Β΄ Επεισόδιο: Γ΄ Σκηνή: στ. 526-581

Η σκηνή αυτή φέρνει επιτέλους αντιμέτωπες τις δύο αδελφές 💔: η Ισμήνη, που στον Πρόλογο είχε αρνηθεί να συμμετάσχει στην ταφή, εμφανίζεται τώρα δακρυσμένη και ζητά να μοιραστεί την ευθύνη και τον θάνατο, ενώ η Αντιγόνη την απωθεί με σκληρότητα. Παράλληλα ακούγεται για πρώτη φορά το όνομα του Αίμονα, καθώς η σύγκρουση Κρέοντα–Αντιγόνης αποκτά και οικογενειακή διάσταση. Το χωρίο είναι γραμμένο σε πυκνή στιχομυθία, τεχνική που ανεβάζει κατακόρυφα την ένταση.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

Καὶ μὴν πρὸ πυλῶν ἥδ᾽ Ἰσμήνη,

φιλάδελφα κάτω δάκρυ᾽ εἰβομένη ·

νεφέλη δ᾽ ὀφρύων ὕπερ αἱματόεν

ῥέθος αἰσχύνει ,

τέγγουσ᾽ εὐῶπα παρειάν. 530

ΚΡ.

Σὺ δ᾽, ἣ κατ᾽ οἴκους ὡς ἔχιδν᾽ ὑφειμένη

λήθουσά μ᾽ ἐξέπινες , οὐδ᾽ ἐμάνθανον

τρέφων δύ᾽ ἄτα κἀπαναστάσεις θρόνων,

φέρ᾽, εἰπὲ δή μοι, καὶ σὺ τοῦδε τοῦ τάφου

φήσεις μετασχεῖν, ἢ ᾽ξομῇ τὸ μὴ εἰδέναι ; 535

ΙΣ.

Δέδρακα τοὔργον, εἴπερ ἥδ᾽ ὁμορροθεῖ ,

καὶ ξυμμετίσχω καὶ φέρω τῆς αἰτίας .

ΑΝ.

Ἀλλ᾽ οὐκ ἐάσει τοῦτό γ᾽ ἡ δίκη σ᾽ , ἐπεὶ

οὔτ᾽ ἠθέλησας οὔτ᾽ ἐγὼ ᾽κοινωσάμην .

ΙΣ.

Ἀλλ᾽ ἐν κακοῖς τοῖς σοῖσιν οὐκ αἰσχύνομαι 540

ξύμπλουν ἐμαυτὴν τοῦ πάθους ποιουμένη.

ΑΝ.

Ὧν τοὔργον Ἅιδης χοἰ κάτω ξυνίστορες ·

λόγοις δ᾽ ἐγὼ φιλοῦσαν οὐ στέργω φίλην .

ΙΣ.

Μήτοι, κασιγνήτη, μ᾽ ἀτιμάσῃς τὸ μὴ οὐ

θανεῖν τε σὺν σοὶ τὸν θανόντα θ᾽ ἁγνίσαι . 545

ΑΝ.

Μή μοι θάνῃς σὺ κοινά , μηδ᾽ ἃ μὴ ᾽θιγες

ποιοῦ σεαυτῆς· ἀρκέσω θνῄσκουσ᾽ ἐγώ.

ΙΣ.

Καὶ τίς βίος μοι σοῦ λελειμμένῃ φίλος ;

ΑΝ.

Κρέοντ᾽ ἐρώτα· τοῦδε γὰρ σὺ κηδεμών .

ΙΣ.

Τί ταῦτ᾽ ἀνιᾷς μ᾽ οὐδὲν ὠφελουμένη; 550

ΑΝ.

Ἀλγοῦσα μὲν δῆτ᾽, εἰ γέλωτ᾽ ἐν σοὶ γελῶ .

ΙΣ.

Τί δῆτ᾽ ἂν ἀλλὰ νῦν σ᾽ ἔτ᾽ ὠφελοῖμ᾽ ἐγώ ;

ΑΝ.

Σῶσον σεαυτήν· οὐ φθονῶ σ᾽ ὑπεκφυγεῖν .

ΙΣ.

Οἴμοι τάλαινα, κἀμπλάκω τοῦ σοῦ μόρου;

ΑΝ.

Σὺ μὲν γὰρ εἵλου ζῆν, ἐγὼ δὲ κατθανεῖν. 555

ΙΣ.

Ἀλλ᾽ οὐκ ἐπ᾽ ἀρρήτοις γε τοῖς ἐμοῖς λόγοις .

ΑΝ.

Καλῶς σὺ μὲν τοῖς, τοῖς δ᾽ ἐγὼ ᾽δόκουν φρονεῖν.

ΙΣ.

Καὶ μὴν ἴση νῷν ἐστιν ἡ ᾽ξαμαρτία .

ΑΝ.

Θάρσει· σὺ μὲν ζῇς, ἡ δ᾽ ἐμὴ ψυχὴ πάλαι

τέθνηκεν, ὥστε τοῖς θανοῦσιν ὠφελεῖν. 560

ΚΡ.

Τὼ παῖδε φημὶ τώδε τὴν μὲν ἀρτίως

ἄνουν πεφάνθαι, τὴν δ᾽ ἀφ᾽ οὗ τὰ πρῶτ᾽ ἔφυ .

ΙΣ.

Οὐ γάρ ποτ᾽, ὦναξ, οὐδ' ὃς ἂν βλάστῃ μένει

νοῦς τοῖς κακῶς πράσσουσιν, ἀλλ᾽ ἐξίσταται .

ΚΡ

Σοὶ γοῦν , ὅθ᾽ εἵλου σὺν κακοῖς πράσσειν κακά. 565

ΙΣ.

Τί γὰρ μόνῃ μοι τῆσδ᾽ ἄτερ βιώσιμον ;

ΚΡ.

Ἀλλ᾽ ἥδε μέντοι μὴ λέγ᾽· οὐ γὰρ ἔστ᾽ ἔτι.

ΙΣ.

Ἀλλὰ κτενεῖς νυμφεῖα τοῦ σαυτοῦ τέκνου;

ΚΡ.

Ἀρώσιμοι γὰρ χἀτέρων εἰσὶν γύαι .

ΙΣ.

Οὐχ ὥς γ᾽ ἐκείνῳ τῇδέ τ᾽ ἦν ἡρμοσμένα . 570

ΚΡ.

Κακὰς ἐγὼ γυναῖκας υἱέσι στυγῶ .

ΙΣ.

Ὦ φίλταθ᾽ Αἵμων, ὥς σ᾽ ἀτιμάζει πατήρ.

ΚΡ.

Ἄγαν γε λυπεῖς καὶ σὺ καὶ τὸ σὸν λέχος .

ΧΟ.

Ἦ γὰρ στερήσεις τῆσδε τὸν σαυτοῦ γόνον;

ΚΡ.

Ἅιδης ὁ παύσων τούσδε τοὺς γάμους ἐμοί. 575

ΧΟ.

Δεδογμέν᾽ , ὡς ἔοικε, τήνδε κατθανεῖν.

ΚΡ.

Καὶ σοί γε κἀμοί . Μὴ τριβὰς ἔτ᾽, ἀλλά νιν

κομίζετ᾽ εἴσω, δμῶες · ἐκδέτας δὲ χρὴ

γυναῖκας εἶναι τάσδε μηδ᾽ ἀνειμένας .

Φεύγουσι γάρ τοι χοἰ θρασεῖς, ὅταν πέλας 580

ἤδη τὸν Ἅιδην εἰσορῶσι τοῦ βίου .

Γλωσσικά σχόλια 🔍

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή της σκηνής 🧩

Η ενότητα χωρίζεται φυσικά σε τρία μέρη. Πρώτα ο Χορός αναγγέλλει την είσοδο της Ισμήνης (526-530): πρόκειται για τυπικό στοιχείο της τραγωδίας, όπου ένα πρόσωπο «προαναγγέλλεται» πριν μιλήσει. Έπειτα ακολουθεί η μεγάλη σύγκρουση των δύο αδελφών (536-560), σχεδόν όλη σε στιχομυθία. Τέλος έρχεται η αντιπαράθεση Ισμήνης–Κρέοντα (561-575) και η προσταγή του βασιλιά να οδηγηθούν οι δύο γυναίκες μέσα στο ανάκτορο (577-581). Κάθε μέρος κλιμακώνει την ένταση: από την περιγραφή, στη διαμάχη, και από εκεί στην τελεσίδικη απόφαση.

Η είσοδος της Ισμήνης: μια εικόνα γεμάτη πόνο 😢

Τα λόγια του Χορού είναι εξαιρετικά ποιητικά. Το πρόσωπο της Ισμήνης παρουσιάζεται κατακόκκινο (αἱματόεν ῥέθος) και πάνω από τα φρύδια της απλώνεται ένα «σύννεφο» — μια μεταφορά που αποδίδει το σκοτείνιασμα του βλέμματος από τη θλίψη. Τα δάκρυα που κυλούν στο ωραίο μάγουλό της (εὐῶπα παρειάν) χαρακτηρίζονται φιλάδελφα: ο Χορός δηλαδή πιστοποιεί ότι ο πόνος της Ισμήνης πηγάζει από γνήσια αδελφική αγάπη. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί προδιαθέτει θετικά τον θεατή για ένα πρόσωπο που στον Πρόλογο είχε φανεί δειλό.

Ο Κρέων και η γλώσσα του μίσους 🐍

Η πρώτη λέξη του Κρέοντα προς την Ισμήνη είναι μια βίαιη εικόνα: την ονομάζει ἔχιδν᾽ ὑφειμένη κρυμμένη μέσα στο σπίτι που του «έπινε το αίμα» (ἐξέπινες). Η μεταφορά αποκαλύπτει τον τύραννο που βλέπει παντού συνωμοσίες: μιλά για «δύο συμφορές» και «επαναστάτριες του θρόνου» (δύ᾽ ἄτα κἀπαναστάσεις θρόνων), δηλαδή ερμηνεύει μια θρησκευτική πράξη ως πολιτικό πραξικόπημα. Το δίλημμα που θέτει είναι δικανικό, σαν να βρισκόμαστε σε δικαστήριο: ή ομολογείς συμμετοχή ή ορκίζεσαι πως δεν γνώριζες τίποτα. Ο Κρέων δεν ρωτά για να μάθει την αλήθεια — ρωτά για να καταδικάσει.

Ισμήνη: η μεταστροφή ενός χαρακτήρα 🔄

Η Ισμήνη δηλώνει ψέματα ότι έπραξε το έργο (δέδρακα τοὔργον), αλλά με μια ουσιαστική επιφύλαξη: «αν συμφωνεί κι αυτή» (εἴπερ ἥδ᾽ ὁμορροθεῖ). Δεν διεκδικεί δόξα· ζητά να μοιραστεί την κατηγορία και τη μοίρα. Είναι μια πράξη αυτοθυσίας που ανατρέπει την εικόνα της από τον Πρόλογο. Η γλώσσα της γεμίζει με λέξεις της συμμετοχής: ξυμμετίσχω, ξύμπλουν, κοινά, ἴση νῷν ἡ ἐξαμαρτία. Η όμορφη ναυτική μεταφορά ξύμπλουν ἐμαυτὴν τοῦ πάθους ποιουμένη («κάνοντας τον εαυτό μου συνταξιδιώτη στο πάθος σου») δείχνει ότι δεν επιδιώκει να ηγηθεί, αλλά να συνοδεύσει.

Αντιγόνη: γιατί τόση σκληρότητα; ⚔️

Η Αντιγόνη απορρίπτει την προσφορά με τρόπο που ξενίζει. Επικαλείται τη δίκη (τη δικαιοσύνη), υπενθυμίζοντας ότι η Ισμήνη ούτε θέλησε ούτε έγινε συνεργός. Στη συνέχεια δηλώνει ότι μάρτυρες της πράξης είναι ο Ἅιδης και οι θεοί του Κάτω Κόσμου (χοἰ κάτω ξυνίστορες), όχι οι άνθρωποι· και προσθέτει το σκληρό λόγοις δ᾽ ἐγὼ φιλοῦσαν οὐ στέργω φίλην: δεν αναγνωρίζει ως δική της αυτήν που αγαπά μόνο με λόγια. Για την Αντιγόνη μετράει η πράξη, όχι η πρόθεση.

Η φράση ἀρκέσω θνῄσκουσ᾽ ἐγώ («αρκεί που πεθαίνω εγώ») συμπυκνώνει αυτή τη μοναχική ηρωική επιλογή. Και το ἡ δ᾽ ἐμὴ ψυχὴ πάλαι τέθνηκεν αποκαλύπτει ότι η Αντιγόνη έχει ήδη ψυχικά περάσει στον κόσμο των νεκρών: ανήκει στους δικούς της που χάθηκαν, όχι στους ζωντανούς.

Η αντίθεση των δύο αδελφών 🎭

Ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί εδώ αριστοτεχνικά την αντίθεση και τη στιχομυθία. Ο στίχος 555 (Σὺ μὲν γὰρ εἵλου ζῆν, ἐγὼ δὲ κατθανεῖν) είναι το τέλειο σχήμα αντίθεσης: ζωή απέναντι σε θάνατο, με τη σύνταξη σε απόλυτη συμμετρία. Το ίδιο και ο 557, όπου η Αντιγόνη αναγνωρίζει ότι υπάρχουν δύο κοινά γνώμης: οι ζωντανοί που κρίνουν την Ισμήνη σωστή, και οι νεκροί που δικαιώνουν την ίδια. Η αντίθεση αυτή είναι το κέντρο ολόκληρου του έργου: ο κόσμος των ζωντανών και ο κόσμος των νεκρών, ο άγραφος νόμος και το ανθρώπινο διάταγμα.

Ο Αίμων μπαίνει στο παιχνίδι 💍

Στο τρίτο μέρος η Ισμήνη στρέφεται στον Κρέοντα με το πιο ισχυρό της επιχείρημα: θα σκοτώσεις τη μνηστή του ίδιου σου του γιου; Η απάντηση του Κρέοντα είναι σοκαριστικά ψυχρή και προσβλητική: Ἀρώσιμοι γὰρ χἀτέρων εἰσὶν γύαι — «υπάρχουν και άλλα χωράφια για όργωμα». Η μεταφορά από τη γεωργία υποβιβάζει τη γυναίκα σε εργαλείο αναπαραγωγής και δείχνει την πλήρη έλλειψη σεβασμού του Κρέοντα προς τους δεσμούς της οικογένειας — του ίδιου ανθρώπου που στην αρχή επικαλούνταν τις αρχές του σωστού κυβερνήτη. Η κραυγή Ὦ φίλταθ᾽ Αἵμων, ὥς σ᾽ ἀτιμάζει πατήρ προετοιμάζει την επόμενη μεγάλη σύγκρουση, εκείνη πατέρα και γιου.

Το κλείσιμο: ο φόβος πίσω από τη σκληρότητα 🔒

Η σκηνή τελειώνει με μια προσταγή δουλείας: οι δούλοι να τις πάρουν μέσα, δεμένες, γιατί οι γυναίκες δεν πρέπει να είναι ἀνειμέναι, ελεύθερες. Η γενική παρατήρηση με την οποία κλείνει ο Κρέων — ότι ακόμα και οι θρασείς προσπαθούν να ξεφύγουν όταν βλέπουν τον θάνατο κοντά — αποδεικνύεται λανθασμένη ως προς την Αντιγόνη. Ο Κρέων μετρά τους άλλους με τα δικά του μέτρα, και ακριβώς αυτή η αδυναμία να καταλάβει τον διαφορετικό άνθρωπο θα τον οδηγήσει στην καταστροφή.