Β΄ Στάσιμο: στ. 582-625

Μετά τη σύγκρουση των δύο αδελφών και την καταδίκη της Αντιγόνης, ο Χορός μένει μόνος στην ορχήστρα και τραγουδά ένα από τα πιο σκοτεινά χορικά της τραγωδίας 🎭. Θέμα του είναι η ἄτη, η κληρονομική συμφορά που κυνηγά τη γενιά των Λαβδακιδῶν από γενιά σε γενιά. Το στάσιμο έχει μεγάλη σημασία, γιατί δίνει στο δράμα θεολογική διάσταση: όσα βλέπουμε στη σκηνή δεν είναι απλώς μια πολιτική διαφωνία, αλλά κρίκος σε μια αλυσίδα θεϊκά καθορισμένου ολέθρου.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

Εὐδαίμονες οἷσι κακῶν ἄγευστος αἰών·

στροφή α΄

οἷς γὰρ ἂν σεισθῇ θεόθεν δόμος, ἄτας

οὐδὲν ἐλλείπει γενεᾶς ἐπὶ πλῆθος ἕρπον· 585

ὅμοιον ὥστε πόντιον

οἶδμα, δυσπνόοις ὅταν

Θρῄσσῃσιν ἔρεβος ὕφαλον ἐπιδράμῃ πνοαῖς,

κυλίνδει βυσσόθεν 590

κελαινὰν θῖνα καὶ δυσάνεμοι,

στόνῳ βρέμουσιν ἀντιπλῆγες ἀκταί.

αντιστρ. α΄

Ἀρχαῖα τὰ Λαβδακιδᾶν οἴκων ὁρῶμαι

πήματα φθιμένων ἐπὶ πήμασι πίπτοντ᾽, 595

οὐδ᾽ ἀπαλλάσσει γενεὰν γένος, ἀλλ᾽ ἐρείπει

θεῶν τις, οὐδ᾽ ἔχει λύσιν.

Νῦν γὰρ ἐσχάτας ὅπερ

ῥίζας ἐτέτατο φάος ἐν Οἰδίπου δόμοις· 600

κατ᾽ αὖ νιν φοινία

θεῶν τῶν νερτέρων ἀμᾷ κόνις

λόγου τ᾽ ἄνοια καὶ φρενῶν Ἐρινύς

στροφή β΄

Τεάν, Ζεῦ, δύναμιν τίς ἀν-

δρῶν ὑπερβασία κατάσχοι, 605

τὰν οὔθ᾽ ὕπνος αἱρεῖ ποθ᾽ ὁ παντογήρως

οὔτ᾽ ἀκάματοι θεῶν

μῆνες, ἀγήρως δὲ χρόνῳ δυνάστας

κατέχεις Ὀλύμπου

μαρμαρόεσσαν αἴγλαν. 610

Τό τ᾽ ἔπειτα καὶ τὸ μέλλον

καὶ τὸ πρὶν ἐπαρκέσει

νόμος ὅδ᾽· οὐδὲν ἕρπει

θνατῶν βιότῳ πάμπολύ γ᾽ ἐκτὸς ἄτας.

αντιστρ. β΄

Ἁ γὰρ δὴ πολύπλαγκτος ἐλ-

πὶς πολλοῖς μὲν ὄνασις ἀνδρῶν, 616

πολλοῖς δ᾽ ἀπάτα κουφονόων ἐρώτων·

εἰδότι δ᾽ οὐδὲν ἕρπει,

πρὶν πυρὶ θερμῷ πόδα τις προσαύσῃ.

Σοφίᾳ γὰρ ἔκ του 620

κλεινὸν ἔπος πέφανται·

τὸ κακὸν δοκεῖν ποτ᾽ ἐσθλὸν

τῷδ᾽ ἔμμεν, ὅτῳ φρένας

θεὸς ἄγει πρὸς ἄταν·

πράσσει δ᾽ ὀλίγιστον χρόνον ἐκτὸς ἄτας. 625

Μετάφραση 🇬🇷

ΧΟ.

Καλόμοιρος οπού δε γεύτηκε ζωή πικρή·

όποιος από θεού του σείστηκε συθέμελα το σπίτι,

να σέρνει συμφορές σωρό στο σόι του δε σώνει·

όπως το κύμα του γιαλού

την ανεμόδαρτη την άμμο πίσσα σωριάζει στο βυθό,

όταν ορμά με την ανεμική της Θράκης

το θεοσκότεινο το πέλαγος

κι όταν βογκούν στενάζοντας τα πληγωμένα βράχια. 590

Αιώνες θωρώ στο σπίτι των Λαβδακιδών

πάθη νεκρών πάνω σε πάθη να πέφτουν·

η μια την άλλη γενιά δεν μπορεί ν' αλαφρώσει·

κάποιος θεός τη ρημάζει κι αλύτρωτη μένει.

Τώρα στο σπίτι του Οιδίποδα φάνηκε φως

απάνω στη στερνή του ρίζα·

όμως των θεών του κάτω κόσμου

το φονικό τη θερίζει δρεπάνι,

η τύφλα του νου κι ο αστόχαστος λόγος. 600

Τη δύναμή σου, Δία,

ποιος αλαζόνας άνθρωπος θα γονατίσει;

ο ύπνος δεν την καταλεί, που μας γερνάει,

ούτε κι οι μήνες των θεών, που δε νυστάζουν.

Αιώνιος δυνάστης κυβερνάς

στη λαμπερή φωτοχυσία του Ολύμπου.

Μέλλον, παρόν και παρελθόν

αυτός ο νόμος τα σφραγίζει:

ο βίος των θνητών καιρό δε σέρνεται πολύ

έξω από της συμφοράς το μονοπάτι. 610

Οι πλάνες ελπίδες που σ' άλλους βγαίνουν σε καλό,

σ' άλλους απάτη γίνονται κούφιας λαχτάρας·

φωλιάζει στον ανίδεο,

ώσπου να γλείψει της φωτιάς η φλόγα το ποδάρι του·

κάποιος φανέρωσε λόγο βαρύ, γι' αυτό σοφό:

το κακό φαντάζει καλό

στο νου εκείνου

που θεός στη συμφορά τον πάει·

κι έξω από συμφορές για λίγο χρόνο χαίρεται. 620

(Έρχεται ο Αίμονας.)

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή του χορικού 🏛️

Το Β΄ Στάσιμο έχει την τυπική μορφή του χορικού άσματος: δύο ζεύγη στροφής και αντιστροφής. Η στροφή και η αντιστροφή έχουν πανομοιότυπο μετρικό σχήμα, ώστε να τραγουδιούνται στην ίδια μελωδία. Η οργάνωση του νοήματος είναι υποδειγματική:

• Στροφή α΄: γενική αρχή — ευτυχισμένοι όσοι δεν γεύτηκαν συμφορά· όποιο σπίτι χτυπηθεί από θεό, η καταστροφή απλώνεται σε όλες τις γενιές. Ακολουθεί η μεγάλη παρομοίωση της θαλασσοταραχής.
• Αντιστροφή α΄: η γενική αρχή εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση — ο οίκος των Λαβδακιδών.
• Στροφή β΄: ύμνος στην αιώνια, ακατάλυτη δύναμη του Δία.
• Αντιστροφή β΄: το τέλος επιστρέφει στον άνθρωπο — η απατηλή ελπίδα και η γνωμική κατακλείδα για την ἄτη.

Η πορεία δηλαδή είναι: γενικό → ειδικό → θεϊκό → ανθρώπινο, με τη λέξη ἄτας να λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος από την αρχή ως το τέλος.

Η εικόνα της θαλασσοταραχής 🌊

Η παρομοίωση της στροφής α΄ είναι από τις πιο δυνατές του Σοφοκλή. Οι θρακικοί άνεμοι σαρώνουν το πέλαγος, ανασηκώνουν τη μαύρη λάσπη από τον βυθό και οι ακτές βογκούν χτυπημένες από τα κύματα. Η εικόνα δεν είναι διακοσμητική: όπως η φουρτούνα φέρνει στην επιφάνεια το σκοτεινό βάθος του βυθού, έτσι και η θεϊκή οργή ξεσηκώνει τα παλιά, θαμμένα κρίματα ενός γένους. Το ρήμα ἕρπον («σέρνεται») και το επίθετο κελαινὰν («μαύρη») χρωματίζουν όλο το χορικό με μια αίσθηση αργής, αναπόφευκτης, σκοτεινής κίνησης.

Ο οίκος των Λαβδακιδών ⚰️

Στην αντιστροφή α΄ ο Χορός κάνει τον απολογισμό: πάθη πάνω σε πάθη, καμιά γενιά δεν λυτρώνει την επόμενη, δεν υπάρχει λύσις. Το «φως» που είχε απλωθεί πάνω στην τελευταία ρίζα του οίκου του Οιδίποδα είναι, φυσικά, η Αντιγόνη και η Ισμήνη — η τελευταία ελπίδα επιβίωσης του γένους. Και αυτό το φως τώρα το θερίζει η φοινία κόνις.

Ο ύμνος στον Δία και το ανθρώπινο μέτρο ⚡

Η στροφή β΄ αλλάζει τόνο: από τη διήγηση περνάμε στην προσευχή, με απεύθυνση σε β΄ πρόσωπο (Τεάν, Ζεῦ, δύναμιν). Η δύναμη του Δία περιγράφεται με αρνήσεις — δεν την υποτάσσει ούτε ο ύπνος που όλα τα γερνά, ούτε οι ακούραστοι μήνες των θεών. Ο Δίας είναι ἀγήρως, αγέραστος, και κατέχει τη «μαρμαρυγή» του Ολύμπου. Απέναντι σε αυτή τη σταθερότητα, ο άνθρωπος ορίζεται από την ὑπερβασία, την τάση του να ξεπερνά τα όρια.

Ο «νόμος» που ισχύει για παρελθόν, παρόν και μέλλον διατυπώνεται λιτά: τίποτε στη ζωή των θνητών δεν προχωρά για πολύ έξω από τη συμφορά. Είναι η αρχαιοελληνική διατύπωση της ανθρώπινης ευθραυστότητας.

Η ελπίδα και η τυφλωμένη κρίση 🔥

Η αντιστροφή β΄ κλείνει με τον πιο διάσημο συλλογισμό του χορικού. Η πολύπλαγκτος ἐλπίς, η «πολυπλάνητη ελπίδα», είναι διφορούμενη: σε άλλους ωφελεί, σε άλλους γίνεται απάτη «κούφιων πόθων». Ο άνθρωπος δεν καταλαβαίνει το λάθος του παρά μόνο όταν κάψει το πόδι του στη φωτιά — μια παροιμιακή εικόνα για τη γνώση που έρχεται πολύ αργά, το πάθει μάθος.

Η γνωμική κατακλείδα (στ. 622-625) συνοψίζει: όταν ο θεός οδηγεί τον νου κάποιου προς την καταστροφή, το κακό του φαίνεται καλό. Δεν πρόκειται για αυθαίρετη θεϊκή κακία, αλλά για την τελική φάση μιας διαδικασίας που ο ίδιος ο άνθρωπος ξεκίνησε με την ὑπερβασία του. Το χορικό, τοποθετημένο ακριβώς πριν την είσοδο του Αίμονα, λειτουργεί έτσι ως προοικονομία: ο θεατής προειδοποιείται ότι η επόμενη σκηνή δεν θα φέρει συμφιλίωση, αλλά ένα ακόμη βήμα προς την ἄτη.