Α΄ Στάσιμο: στ. 332-375

Το Α΄ Στάσιμο της Αντιγόνης είναι ένα από τα διασημότερα χορικά της παγκόσμιας λογοτεχνίας: ο Χορός εγκαταλείπει για λίγο τη συγκεκριμένη υπόθεση και στοχάζεται πάνω στον ίδιο τον άνθρωπο 🌍. Ξεκινώντας από τη φράση-σφραγίδα «πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον», ο ποιητής ξεδιπλώνει έναν ύμνο στα επιτεύγματα του ανθρώπινου πολιτισμού, που όμως κλείνει με μια αυστηρή προειδοποίηση. Το τραγούδι ακούγεται ακριβώς τη στιγμή που ο θεατής γνωρίζει ήδη ότι κάποιος παρέβη τη διαταγή του Κρέοντα — και αυτό του δίνει τρομερή δραματική ένταση ⚡.

Το κείμενο 📜

ΧΟ.

στροφή α΄

Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀν-

θρώπου δεινότερον πέλει·

τοῦτο καὶ πολιοῦ πέραν

πόντου χειμερίῳ νότῳ

χωρεῖ, περιβρυχίοισιν

περῶν ὑπ᾽ οἴδμασιν, θεῶν

τε τὰν ὑπερτάταν, Γᾶν

ἄφθιτον, ἀκαμάταν, ἀποτρύεται, 335

ἰλλομένων ἀρότρων ἔτος εἰς ἔτος,

ἱππείῳ γένει πολεύων. 340

αντιστρ. α΄

Κουφονόων τε φῦλον ὀρ-

νίθων ἀμφιβαλὼν ἀγρεῖ,

καὶ θηρῶν ἀγρίων ἔθνη

πόντου τ᾽ εἰναλίαν φύσιν

σπείραισι δικτυοκλώστοις

περιφραδὴς ἀνήρ· κρατεῖ

δὲ μηχαναῖς ἀγραύλου 345

θηρὸς ὀρεσσιβάτα, λασιαύχενά θ᾽

ἵππον ὑπαξέμεν ἀμφίλοφον ζυγὸν

οὔρειόν τ᾽ ἀκμῆτα ταῦρον. 350

στροφή β΄

Καὶ φθέγμα καὶ ἀνεμόεν

φρόνημα καὶ ἀστυνόμους

ὀργὰς ἐδιδάξατο, καὶ δυσαύλων

πάγων ὑπαίθρεια καὶ

δύσομβρα φεύγειν βέλη 356

παντοπόρος· ἄπορος ἐπ᾽ οὐδὲν ἔρχεται

τὸ μέλλον· Ἅιδα μόνον

φεῦξιν οὐκ ἐπάξεται·

νόσων δ᾽ ἀμηχάνων φυγὰς

ξυμπέφρασται. 360

αντιστρ. β΄

Σοφόν τι τὸ μηχανόεν

τέχνας ὑπὲρ ἐλπίδ᾽ ἔχων,

τοτὲ μὲν κακόν, ἄλλοτ᾽ ἐπ᾽ ἐσθλὸν ἕρπει,

νόμους παρείρων χθονὸς

θεῶν τ᾽ ἔνορκον δίκαν 366

ὑψίπολις· ἄπολις ὅτῳ τὸ μὴ καλὸν

ξύνεστι τόλμας χάριν·

μήτ᾽ ἐμοὶ παρέστιος

γένοιτο μήτ᾽ ἴσον φρονῶν 370

ὃς τάδ᾽ ἔρδοι. 375

Μετάφραση 🇬🇷

ΧΟ.

Πολλά γεννούν το δέος·

το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά·

περνά τον αφρισμένο πόντο

με τις φουρτούνες του νοτιά,

στη μέση σκάβει το βαθύ

και φουσκωμένο κύμα·

και την υπέρτατη θεά, τη Γη,

την άφθαρτη παιδεύει την ακάματη

οργώνοντας με τα καματερά

χρόνο το χρόνο φιδοσέρνοντας τ' αλέτρι. 340

Και των αστόχαστων πτηνών

τις φυλές κυνηγά με τα βρόχια,

των αγρίων θηρίων τα έθνη,

των βυθών την υδρόβια φύτρα

με δίχτυα πλεγμένα στριφτά,

ο τετραπέρατος· τ' αγρίμι της βουνοκορφής

δαμάζει με τεχνάσματα· φορεί

στων αλόγων την πλούσια χαίτη ζυγό

και στον ταύρο, που βαρβάτος βοσκάει στα όρη. 350

Ένας τον άλλο δίδαξε λαλιά,

τη σκέψη, σαν το πνεύμα των ανέμων,

την όρεξη να ζει σε πολιτείες·

πώς να γλιτώνει το χαλάζι μες στ' αγιάζι,

την άγρια δαρτή βροχή μέσα στον κάμπο,

ο πολυμήχανος· αμήχανος δε θ' αντικρίσει

τα μελλούμενα· το χάρο μόνο

να ξεφύγει δεν μπορεί·

μόλο που βρήκε ψάχνοντας και γιατρειές

σ' αγιάτρευτες αρρώστιες. 360

Τέχνες μαστορικές σοφίστηκε

που δεν τις βάζει ο νους,

κι όμως μια στο καλό, μια στο κακό κυλάει·

όποιος κρατεί τον ανθρώπινο νόμο

και του θεού το δίκιο, που όρκος το δένει φριχτός,

πολίτης· αλήτης και φυγάς,

όποιος κλωσάει τ' άδικο, μακάρι και μ' αποκοτιά,

ποτέ σε τράπεζα κοινή

ποτέ μου βούληση κοινή

με κείνον που τέτοια τολμάει. 370

(Μπαίνει η Αντιγόνη οδηγούμενη από τον φύλακα.)

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή του χορικού 🏛️

Το Α΄ Στάσιμο έχει τη συνηθισμένη λυρική αρχιτεκτονική: δύο ζεύγη στροφής και αντιστροφής. Η στροφή και η αντιστροφή έχουν πανομοιότυπη μετρική δομή, ώστε η μουσική και η χορευτική κίνηση να επαναλαμβάνονται συμμετρικά. Νοηματικά το τραγούδι χωρίζεται καθαρά στα δύο: το πρώτο ζεύγος (α΄ στροφή - α΄ αντιστροφή) περιγράφει την κατάκτηση της φύσης, ενώ το δεύτερο (β΄ στροφή - β΄ αντιστροφή) την κατάκτηση του πολιτισμού και, στο τέλος, τα όριά του.

«Πολλὰ τὰ δεινά»: μια λέξη με δύο πρόσωπα ⚖️

Όλο το χορικό στηρίζεται στην αμφισημία της λέξης δεινός. Ο άνθρωπος είναι το πιο «δεινό» ον: το πιο θαυμαστό, αλλά και το πιο τρομακτικό. Η μετάφραση αποδίδει την ένταση αυτή με το «δέος» — συναίσθημα που περιέχει μαζί θαυμασμό και φόβο. Η επιλογή δεν είναι διακοσμητική: ολόκληρη η τραγωδία θα δείξει ότι η ίδια ανθρώπινη τόλμη μπορεί να φέρει τη σωτηρία ή την καταστροφή.

Πρώτο ζεύγος: ο άνθρωπος νικητής της φύσης 🌊

Στη στροφή α΄ ο άνθρωπος διαβαίνει τη θάλασσα με τη ναυσιπλοΐα, ακόμη και μέσα στη χειμωνιάτικη τρικυμία, και υποτάσσει τη Γη — τη «θεῶν ὑπερτάταν», την υπέρτατη θεότητα — με το αλέτρι. Το ρήμα ἀποτρύεται κρύβει μια πρώτη σκιά: η καλλιέργεια είναι κατάκτηση, αλλά και «καταπόνηση» μιας θεάς. Στην αντιστροφή α΄ ακολουθεί το κυνήγι, το ψάρεμα και η εξημέρωση των ζώων· ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται περιφραδὴς ἀνήρ. Παρατηρήστε την κλιμάκωση: από τα στοιχεία της φύσης (θάλασσα, γη) στα έμβια όντα (πουλιά, θηρία, ψάρια) και τελικά στα ισχυρότερα ζώα, το άλογο και τον ταύρο, που δέχονται τον ζυγό.

Δεύτερο ζεύγος: από τη φύση στον πολιτισμό 🏙️

Η στροφή β΄ κάνει το αποφασιστικό βήμα: ο άνθρωπος διδάχτηκε μόνος του τη γλώσσα (φθέγμα), τη σκέψη (φρόνημα, «ἀνεμόεν», γρήγορη σαν άνεμος) και τις ἀστυνόμους ὀργάς. Το ρήμα «ἐδιδάξατο» είναι μέσης φωνής: κανένας θεός δεν του χάρισε τον πολιτισμό, ο άνθρωπος τον δίδαξε στον εαυτό του. Είναι μια εντυπωσιακά «ανθρωποκεντρική» θέση, κοντά στο πνεύμα του σοφιστικού διαφωτισμού του 5ου αιώνα.

Και τότε έρχεται το πρώτο μεγάλο φρένο. Το σχήμα «παντοπόρος· ἄπορος» —ο πανέτοιμος για όλα είναι ταυτόχρονα ανήμπορος— είναι οξύμωρο και δείχνει το απόλυτο όριο: ο θάνατος. Ο άνθρωπος βρήκε γιατρειές για αγιάτρευτες αρρώστιες, αλλά από τον Ἅιδη δεν υπάρχει διαφυγή.

Το ηθικό τέλος: ὑψίπολις - ἄπολις ⚠️

Η αντιστροφή β΄ μετατοπίζει τον λόγο από την ικανότητα στην ηθική ευθύνη. Η ευφυΐα (τὸ μηχανόεν τέχνας) είναι ηθικά ουδέτερη: «τοτὲ μὲν κακόν, ἄλλοτ᾽ ἐπ᾽ ἐσθλὸν ἕρπει» — άλλοτε οδηγεί στο κακό, άλλοτε στο καλό. Το κριτήριο δίνεται με ένα δεύτερο οξύμωρο: ὑψίπολις είναι όποιος συνυφαίνει τους νόμους τῆς χθονός (τους γραπτούς νόμους της πολιτείας) με τη θεῶν ἔνορκον δίκαν (τη δικαιοσύνη των θεών)· ἄπολις όποιος από τόλμη συνταιριάζεται με το άδικο. Ο Χορός κλείνει με ευχή αποστροφής: να μην καθίσει ποτέ στο ίδιο τραπέζι ούτε να συμφωνήσει με τέτοιον άνθρωπο.