Η Αντιγόνη - Ο μύθος των Λαβδακιδών

Πριν ανοίξει η αυλαία της τραγωδίας, χρειάζεται να ξέρουμε ποια είναι η Αντιγόνη και γιατί η οικογένειά της είναι καταδικασμένη. 🏛️ Η ενότητα αυτή παρουσιάζει τον μύθο των Λαβδακιδών, δηλαδή το μυθολογικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίζεται το έργο, μαζί με την αρχαία «ὑπόθεσιν» του Αριστοφάνη του Γραμματικού, το διάγραμμα των μερών της τραγωδίας και τον κατάλογο των προσώπων. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, οι υπαινιγμοί των ηρώων για κατάρες, αδελφοκτονίες και άταφα σώματα μένουν ακατανόητοι.

Ο μύθος των Λαβδακιδών

Η γενιά των Λαβδακιδών, που βασίλεψε στη Θήβα, έδωσε και στους τρεις μεγάλους τραγικούς πλούσιο υλικό για τη σύνθεση των τραγωδιών τους. Τα πρώτα στοιχεία του μύθου βρίσκονται στην Ιλιάδα και στη Νέκυια της Οδύσσειας, ενώ στα έπη Θηβαΐς και Οιδιπόδεια πήρε την οριστική του μορφή.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Κάδμος, ιδρυτής της Θήβας, σκότωσε το ιερό φίδι του Άρη που φύλαγε την πηγή του θεού. Ο εγγονός του Λάβδακος καταδίωξε τη λατρεία του θεού Διονύσου και αμάρτησε κατά του θεού. Ο γιος του Λάιος απήγαγε τον γιο του Πέλοπα Χρύσιππο και ο Πέλοπας τον καταράστηκε να πεθάνει άτεκνος ή να σκοτωθεί από το παιδί του. Από εκεί ξεκινούν οι συμφορές του γένους των Λαβδακιδών, που για τρεις συνεχόμενες γενιές υποφέρουν απ' αυτή τη βαριά κατάρα.

Ο Οιδίπους, γιος του Λαΐου, σκότωσε, χωρίς να το γνωρίζει τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη μητέρα του, την Ιοκάστη, με την οποία απέκτησε δύο γιους, τον Πολυνείκη και τον Ετεοκλή, και δύο κόρες, την Αντιγόνη και την Ισμήνη. Όταν αποκαλύφθηκε η τραγική αλήθεια, η Ιοκάστη απαγχονίστηκε και ο Οιδίπους αυτοτυφλώθηκε και αυτοεξορίστηκε. Σε σωζόμενο απόσπασμα της Θηβαΐδας αναφέρεται ότι ο Οιδίποδας καταράστηκε τους δυο γιους του να μοιράσουν την κληρονομιά του με οπλισμένο χέρι και να κατεβούν στον Αδη αλληλοσφαγμένοι, επειδή είχαν παραβεί την εντολή του να μη χρησιμοποιήσουν ποτέ το ασημένιο τραπέζι του Κάδμου και το χρυσό κύπελλο (δέπας), με το οποίο έπινε κρασί ο Λάιος.

Τα δύο αδέλφια, Πολυνείκης και Ετεοκλής, συμφώνησαν να βασιλέψουν διαδοχικά ανά ένα χρόνο. Πρώτος βασίλεψε ο Ετεοκλής, ο οποίος όμως αρνήθηκε να παραδώσει την εξουσία στον Πολυνείκη. Ο Πολυνείκης έφυγε από τη Θήβα και πήγε στο Άργος, όπου παντρεύτηκε την κόρη του βασιλιά Άδραστου. Μαζί με τον πεθερό του και άλλους πέντε Αργείους ηγεμόνες εκστράτευσε εναντίον της Θήβας, για να διεκδικήσει την εξουσία. Οι επτά Αργείοι αρχηγοί τάχθηκαν απέναντι από τους επτά Θηβαίους ήρωες που υπερασπίζονταν τις επτά πύλες της Θήβας. Απέναντι από τον Ετεοκλή ήταν ο Πολυνείκης. Η τελική μονομαχία των δύο αδερφών επιβεβαίωσε την κατάρα του Οιδίποδα. Τα δύο αδέρφια έπεσαν αλληλοσκοτωμένα μπροστά στα τείχη της πόλης, η οποία όμως σώθηκε.

Ο νέος άρχοντας της πόλης Κρέων, αδελφός της Ιοκάστης και θείος των παιδιών, εκδίδει διαταγή να ταφεί ο Ετεοκλής με τιμές, ενώ το σώμα του Πολυνείκη να μείνει άταφο, βορά στα σκυλιά και τα όρνια, γιατί θέλησε να προδώσει την πατρίδα του. Από το σημείο αυτό αρχίζει η υπόθεση της τραγωδίας.

Η Αντιγόνη είναι το δεύτερο από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή. Το δίδαξε, το 442 π.Χ., κερδίζοντας την πρώτη νίκη. Στη νεότερη εποχή από τον μύθο της Αντιγόνης εμπνεύστηκαν αρκετοί ξένοι συγγραφείς. Ενδεικτικά αναφέρονται οι σύγχρονοι Ζ. Ανούιγ και Μ. Μπρεχτ.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΥΠΟΘΕΣΙΣ

Ἀντιγόνη παρὰ τὴν πρόσταξιν τῆς πόλεως θάψασα τὸν Πολυνείκην ἐφωράθη, καὶ εἰς μνημεῖον κατάγειον ἐντεθεῖσα παρὰ τοῦ Κρέοντος ἀνῄρηται· ἐφ' ᾗ καὶ Αἵμων δυσπαθήσας διὰ τὸν εἰς αὐτὴν ἔρωτα ξίφει ἑαυτὸν διεχειρίσατο. ἐπὶ δὲ τῷ τούτου θανάτῳ καὶ ἡ μήτηρ Εὐρυδίκη ἑαυτὴν ἀνεῖλε.

Κεῖται ἡ μυθοποιία καὶ παρ' Εὐριπίδη ἐν Ἀντιγόνῃ· πλὴν ἐκεῖ φωραθεῖσα μετὰ τοῦ Αἵμονος δίδοται πρὸς γάμου κοινωνίαν καὶ τίκτει τὸν Αἵμονα.

Ἡ μὲν σκηνὴ τοῦ δράματος ὑπόκειται ἐν Θήβαις ταῖς Βοιωτικαῖς. ὁ δὲ χορὸς συνέστηκεν ἐξ ἐπιχωρίων γερόντων· προλογίζει δὲ ἡ Ἀντιγόνη· ὑπόκειται δὲ τὰ πράγματα ἐπὶ τῶν Κρέοντος βασιλείων. τὸ δὲ κεφάλαιόν ἐστι τάφος Πολυνείκους, Ἀντιγόνης ἀναίρεσις, θάνατος Αἵμονος, καὶ μόρος Εὐρυδίκης τῆς Αἵμονος μητρός.

Φασὶ δὲ τὸν Σοφοκλέα ἠξιῶσθαι τῆς ἐν Σάμῳ στρατηγίας, εὐδοκιμήσαντα ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῆς Ἀντιγόνης, λέλεκται δὲ τὸ δρᾶμα τοῦτο τριακοστὸν δεύτερον.

Μετάφραση

Η Αντιγόνη, παραβαίνοντας την απαγόρευση της πόλης, αφού έθαψε τον Πολυνείκη, πιάστηκε απ' αυτοφώρω και θανατώθηκε, αφού ο Κρέων την έκλεισε σε υπόγειο θάλαμο. Και ο Αίμων, εξαιτίας του έρωτά του προς αυτή, επειδή υπέφερε γι' αυτήν, αυτοκτόνησε με μαχαίρι. Για τον θάνατό του και η μάνα του η Ευρυδίκη αυτοκτόνησε.

Ο μύθος απαντά και στον Ευριπίδη στην τραγωδία του Αντιγόνη· όμως εκεί, αφού πιάστηκε επ' αυτοφώρω με τον Αίμονα, τον παντρεύεται και γεννάει τον Αίμονα.

Το δράμα έχει ως σκηνικό τη Θήβα της Βοιωτίας. Ο χορός αποτελείται από ντόπιους γέροντες. Τον πρόλογο κάνει η Αντιγόνη. Η δράση εξελίσσεται την εποχή που βασιλεύει ο Κρέων. Τα πιο σημαντικά γεγονότα είναι η ταφή του Πολυνείκη, η θανάτωση της Αντιγόνης, ο θάνατος του Αίμονα και της μητέρας του Ευρυδίκης.

Οι αρχαίοι λένε ότι ο Σοφοκλής, εξαιτίας της επιτυχίας που είχε η παράσταση της Αντιγόνης, εκλέχτηκε στο αξίωμα του στρατηγού, κατά την εκστρατεία εναντίον της Σάμου. Το δράμα αυτό έχει καταταγεί τριακοστό δεύτερο στη σειρά (από το σύνολο των έργων του Σοφοκλή).

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ 📜

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ 🎭

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Μια αλυσίδα ενοχών: η λογική του μύθου

Ο μύθος των Λαβδακιδών δεν είναι μια τυχαία σειρά ατυχιών. Είναι μια αυστηρά οργανωμένη αλυσίδα, όπου κάθε κρίκος γεννιέται από τον προηγούμενο. Ο Κάδμος σκοτώνει το ιερό φίδι του Άρη, ο Λάβδακος καταδιώκει τη λατρεία του Διονύσου, ο Λάιος αρπάζει τον Χρύσιππο. Τρεις γενιές, τρεις παραβάσεις απέναντι σε ό,τι θεωρείται ιερό και απαραβίαστο. Η κατάρα του Πέλοπα («να πεθάνει άτεκνος ή να σκοτωθεί από το παιδί του») λειτουργεί ως μηχανισμός που ενεργοποιείται και μεταβιβάζεται. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν αυτή τη μεταβίβαση της ενοχής από γενιά σε γενιά προγονικό μίασμα και είναι το κλειδί για να καταλάβουμε γιατί η Αντιγόνη δεν είναι απλώς μια κοπέλα που παρανομεί: είναι το τελευταίο θύμα μιας σειράς που άρχισε πολύ πριν γεννηθεί.

Παρατηρήστε ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται: η κατάρα του Πέλοπα πραγματοποιείται στον Λάιο, η κατάρα του Οιδίποδα πραγματοποιείται στους γιους του. Ο λόγος, στον μύθο, έχει τη δύναμη να δεσμεύει το μέλλον. Και οι δύο κατάρες αφορούν τη σχέση πατέρα-παιδιού, δηλαδή ακριβώς εκείνη τη σχέση που θα δούμε να καταρρέει ξανά στη σκηνή, ανάμεσα στον Κρέοντα και τον Αίμονα.

Η αφετηρία του δράματος: το άταφο σώμα

Ο μύθος παραδίδει τη σκυτάλη στην τραγωδία σε ένα ακριβές σημείο. Τα δύο αδέλφια έχουν σκοτωθεί μεταξύ τους, η Θήβα έχει σωθεί, ο Κρέων αναλαμβάνει την εξουσία και εκδίδει τη διαταγή του: ταφή με τιμές για τον Ετεοκλή, καμία ταφή για τον Πολυνείκη. Εδώ ακριβώς σηκώνεται η αυλαία. Η επιλογή αυτού του σημείου είναι καθοριστική: ο Σοφοκλής δεν μας δείχνει τη μάχη ούτε τη μονομαχία, δηλαδή τη «δράση» με τη θεαματική έννοια. Ξεκινά από τις συνέπειες, από τη στιγμή που η βία έχει τελειώσει και μένει το ερώτημα τι κάνουμε με τους νεκρούς. Η τραγωδία θα είναι σύγκρουση ιδεών και θελήσεων, όχι πολέμου.

Η άρνηση της ταφής δεν ήταν για τον αρχαίο θεατή διοικητική λεπτομέρεια. Το άταφο σώμα, «βορά στα σκυλιά και τα όρνια», σημαίνει ότι η ψυχή δεν βρίσκει ανάπαυση και ότι η πόλη μολύνεται. Γι' αυτό η διαταγή του Κρέοντα, όσο κι αν στηρίζεται σε λογική πολιτική σκέψη (ο προδότης δεν αξίζει τιμές), αγγίζει το χώρο του ιερού — και εκεί ακριβώς θα τον συναντήσει η Αντιγόνη.

Τι μας λέει η αρχαία «ὑπόθεσις»

Το κείμενο του Ἀριστοφάνους τοῦ Γραμματικοῦ είναι μια αρχαία περίληψη με πολύτιμες πληροφορίες. Πρώτον, δίνει τον σκελετό της πλοκής: σύλληψη της Αντιγόνης ἐπ' αὐτοφώρῳ, εγκλεισμός της σε υπόγειο μνημείο, αυτοκτονία της, αυτοκτονία του Αίμονα, αυτοκτονία της Ευρυδίκης. Ήδη από εδώ φαίνεται ότι η καταστροφή είναι αλυσιδωτή και ότι χτυπά τελικά τον Κρέοντα από όλες τις πλευρές.

Δεύτερον — και αυτό είναι το πιο διδακτικό — η υπόθεση μας πληροφορεί ότι ο Ευριπίδης έγραψε κι εκείνος Αντιγόνη, με εντελώς διαφορετικό τέλος: η ηρωίδα παντρεύεται τον Αίμονα και γεννάει παιδί. Ο μύθος, δηλαδή, δεν είναι κλειστός· ο κάθε ποιητής τον διαμορφώνει ανάλογα με το νόημα που θέλει να αναδείξει. Η επιλογή του Σοφοκλή να οδηγήσει την ηρωίδα στον θάνατο δεν είναι υποχρέωση προς την παράδοση αλλά συνειδητή καλλιτεχνική απόφαση.

Τρίτον, δίνονται τα σκηνικά δεδομένα: τόπος η Θήβα της Βοιωτίας, μπροστά στο παλάτι του Κρέοντα· χορός από ντόπιους γέροντες· προλογίζει η Αντιγόνη. Το τελευταίο έχει βάρος: το έργο ανοίγει με τη φωνή της ηρωίδας, όχι του βασιλιά.

Το διάγραμμα και τα πρόσωπα: ο μηχανισμός του δράματος

Το διάγραμμα κατά ποσόν δείχνει την αρχιτεκτονική του έργου: Πρόλογος, Πάροδος, πέντε Επεισόδια που εναλλάσσονται με πέντε Στάσιμα, και Έξοδος. Τα επεισόδια είναι τα διαλογικά μέρη, όπου προχωρά η δράση· τα στάσιμα είναι τα τραγούδια του Χορού, όπου η δράση σταματά και σχολιάζεται. Παρατηρήστε τις αναλογίες: το Β' Επεισόδιο (376-581) και η Έξοδος (1155-1353) είναι τα εκτενέστερα μέρη — εκεί συγκεντρώνονται η κορύφωση της σύγκρουσης και η καταστροφή.

Ο κατάλογος των προσώπων αποκαλύπτει και αυτός τη δομή της σύγκρουσης. Στη μία πλευρά η Αντιγόνη, στην άλλη ο Κρέων. Ανάμεσά τους πρόσωπα που δοκιμάζουν και μετριάζουν: η Ισμήνη, ο Αίμων, ο Τειρεσίας. Και πρόσωπα-διαμεσολαβητές της πληροφορίας: ο Φύλακας, ο Άγγελος και ο Εξάγγελος. Η ύπαρξη ξεχωριστού Αγγέλου και Εξαγγέλου φανερώνει μια βασική σύμβαση του αρχαίου θεάτρου: οι βίαιες πράξεις δεν παίζονται μπροστά στο κοινό, αλλά αφηγούνται. Η φρίκη φτάνει στον θεατή μέσω του λόγου, όχι μέσω της εικόνας — και γι' αυτό οι αγγελικές ρήσεις είναι από τα ωραιότερα κομμάτια της τραγωδίας.