Δ΄ Στάσιμο: στ. 944-987

Μόλις η Αντιγόνη οδηγήθηκε στον τάφο της, ο Χορός μένει μόνος στην ορχήστρα και τραγουδά ένα από τα πιο αινιγματικά χορικά της τραγωδίας 🎭. Αντί να μιλήσει ευθέως για την ηρωίδα, αφηγείται τρεις μυθικές ιστορίες — της Δανάης, του Λυκούργου και των Φινειδών — που όλες έχουν ένα κοινό μοτίβο: τον εγκλεισμό και τη συντριπτική δύναμη της μοίρας. Το χορικό λειτουργεί έτσι ως παραμυθία, αλλά και ως σκοτεινή προειδοποίηση για όσα έρχονται.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

στροφή α΄

Ἔτλα καὶ Δανάας οὐράνιον φῶς
ἀλλάξαι δέμας ἐν χαλκοδέτοις
αὐλαῖς· κρυπτομένα δ᾽ ἐν
τυμβήρει θαλάμῳ κατεζεύχθη·
καίτοι καὶ γενεᾷ τίμιος, ὦ παῖ, παῖ,
καὶ Ζηνὸς ταμιεύε- 945
σκε γονὰς χρυσορύτους.
Ἀλλ᾽ ἁ μοιριδία τις
δύνασις δεινά·
οὔτ᾽ ἄν νιν ὄλβος οὔτ᾽ Ἄρης,
οὐ πύργος, οὐχ ἁλίκτυποι
κελαιναὶ νᾶες ἐκφύγοιεν. 950

αντιστρ. α΄

Ζεύχθη δ᾽ ὀξύχολος παῖς ὁ Δρύαντος,
Ἠδωνῶν βασιλεύς, κερτομίοις
ὀργαῖς ἐκ Διονύσου
πετρώδει κατάφαρκτος ἐν δεσμῷ.
Οὕτω τᾶς μανίας δει-
νὸν ἀποστάζει 956
ἀνθηρόν τε μένος. Κεῖ-
νος ἐπέγνω μανίαις
ψαύων τὸν θεὸν ἐν κερ-
τομίοις γλώσσαις.
Παύεσκε μὲν γὰρ ἐνθέους
γυναῖκας εὔιόν τε πῦρ, 960
φιλαύλους τ᾽ ἠρέθιζε Μούσας. 965

στροφή β΄

Παρὰ δὲ κυανέων σπιλάδοιν διδύμας ἁλὸς
ἀκταὶ Βοσπόριαι ἰδ᾽ ὁ Θρῃκῶν ‹ἠιὼν›
Σαλμυδησσός, ἵν᾽ ἀγχίπολις Ἄρης 970
δισσοῖσι Φινείδαις
εἶδεν ἀρατὸν ἕλκος
τυφλωθὲν ἐξ ἀγρίας δάμαρτος
ἀλαὸν ἀλαστόροισιν ὀμμάτων κύκλοις
ἀραχθέντων ὑφ᾽ αἱματηραῖς
χείρεσσι καὶ κερκίδων ἀκμαῖσιν. 975

αντιστρ. β΄

Κατὰ δὲ τακόμενοι μέλεοι μελέαν πάθαν
κλαῖον, ματρὸς ἔχοντες ἀνύμφευτον γονάν· 980
ἁ δὲ σπέρμα μὲν ἀρχαιογόνων
ἄντασ᾽ Ἐρεχθεϊδᾶν,
τηλεπόροις δ᾽ ἐν ἄντροις
τράφη θυέλλῃσιν ἐν πατρῴαις
Βορεὰς ἅμιππος ὀρθόποδος ὑπὲρ πάγου
θεῶν παῖς· ἀλλὰ κἀπ᾽ ἐκείνᾳ
Μοῖραι μακραίωνες ἔσχον, ὦ παῖ. 985

Μετάφραση 🇬🇷

ΧΟ.

Συνέβη κι η Δανάη ζωντανή
ν' αλλάξει το ουράνιο φως με το σκοτάδι
σε δώμα μέσα μπρούτζινο.
Κρυβόταν αλυσόδετη μες σε κιβούρι·
κι ήταν από καλή γενιά,
παιδάκι μου,
και του Διός θησαύριζε, χρυσή βροχή,
το σπέρμα στην κοιλιά της.
Μα είναι δύναμη δεινή
η δύναμη της μοίρας.
Πλούτη, πολέμοι, πύργοι,
καράβια μαύρα θαλασσόδαρτα
να της ξεφύγουν δεν μπορούν. 950

Δέθηκε κι ο αψύς, ο γιος του Δρύαντα,
ο βασιλιάς των Ηδωνών, για τη βαριά του χλεύη·
ο Διόνυσος τον έχτισε
μέσα σε πέτρινο κελί φραγμένο·
κι απ' τη μανία στραγγίζει
της λύσσας λάβρα φριχτή.
Στερνή του γνώση, τρέλα του
να θέλει το θεό να μαγαρίσει
με γλώσσα χλευασμού,
αφού τις μανικές ξεθύμαινε γυναίκες,
ξεθύμαινε τους πυρωμένους βακχικούς δαυλούς
και ξάφνιαζε τις Μούσες
που τις φλογέρες χαίρονται. 960

Κοντά στη μαύρη θάλασσα που σμίγουν δυο πελάγη
είναι οι ακτές του Βόσπορου κι ο Θρακικός Σαλμυδησσός·
εκεί ο πολιούχος Άρης
αντίκρισε φριχτή πληγή
στις κόγχες τις τυφλές των ομματιών,
όταν με λύσσα κι ανελέητα
η άγρια μητριά
με χέρια ματωμένα και σαΐτες σουβλερές
από τους δυο Φινείδες τα ξερίζωσε. 970

Λιώναν οι μαύροι κι έκλαιγαν τη μαύρη τους τη μοίρα,
φύτρες μητέρας κακορίζικης·
σπέρμα παλιάς γενιάς κι αυτή,
από τους Ερεχθείδες,
μεγάλωσε στις μακρινές σπηλιές
σαν πουλαράκι πιλαλώντας στις μαδάρες
τις γονικές σκίζοντας θύελλες
η κόρη του Βοριά, θεών παιδί.
Μοίρες αγέραστες τη σύντριψαν, παιδί μου. 980

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή: τρία μυθικά παραδείγματα σε δύο ζεύγη

Το Δ΄ Στάσιμο έχει την κλασική δομή του χορικού άσματος: δύο ζεύγη στροφής και αντιστροφής, δηλαδή δύο μετρικά όμοια τμήματα που ο Χορός τραγουδούσε κινούμενος πρώτα προς τη μία και έπειτα προς την αντίθετη κατεύθυνση της ορχήστρας. Καθένα από τα τέσσερα τμήματα φέρνει ένα μυθικό παράδειγμα:

• Στροφή α΄: η Δανάη, κλεισμένη σε χάλκινο δωμάτιο.
• Αντιστροφή α΄: ο Λυκούργος, φυλακισμένος σε πέτρινο κελί.
• Στροφή β΄ και αντιστροφή β΄: οι Φινείδες και η μητέρα τους Κλεοπάτρα, κόρη του Βορέα.

Η αναφορά «ὦ παῖ, παῖ» στη στροφή α΄ και το «ὦ παῖ» στο τέλος της αντιστροφής β΄ λειτουργούν σαν πλαίσιο (κυκλική σύνθεση): ο Χορός απευθύνεται στην Αντιγόνη σαν σε παιδί, με τρυφερότητα και οίκτο, και δένει τα τέσσερα τμήματα σε ενιαίο λόγο παρηγοριάς.

Ο κοινός άξονας: εγκλεισμός και μοίρα

Και τα τρία παραδείγματα μοιράζονται εικόνες φυλάκισης: «χαλκοδέτοις αὐλαῖς», «τυμβήρει θαλάμῳ», «πετρώδει... ἐν δεσμῷ», «τηλεπόροις ἐν ἄντροις». Η επιλογή δεν είναι τυχαία — η Αντιγόνη μόλις έχει οδηγηθεί στον δικό της υπόγειο «θάλαμο-τάφο». Ο Χορός χτίζει έτσι έναν καθρέφτη: δεν είσαι η πρώτη. Το δεύτερο κοινό στοιχείο είναι το ένδοξο γένος: η Δανάη ήταν «γενεᾷ τίμιος» και μητέρα παιδιού του Δία, ο Λυκούργος βασιλιάς, η Κλεοπάτρα «σπέρμα ἀρχαιογόνων Ἐρεχθεϊδᾶν» και κόρη θεού. Το συμπέρασμα είναι σκληρό: ούτε η καταγωγή ούτε ο πλούτος ούτε η στρατιωτική ισχύς («οὔτ᾽ ἄν νιν ὄλβος οὔτ᾽ Ἄρης, οὐ πύργος, οὐχ... νᾶες») μπορούν να ξεφύγουν από τη «μοιριδία δύνασις δεινά», τη φοβερή δύναμη της μοίρας.

Θεατρικά και υφολογικά στοιχεία

Ο λόγος του στασίμου είναι έντονα λυρικός και αποστασιοποιημένος: αντί για ευθεία αναφορά στο δράμα, ο Χορός μιλά με μύθους. Αυτή η τεχνική έχει διπλή λειτουργία. Πρώτον, δίνει στον θεατή μια ανάσα μετά τη συγκλονιστική έξοδο της Αντιγόνης, μεταφέροντας το βάρος από το προσωπικό στο πανανθρώπινο. Δεύτερον, εντάσσει τη μοίρα της ηρωίδας σε μια μεγάλη αλυσίδα ανθρώπινων παθών, δίνοντάς της διαχρονική διάσταση.

Υφολογικά, κυριαρχούν σύνθετα, σπάνια και εντυπωσιακά επίθετα — «χαλκοδέτοις», «τυμβήρει», «χρυσορύτους», «ἁλίκτυποι», «ὀξύχολος», «ἀρχαιογόνων», «μακραίωνες» — που είναι χαρακτηριστικά της υψηλής χορικής ποίησης. Οι εικόνες είναι σκοτεινές και βίαιες: το ουράνιο φως που ανταλλάσσεται με το σκοτάδι, τα ματωμένα χέρια, οι σαΐτες του αργαλειού που ξεριζώνουν μάτια. Η αντίθεση φως / σκοτάδι διατρέχει όλο το άσμα και συνδέεται άμεσα με τον εγκλεισμό της Αντιγόνης, αλλά και με τον Τειρεσία που θα εμφανιστεί αμέσως μετά — μια τύφλωση που βλέπει καθαρότερα από τα υγιή μάτια.

Κεντρικές ιδέες

Η κυρίαρχη ιδέα είναι το αναπόδραστο της μοίρας: κανείς, όσο ισχυρός ή ευγενής, δεν ξεφεύγει από τις «Μοῖραι μακραίωνες». Δίπλα της στέκει η ιδέα της θεϊκής τιμωρίας για την ύβρη — ο Λυκούργος τιμωρείται επειδή περιφρόνησε τον Διόνυσο και «ἐπέγνω», απέκτησε δηλαδή γνώση μέσα από το πάθος, την κλασική σοφόκλεια αρχή του πάθει μάθος. Τέλος, το χορικό υπογραμμίζει τη σκοτεινή, ανεξήγητη πλευρά του ανθρώπινου πόνου: ούτε η Δανάη ούτε τα παιδιά του Φινέα έφταιξαν σε τίποτα, κι όμως υπέφεραν. Ο θεατής μένει μετέωρος ανάμεσα στον οίκτο και στο δέος — ακριβώς εκεί που η τραγωδία θέλει να τον οδηγήσει, λίγο πριν η δράση κορυφωθεί με τον ερχομό του Τειρεσία.