Γ΄ Επεισόδιο: Α΄ Σκηνή: στ. 635-765

Η ενότητα αυτή είναι η μεγάλη σύγκρουση πατέρα και γιου: ο Κρέων και ο Αίμων αναμετριούνται πάνω στο ερώτημα ποιος έχει δικαίωμα να ορίζει τι είναι δίκαιο μέσα στην πόλη. ⚔️ Ξεκινά με δύο εκτενείς, προσεκτικά δομημένες αγορεύσεις και καταλήγει σε καταιγιστική στιχομυθία, όπου τα επιχειρήματα υποχωρούν και μένουν οι προσβολές και οι απειλές. Είναι από τα πιο πολιτικά φορτισμένα σημεία της τραγωδίας, γιατί εδώ ακούγεται καθαρά η ιδέα ότι «πόλη δεν υπάρχει που να ανήκει σε έναν άνθρωπο».

Το κείμενο 📜

ΑΙΜΩΝ

Πάτερ, σός εἰμι· καὶ σύ μοι γνώμας ἔχων
χρηστὰς ἀπορθοῖς, αἷς ἔγωγ᾽ ἐφέψομαι.
Ἐμοὶ γὰρ οὐδεὶς ἀξιώσεται γάμος
μείζων φέρεσθαι σοῦ καλῶς ἡγουμένου. 635

ΚΡ.

Οὕτω γάρ, ὦ παῖ, χρὴ διὰ στέρνων ἔχειν,
γνώμης πατρῴας πάντ᾽ ὄπισθεν ἑστάναι. 640
Τούτου γὰρ οὕνεκ᾽ ἄνδρες εὔχονται γονὰς
κατηκόους φύσαντες ἐν δόμοις ἔχειν,
ὡς καὶ τὸν ἐχθρὸν ἀνταμύνωνται κακοῖς
καὶ τὸν φίλον τιμῶσιν ἐξ ἴσου πατρί.
Ὅστις δ᾽ ἀνωφέλητα φιτύει τέκνα, 645
τί τόνδ᾽ ἂν εἴποις ἄλλο πλὴν αὑτῷ πόνους
φῦσαι, πολὺν δὲ τοῖσιν ἐχθροῖσιν γέλων;
Μή νύν ποτ᾽, ὦ παῖ, τὰς φρένας γ᾽ ὑφ᾽ ἡδονῆς
γυναικὸς οὕνεκ᾽ ἐκβάλῃς, εἰδὼς ὅτι
ψυχρὸν παραγκάλισμα τοῦτο γίγνεται,
γυνὴ κακὴ ξύνευνος ἐν δόμοις. Τί γὰρ
γένοιτ᾽ ἂν ἕλκος μεῖζον ἢ φίλος κακός;
Ἀλλὰ πτύσας ὡσεί τε δυσμενῆ μέθες
τὴν παῖδ᾽ ἐν Ἅιδου τήνδε νυμφεύειν τινί. 650
Ἐπεὶ γὰρ αὐτὴν εἷλον ἐμφανῶς ἐγὼ 655
πόλεως ἀπιστήσασαν ἐκ πάσης μόνην,
ψευδῆ γ᾽ ἐμαυτὸν οὐ καταστήσω πόλει,
ἀλλὰ κτενῶ. Πρὸς ταῦτ᾽ ἐφυμνείτω Δία
ξύναιμον· εἰ γὰρ δὴ τά γ᾽ ἐγγενῆ φύσει
ἄκοσμα θρέψω, κάρτα τοὺς ἔξω γένους. 660
Ἐν τοῖς γὰρ οἰκείοισιν ὅστις ἔστ᾽ ἀνὴρ
χρηστός, φανεῖται κἀν πόλει δίκαιος ὤν.
Ὅστις δ᾽ ὑπερβὰς ἢ νόμους βιάζεται
ἢ τοὐπιτάσσειν τοῖς κρατοῦσιν νοεῖ,
οὐκ ἔστ᾽ ἐπαίνου τοῦτον ἐξ ἐμοῦ τυχεῖν. 665
Ἀλλ᾽ ὃν πόλις στήσειε, τοῦδε χρὴ κλύειν
καὶ σμικρὰ καὶ δίκαια καὶ τἀναντία.
Καὶ τοῦτον ἂν τὸν ἄνδρα θαρσοίην ἐγὼ
καλῶς μὲν ἄρχειν, εὖ δ᾽ ἂν ἄρχεσθαι θέλειν,
δορός τ᾽ ἂν ἐν χειμῶνι προστεταγμένον 670
μένειν δίκαιον κἀγαθὸν παραστάτην.
Ἀναρχίας δὲ μεῖζον οὐκ ἔστιν κακόν·
αὕτη πόλεις ὄλλυσιν, ἥδ᾽ ἀναστάτους
οἴκους τίθησιν, ἥδε συμμάχου δορὸς
τροπὰς καταρρήγνυσι· τῶν δ᾽ ὀρθουμένων
σῴζει τὰ πολλὰ σώμαθ᾽ ἡ πειθαρχία.
Οὕτως ἀμυντέ᾽ ἐστὶ τοῖς κοσμουμένοις,
κοὔτοι γυναικὸς οὐδαμῶς ἡσσητέα·
κρεῖσσον γάρ, εἴπερ δεῖ, πρὸς ἀνδρὸς ἐκπεσεῖν, 675
κοὐκ ἂν γυναικῶν ἥσσονες καλοίμεθ᾽ ἄν. 680

ΧΟ.

Ἡμῖν μέν, εἰ μὴ τῷ χρόνῳ κεκλέμμεθα,
λέγειν φρονούντως ὧν λέγεις δοκεῖς πέρι

ΑΙ.

Πάτερ, θεοὶ φύουσιν ἀνθρώποις φρένας,
πάντων ὅσ᾽ ἐστὶ χρημάτων ὑπέρτατον·
Ἐγὼ δ᾽ ὅπως σὺ μὴ λέγεις ὀρθῶς τάδε, 685
οὔτ᾽ ἂν δυναίμην μήτ᾽ ἐπισταίμην λέγειν·
γένοιτο μεντἂν χἀτέρῳ καλῶς ἔχον.
Σοῦ δ᾽ οὖν πέφυκα πάντα προσκοπεῖν ὅσα
λέγει τις ἢ πράσσει τις ἢ ψέγειν ἔχει·
τὸ γὰρ σὸν ὄμμα δεινὸν ἀνδρὶ δημότῃ 690
λόγοις τοιούτοις, οἷς σὺ μὴ τέρψῃ κλύων.
Ἐμοὶ δ᾽ ἀκούειν ἔσθ᾽ ὑπὸ σκότου τάδε,
τὴν παῖδα ταύτην οἷ᾽ ὀδύρεται πόλις,
πασῶν γυναικῶν ὡς ἀναξιωτάτη
κάκιστ᾽ ἀπ᾽ ἔργων εὐκλεεστάτων φθίνει·
ἥτις τὸν αὑτῆς αὐτάδελφον ἐν φοναῖς
πεπτῶτ᾽ ἄθαπτον μήθ᾽ ὑπ᾽ ὠμηστῶν κυνῶν
εἴασ᾽ ὀλέσθαι μήθ᾽ ὑπ᾽ οἰωνῶν τινος·
οὐχ ἥδε χρυσῆς ἀξία τιμῆς λαχεῖν; 695
τοιάδ᾽ ἐρεμνὴ σῖγ᾽ ἐπέρχεται φάτις.
Ἐμοὶ δὲ σοῦ πράσσοντος εὐτυχῶς, πάτερ,
οὐκ ἔστιν οὐδὲν κτῆμα τιμιώτερον·
τί γὰρ πατρὸς θάλλοντος εὐκλείας τέκνοις
ἄγαλμα μεῖζον ἢ τί πρὸς παίδων πατρί; 700
Μή νυν ἓν ἦθος μοῦνον ἐν σαυτῷ φόρει,
ὡς φῂς σύ, κοὐδὲν ἄλλο, τοῦτ᾽ ὀρθῶς ἔχειν·
ὅστις γὰρ αὐτὸς ἢ φρονεῖν μόνος δοκεῖ,
ἢ γλῶσσαν ἣν οὐκ ἄλλος ἢ ψυχὴν ἔχειν,
οὗτοι διαπτυχθέντες ὤφθησαν κενοί. 705
Ἀλλ᾽ ἄνδρα, κεἴ τις ᾖ σοφός, τὸ μανθάνειν
πόλλ᾽ αἰσχρὸν οὐδὲν καὶ τὸ μὴ τείνειν ἄγαν.
Ὁρᾷς παρὰ ῥείθροισι χειμάρροις ὅσα
δένδρων ὑπείκει, κλῶνας ὡς ἐκσῴζεται,
τὰ δ᾽ ἀντιτείνοντ᾽ αὐτόπρεμν᾽ ἀπόλλυται. 710
Αὔτως δὲ ναὸς ὅστις ἐγκρατῆ πόδα
τείνας ὑπείκει μηδέν, ὑπτίοις κάτω
στρέψας τὸ λοιπὸν σέλμασιν ναυτίλλεται.
Ἀλλ᾽ εἶκε θυμῷ καὶ μετάστασιν δίδου.
Γνώμη γὰρ εἴ τις κἀπ᾽ ἐμοῦ νεωτέρου 715
πρόσεστι, φήμ᾽ ἔγωγε πρεσβεύειν πολὺ
φῦναί τιν᾽ ἄνδρα πάντ᾽ ἐπιστήμης πλέων·
εἰ δ᾽ οὖν, φιλεῖ γὰρ τοῦτο μὴ ταύτῃ ῥέπειν,
καὶ τῶν λεγόντων εὖ καλὸν τὸ μανθάνειν 720

ΧΟ.

Ἄναξ, σέ τ᾽ εἰκός, εἴ τι καίριον λέγει,
μαθεῖν, σέ τ᾽ αὖ τοῦδ᾽· εὖ γὰρ εἴρηται διπλῇ. 725

ΚΡ.

Οἱ τηλικοίδε καὶ διδαξόμεσθα δὴ
φρονεῖν ὑπ᾽ ἀνδρὸς τηλικοῦδε τὴν φύσιν;

ΑΙ.

Μηδὲν τὸ μὴ δίκαιον· εἰ δ᾽ ἐγὼ νέος,
οὐ τὸν χρόνον χρὴ μᾶλλον ἢ τἄργα σκοπεῖν.

ΚΡ.

Ἔργον γάρ ἐστι τοὺς ἀκοσμοῦντας σέβειν; 730

ΑΙ.

Οὐδ᾽ ἂν κελεύσαιμ᾽ εὐσεβεῖν ἐς τοὺς κακούς.

ΚΡ.

Οὐχ ἥδε γὰρ τοιᾷδ᾽ ἐπείληπται νόσῳ;

ΑΙ.

Οὔ φησι Θήβης τῆσδ᾽ ὁμόπτολις λεώς.

ΚΡ.

Πόλις γὰρ ἡμῖν ἁμὲ χρὴ τάσσειν ἐρεῖ;

ΑΙ.

Ὁρᾷς τόδ᾽ ὡς εἴρηκας ὡς ἄγαν νέος; 735

ΚΡ.

Ἄλλῳ γὰρ ἢ ᾽μοὶ χρή με τῆσδ᾽ ἄρχειν χθονός;

ΑΙ.

Πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός.

ΚΡ.

Οὐ τοῦ κρατοῦντος ἡ πόλις νομίζεται;

ΑΙ.

Καλῶς ἐρήμης γ᾽ ἂν σὺ γῆς ἄρχοις μόνος.

ΚΡ.

Ὅδ᾽, ὡς ἔοικε, τῇ γυναικὶ συμμαχεῖ. 740

ΑΙ.

Εἴπερ γυνὴ σύ· σοῦ γὰρ οὖν προκήδομαι.

ΚΡ.

Ὦ παγκάκιστε, διὰ δίκης ἰὼν πατρί;

ΑΙ.

Οὐ γὰρ δίκαιά σ᾽ ἐξαμαρτάνονθ᾽ ὁρῶ.

ΚΡ.

Ἁμαρτάνω γὰρ τὰς ἐμὰς ἀρχὰς σέβων;

ΑΙ.

Οὐ γὰρ σέβεις, τιμάς γε τὰς θεῶν πατῶν. 745

ΚΡ.

Ὦ μιαρὸν ἦθος καὶ γυναικὸς ὕστερον.

ΑΙ.

Οὔ τἂν ἕλοις ἥσσω γε τῶν αἰσχρῶν ἐμέ.

ΚΡ.

Ὁ γοῦν λόγος σοι πᾶς ὑπὲρ κείνης ὅδε.

ΑΙ.

Καὶ σοῦ γε κἀμοῦ, καὶ θεῶν τῶν νερτέρων.

ΚΡ.

Ταύτην ποτ᾽ οὐκ ἔσθ᾽ ὡς ἔτι ζῶσαν γαμεῖς. 750

ΑΙ.

Ἥδ᾽ οὖν θανεῖται καὶ θανοῦσ᾽ ὀλεῖ τινα.

ΚΡ.

Ἦ κἀπαπειλῶν ὧδ᾽ ἐπεξέρχῃ θρασύς;

ΑΙ.

Τίς δ᾽ ἔστ᾽ ἀπειλὴ πρὸς κενὰς γνώμας λέγειν;

ΚΡ.

Κλαίων φρενώσεις, ὢν φρενῶν αὐτὸς κενός.

ΑΙ.

Εἰ μὴ πατὴρ ἦσθ᾽, εἶπον ἄν σ᾽ οὐκ εὖ φρονεῖν. 755

ΚΡ.

Γυναικὸς ὢν δούλευμα, μὴ κώτιλλέ με.

ΑΙ.

Βούλει λέγειν τι καὶ λέγων μηδὲν κλύειν;

ΚΡ.

Ἄληθες; ἀλλ᾽ οὐ τόνδ᾽ Ὄλυμπον, ἴσθ᾽ ὅτι,
χαίρων ἐπὶ ψόγοισι δεννάσεις ἐμέ.
Ἄγαγε τὸ μῖσος, ὡς κατ᾽ ὄμματ᾽ αὐτίκα 760
παρόντι θνῄσκῃ πλησία τῷ νυμφίῳ.

ΑΙ.

Οὐ δῆτ᾽ ἔμοιγε, τοῦτο μὴ δόξῃς ποτέ,
οὔθ᾽ ἥδ᾽ ὀλεῖται πλησία, σύ τ᾽ οὐδαμᾷ
τοὐμὸν προσόψει κρᾶτ᾽ ἐν ὀφθαλμοῖς ὁρῶν,
ὡς τοῖς θέλουσι τῶν φίλων μαίνῃ ξυνών. 765

Γλωσσικά σχόλια 🔍

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή της σκηνής 🏛️

Η σκηνή χτίζεται με απόλυτη συμμετρία, όπως ένας πραγματικός δικαστικός αγώνας λόγων. Έχει τέσσερα διακριτά τμήματα. Πρώτα, ένα σύντομο προοίμιο του Αίμονα (635-638), όπου ο γιος δηλώνει υποταγή. Ακολουθεί η μεγάλη ρήση του Κρέοντα (639-680), περίπου σαράντα στίχοι. Ύστερα, ισομεγέθης η ρήση του Αίμονα (683-723). Ανάμεσά τους παρεμβάλλονται τα δίστιχα του Χορού (681-682 και 724-725), που λειτουργούν σαν «διαιτητής» ανάμεσα στους δύο ομιλητές. Τέλος έρχεται η στιχομυθία (726-757) και η έξοδος του Αίμονα (758-765). Αυτή η αρχιτεκτονική δεν είναι διακοσμητική: όσο περισσότερο πλησιάζουμε στο τέλος, τόσο μικραίνουν τα λόγια και μεγαλώνει η ένταση. Από τους σαράντα στίχους καταλήγουμε στον έναν στίχο, και από τον έναν στίχο στη σιωπή της φυγής.

Το προοίμιο του Αίμονα: μια στρατηγική υποχώρηση 🤝

Ο Αίμων μπαίνει στη σκηνή με φράση απόλυτης υπακοής: Πάτερ, σός εἰμι. Δηλώνει ότι κανένας γάμος δεν αξίζει περισσότερο από τη σωστή καθοδήγηση του πατέρα του. Αυτό όμως δεν είναι δουλοπρέπεια, αλλά ρητορική τακτική. Προσέξτε τη λεπτή αίρεση που κρύβεται στα λόγια του: θα ακολουθήσει τις γνώμες του πατέρα του ἐφ' ὅσον αυτές είναι «χρησταί», σωστές, και εφόσον η καθοδήγηση είναι «καλῶς». Ο Αίμων δηλαδή δεν υπόσχεται τυφλή υπακοή, αλλά υπακοή υπό όρους. Ο Κρέων, όμως, δεν προσέχει τους όρους — ακούει μόνο την υπακοή, και αυτή η παρανάγνωση θα αποδειχθεί μοιραία.

Η ρήση του Κρέοντα: από την οικογένεια στην πόλη 👑

Ο λόγος του Κρέοντα κινείται σε τρεις κύκλους. Ξεκινά από τον οίκο: τα παιδιά πρέπει να είναι «κατήκοα», υπάκουα, ώστε να εκδικούνται τους εχθρούς και να τιμούν τους φίλους όπως ο πατέρας. Ήδη εδώ φαίνεται μια στενή, ωφελιμιστική αντίληψη της οικογένειας: τα παιδιά αξιολογούνται ως εργαλεία της πατρικής βούλησης.

Έπειτα περνά στην Αντιγόνη, με λόγια που δείχνουν βαθιά περιφρόνηση προς τη γυναίκα. Την ονομάζει ψυχρὸν παραγκάλισμα και προτρέπει τον γιο του να την «φτύσει» και να την αφήσει να παντρευτεί κάποιον στον Άδη. Ο μισογυνισμός του Κρέοντα δεν είναι απλή αγένεια: είναι δομικό στοιχείο του χαρακτήρα του, που κορυφώνεται στη φράση ότι με κανέναν τρόπο δεν πρέπει να νικιέται ένας άντρας από γυναίκα.

Ο τρίτος και μεγαλύτερος κύκλος είναι η πολιτική θεωρία του. Εδώ ο Κρέων διατυπώνει το πιστεύω του: όποιον εκλέξει η πόλη άρχοντα, πρέπει να τον υπακούουν σε όλα, «καὶ σμικρὰ καὶ δίκαια καὶ τἀναντία» — και στα μικρά και στα δίκαια και στα αντίθετα. Αυτή είναι η κρίσιμη φράση της ενότητας: η υπακοή απαιτείται ακόμη και στα άδικα.

Ο Κρέων επιστρατεύει και τη γνωστή μεταφορά της μάχης: ο πειθαρχικός πολίτης είναι ο «δίκαιος κἀγαθὸς παραστάτης», ο πιστός σύντροφος στη γραμμή της φάλαγγας. Απέναντί της τοποθετεί την ἀναρχία, που «καταστρέφει πόλεις» και «ερημώνει σπίτια». Το επιχείρημα είναι ρητορικά ισχυρό — αλλά στηρίζεται σε ένα ψεύτικο δίλημμα: ή απόλυτη υπακοή ή χάος. Ο Αίμων θα δείξει ότι υπάρχει και τρίτος δρόμος.

Η ρήση του Αίμονα: το επιχείρημα της κοινής γνώμης 🗣️

Ο Αίμων απαντά με εντυπωσιακή ρητορική δεξιότητα. Δεν λέει ποτέ «κάνεις λάθος». Αντίθετα, δηλώνει ότι δεν θα μπορούσε ούτε θα ήθελε να πει ότι ο πατέρας του δεν έχει δίκιο — παραδέχεται όμως ότι «θα μπορούσε και κάποιος άλλος να έχει σωστή σκέψη». Αυτή είναι κλασική τεχνική έμμεσης άρνησης: αμφισβητείς χωρίς να προσβάλλεις.

Το κύριο επιχείρημά του είναι εμπειρικό, όχι θεωρητικό: η πόλη θρηνεί κρυφά για την Αντιγόνη. Οι Θηβαίοι δεν τολμούν να μιλήσουν, γιατί «τὸ σὸν ὄμμα δεινὸν ἀνδρὶ δημότῃ» — το βλέμμα του βασιλιά τρομάζει τον απλό πολίτη. Ο Αίμων, όμως, ακούει «ὑπὸ σκότου», στο σκοτάδι, όσα λέγονται κρυφά. Έτσι εισάγει στο έργο μια νέα, αποφασιστική διάσταση: την κοινή γνώμη. Η Αντιγόνη είχε επικαλεστεί τους άγραφους νόμους των θεών· ο Αίμων επικαλείται τη φωνή του λαού. Οι δύο επικλήσεις συγκλίνουν εναντίον του Κρέοντα.

Ακολουθούν τρεις παραβολές που έχουν γίνει διάσημες. Πρώτον, τα δέντρα δίπλα στον χείμαρρο: όσα λυγίζουν σώζουν τα κλαδιά τους, όσα αντιστέκονται ξεριζώνονται σύρριζα. Δεύτερον, το πλοίο που κρατά τα πανιά τεντωμένα και δεν υποχωρεί στον άνεμο — αναποδογυρίζει και ταξιδεύει με το κατάστρωμα προς τα κάτω, εικόνα ειρωνική και τρομακτική μαζί. Τρίτον, τα «άδεια καρύδια»: όσοι νομίζουν ότι μόνο αυτοί σκέπτονται σωστά, όταν «ανοιχτούν» φαίνονται κούφιοι. Και οι τρεις εικόνες υπηρετούν την ίδια ιδέα: η ακαμψία καταστρέφει, η ευλυγισία σώζει. Είναι η αρχή του «μηδὲν ἄγαν» σε δραματική μορφή.

Η στιχομυθία: όταν τα επιχειρήματα τελειώνουν ⚡

Στους στίχους 726 και εξής ο ρυθμός σπάει. Η στιχομυθία — ένας στίχος για τον καθένα — δημιουργεί την αίσθηση μονομαχίας. Στην αρχή τα ανταλλάγματα είναι ακόμη επιχειρήματα: ο Κρέων προσβάλλεται από την ηλικία του γιου του («σ' αυτή την ηλικία θα διδαχτούμε;»), ο Αίμων απαντά ότι δεν πρέπει να κοιτάζει κανείς τον χρόνο αλλά τα έργα. Ακολουθεί η κορύφωση: «η πόλη δεν ανήκει στον άρχοντα;» ρωτά ο Κρέων, και ο Αίμων πετά την ειρωνική ατάκα «ωραία βέβαια θα κυβερνούσες μόνος μια έρημη πόλη».

Από εκεί και πέρα η σύγκρουση κατρακυλά. Ο Κρέων περνά στις ύβρεις: «παγκάκιστε», «μιαρὸν ἦθος», γυναικὸς δούλευμα. Το γεγονός ότι ο βασιλιάς καταφεύγει στη λοιδορία δείχνει ότι έχει χάσει τη μάχη των επιχειρημάτων. Η σκηνή κλείνει με τη διαταγή να φέρουν την Αντιγόνη για να σφαγεί μπροστά στα μάτια του μνηστήρα της — πράξη αποτρόπαιης σκληρότητας — και με την αινιγματική έξοδο του Αίμονα, που δηλώνει ότι ο πατέρας του δεν θα ξαναδεί το πρόσωπό του.

Ήθη και τραγική ειρωνεία 🎭

Ο Κρέων εδώ φτάνει στο απόγειο της ὕβρεως του. Είναι μονομερής, οργίλος, ανίκανος να ακούσει· ταυτίζει τον εαυτό του με το κράτος. Ο Αίμων, αντίθετα, ξεκινά ως υπάκουος γιος και εξελίσσεται σε καθαρή, αυτόνομη φωνή — όχι από ερωτική εμμονή, όπως τον κατηγορεί ο πατέρας του, αλλά επειδή βλέπει το άδικο. Ο Χορός, όπως συνήθως, κρατά μέση στάση και δεν παίρνει θέση αποφασιστικά.

Το πιο δυνατό στοιχείο της σκηνής είναι η τραγική ειρωνεία. Ο Κρέων απορρίπτει τη συμβουλή του Αίμονα να «λυγίσει» — και ακριβώς η ακαμψία του θα του κοστίσει τον ίδιο τον Αίμονα. Ο διφορούμενος στίχος «θα πεθάνει και πεθαίνοντας θα σκοτώσει κάποιον» τον ερμηνεύει ο Κρέων ως απειλή εναντίον του, ενώ ο θεατής αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για την αυτοκτονία του ίδιου του Αίμονα. Έτσι, η σκηνή δεν είναι απλώς μια πολιτική διαμάχη: είναι το σημείο όπου ο Κρέων, χωρίς να το ξέρει, υπογράφει την καταστροφή του δικού του οίκου.