπή του θεού, που δεν εμφανίζεται ποτέ, καθιστά την τραγωδία ακόμη πιο σκοτεινή.