VII. Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί

🎭 Η ενότητα παρουσιάζει τους τρεις κορυφαίους δημιουργούς της αττικής τραγωδίας: τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη και τον Σοφοκλή. Για καθέναν δίνονται τα βιογραφικά στοιχεία, τα σωζόμενα έργα, τα βασικά γνωρίσματα της ποίησής τους και οι καινοτομίες με τις οποίες προώθησαν τη διαμόρφωση του δράματος. Έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί μόνο αν γνωρίζουμε τι ξεχωρίζει τον Σοφοκλή από τους άλλους δύο μπορούμε να καταλάβουμε σε βάθος την Αντιγόνη.

🔥 Αισχύλος

Ο Αισχύλος ήταν γιος του Ευφορίωνα· γεννήθηκε στην Ελευσίνα το 525 π.Χ. και πέθανε το 456 π.Χ. στη Γέλα της Σικελίας, την οποία είχε επισκεφθεί για τρίτη φορά. Πολέμησε γενναία στον Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα. Από τις 90 τραγωδίες του ακέραιες σώζονται μόνον επτά. Κέρδισε 13 νίκες, από τις οποίες την πρώτη το 486 π.Χ.

Οι Πέρσαι, που έχουν το ίδιο θέμα με τις Φοίνισσες του Φρύνιχου, θεωρούνται η πρώτη από τις σωζόμενες τραγωδίες του. Οι υπόλοιπες είναι:

• Ἱκέτιδες
• Ἑπτὰ ἐπί Θήβας
• Προμηθεὺς Δεσμώτης
• Ἀγαμέμνων
• Χοηφόροι
• Εὐμενίδες

Οι τρεις τελευταίες αποτελούν μία τριλογία, την Ὀρέστεια, με ενιαία υπόθεση, εμπνευσμένη από τον μύθο των Ατρειδών.

Τα γνωρίσματα της ποίησής του

Η ποίηση του Αισχύλου χαρακτηρίζεται από τη βαθιά θρησκευτικότητα, τη φιλοσοφική σκέψη και τη φιλοπατρία. Οι θεοί και η θεία δίκη είναι παντού στον Αισχύλο. Η τραγική μοίρα του ανθρώπου αποκαλύπτεται μέσα από τη σύγκρουση με το θείο. Πίσω από τους ανθρώπους υπάρχουν οι θεοί, οι οποίοι είναι δυνάμεις σκληρές αλλά δίκαιες, που φυλάσσουν τις μεγάλες αξίες της ζωής (Ἱκέτιδες).

Οι άνθρωποι έχουν πλήρη ευθύνη των πράξεών τους, ακόμη κι αν αυτές εξελίσσονται, χωρίς να έχουν επίγνωση οι ίδιοι, και μπορεί να τους αφανίσουν. Όσοι έπαθαν, έφτασαν στη σωφροσύνη (πάθος-μάθος). Οι θεοί τιμωρούν την ανθρώπινη αλαζονεία, την ὕβριν (Πέρσαι, Προμηθεὺς Δεσμώτης) και προστατεύουν όσους εκτελούν το καθήκον τους (Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας).

Εξάλλου και η φιλοπατρία του, όπως φαίνεται στους Πέρσες, μέσα από το εγκώμιο του νικημένου εχθρού, συνδυάζεται με τον βαθύ σεβασμό του νικητή προς τον ηττημένο.

Ο Αισχύλος υπήρξε ανυπέρβλητος στη δημιουργία κατάλληλης ατμόσφαιρας και στην επινόηση επεισοδίων, τα οποία συνδέονται αρμονικά μεταξύ τους. Τη μεγαλοπρέπεια του περιεχομένου και του λόγου χαρακτηρίζει η ευρύτητα των εκφραστικών μέσων, η δύναμη και οι τολμηρές εικόνες αλλά και το μεγαλείο του στίχου, τον οποίο διακρίνει η αφθονία των νέων λέξεων και ο λυρικός τόνος όχι μόνο των χορικών αλλά και των διαλογικών μερών.

Οι καινοτομίες του Αισχύλου

Οι καινοτομίες, τέλος, που αποδίδονται στον Αισχύλο και οι οποίες προώθησαν σημαντικά τη διαμόρφωση του δράματος, είναι:

• Η εισαγωγή του δεύτερου υποκριτή
• Η ελάττωση της έκτασης των χορικών μερών
• Η μείωση των ανδρών του χορού σε 12 από 50
• Η ενιαία υπόθεση των τριλογιών
• Η βελτίωση της χορογραφίας και της σκευής

🧠 Ευριπίδης

Ο Ευριπίδης ήταν γιος του πλούσιου κτηματία Μνήσαρχου. Γεννήθηκε στη Σαλαμίνα γύρω στο 485 π.Χ. και πέθανε στην Πέλλα της Μακεδονίας, στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου, όπου φιλοξενούνταν τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Από τα 92 δράματα έχουν διασωθεί 18 τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα. Πήρε μέρος για πρώτη φορά στους δραματικούς αγώνες το 455 π.Χ. Κέρδισε τέσσερις νίκες, από τις οποίες την πρώτη το 441 π.Χ., και μία μετά τον θάνατό του.

Από τα σωζόμενα έργα του πρώτο παραδίδεται η Ἄλκηστις. Ακολουθούν κατά χρονολογική σειρά: Μήδεια, Ἡρακλεῖδαι, Ἱππόλυτος, Ἀνδρομάχη, Ἑκάβη, Ἱκέτιδες, Ἡρακλῆς, Τρωάδες, Ἠλέκτρα, Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ἑλένη, Ἴων, Φοίνισσαι, Ὀρέστης, Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι, Βάκχαι, Ῥῆσος (αμφισβητείται αν είναι δικό του) και το σατυρικό δράμα Κύκλωψ.

Τα γνωρίσματα της ποίησής του

Τα θέματα των έργων του ακολουθούν την παράδοση, αλλά αναφέρονται κυρίως στα πολιτικά και ηθικά προβλήματα του καιρού του. Μέσα από αυτά προβάλλει τα ανθρώπινα πάθη, τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, τη βία και το δικαίωμα του ανθρώπου να αγωνίζεται εναντίον της αδικίας.

Η ποίησή του χαρακτηρίζεται από νεωτεριστικό πνεύμα. Αναλύει με βαθιά φιλοσοφική διάθεση τα ανθρώπινα πάθη, αντιμετωπίζει τις παραδόσεις με ορθολογιστικό τρόπο, κρίνει και αμφισβητεί τους θεσμούς. Επηρεασμένος από τους σοφιστές, αν και κατηγορήθηκε για ασέβεια και αθεΐα, δε στρέφεται εναντίον της θρησκείας, αλλά επικρίνει και σαρκάζει τις λαϊκές αντιλήψεις των συγχρόνων του για τους θεούς.

Παρουσιάζει τους ήρωές του πιο ανθρώπινους, με τα πάθη και τις αδυναμίες τους, όπως ακριβώς είναι στην πραγματικότητα, και όχι, όπως οι άλλοι τραγικοί, εξιδανικευμένους ή υπερφυσικούς. Η φιλοσοφία του Ευριπίδη είναι ότι ο άνθρωπος, τελείως μόνος, αποφασίζει και ευθύνεται ο ίδιος για τις πράξε ις του.

Οι καινοτομίες του Ευριπίδη

• Οι μακροί πρόλογοι στους οποίους δεν εκτίθεται η αρχή της δράσης αλλά η προϊστορία της
• Η εισαγωγή του από μηχανής θεού για τη λύση της δραματικής πλοκής, με χρήση μηχανικών μέσων (αἰώρα)
• Ο περιορισμός της έκτασης των χορικών και η χαλάρωση της σύνδεσής τους με το θέμα των επεισοδίων· από αυτή την άποψη θεωρήθηκε πρόδρομος των νεότερων ποιητών που εισήγαγαν τα ιντερμέδια
• Η αύξηση των μονωδιών, ενώ στο μέλος και τον ρυθμό επηρεάστηκε από στοιχεία της ανατολής

Για τις μεταβολές του αυτές κατηγορήθηκε από τους συγχρόνους του, και κυρίως από τον Αριστοφάνη, που τον διακωμώδησε στη σκηνή και τον ειρωνεύτηκε. Το έργο του όμως βρήκε πολλούς μιμητές, τόσο Ρωμαίους όσο και νεότερους Ευρωπαίους.

🐝 Σοφοκλής

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε στον Ίππιο Κολωνό της Αθήνας το 496 π.Χ. Γιος του Σοφίλου, εύπορου Αθηναίου, διαπαιδαγωγήθηκε ανάλογα με την οικονομική του άνεση. Διδάχθηκε τη μουσική από τον περίφημο μουσικοδιδάσκαλο Λάμπρο. Τα σωματικά του προσόντα και η πνευματική και ψυχική του καλλιέργεια τον κατέστησαν πρότυπο ολοκληρωμένου πολίτη των κλασικών χρόνων. Δεκαπενταετής, ήταν ο κορυφαίος του χορού των εφήβων που πήρε μέρος στον εορτασμό της νίκης για τη ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Ο πολίτης και ο άνθρωπος

Υπηρέτησε την πατρίδα του από διάφορες θέσεις, αναλαμβάνοντας στρατιωτικά, οικονομικά και θρησκευτικά καθήκοντα. Οι Αθηναίοι τον εκτιμούσαν ιδιαίτερα, γι' αυτό και τον εξέλεξαν στρατηγό, μαζί με τον Περικλή, στην εκστρατεία της Σάμου το 441-440 π.Χ. Είχε πολλούς φίλους και συνδέθηκε με πολλά εξέχοντα πρόσωπα της εποχής του, όπως τον Κίμωνα, τον Περικλή, τον Ηρόδοτο και άλλους. Η αγάπη του για την Αθήνα τον έκανε να μην την εγκαταλείψει ποτέ, παρά μόνον για να την υπηρετήσει. Το τελευταίο του έργο, ο Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, περιέχει τον ωραιότερο ύμνο για τη δόξα της Αθήνας.

Κατά την παράδοση, στα τελευταία χρόνια της ζωής του μια οικογενειακή διαφωνία λύπησε αρκετά τον ποιητή. Ο γιος του Ιοφών κίνησε εναντίον του δίκη για παράνοια, με σκοπό να τον θέσει υπό απαγόρευση. Τελικά όμως ο ποιητής δικαιώθηκε. Πέθανε το 406 π.Χ. σε ηλικία ενενήντα ετών.

Η θεατρική του σταδιοδρομία

Στο θέατρο εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 468 π.Χ., όταν νίκησε τον Αισχύλο και στεφανώθηκε από τον Κίμωνα, που μόλις είχε επιστρέψει από τη νικηφόρα εκστρατεία εναντίον των Περσών. Έλαβε μέρος σε τριάντα περίπου δραματικούς αγώνες, παίρνοντας πάνω από είκοσι πρώτα βραβεία και τα υπόλοιπα δεύτερα.

Από τα 123 δράματά του σώθηκαν ακέραια μόνον επτά και ένα μέρος από το σατυρικό δράμα Ἰχνευταί. Από τις τραγωδίες που σώθηκαν αρχαιότερη είναι ο Αἴας· ακολουθούν: Ἀντιγόνη, Τραχίνιαι, Οἰδίπους Τύραννος, Ἠλέκτρα, Φιλοκτήτης, και τελευταία ο Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, που διδάχτηκε μετά τον θάνατό του, πιθανόν το 401 π.Χ. από τον ομώνυμο εγγονό του.

Τα γνωρίσματα της ποίησής του

Σ' όλα τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή κυριαρχεί το πρόβλημα της ηθικής τάξης. Προκειμένου να κρίνει τις ανθρώπινες πράξεις, αναζητεί τα βαθύτερα κίνητρα και την εσωτερική διάθεση των προσώπων που τις διέπραξαν. Ο Σοφοκλής τρέφει βαθύ σεβασμό στις μυθικές και θρησκευτικές παραδόσεις της πόλης. Δεν τον προβλημάτισαν όμως, όπως τον Ευριπίδη, οι αντιφάσεις ανάμεσα στη μυθική παράδοση και τις ηθικές αντιλήψεις της εποχής του, ούτε τον διέκρινε ο μεταφυσικός προβληματισμός του Αισχύλου. Η παρουσία των θεών είναι πάντοτε αισθητή στο έργο του· αντιπροσωπεύουν το φως, την ηρεμία αλλά και τη δύναμη· ο άνθρωπος είναι ασταθής και εφήμερος, γι' αυτό και οι θεϊκοί νόμοι, συγκρινόμενοι με τους ανθρώπινους, υπερισχύουν σε όλα.

Οι ήρωες του Σοφοκλή

Οι ήρωες των έργων του δεν έχουν τις τιτανικές διαστάσεις των ηρώων του Αισχύλου, ούτε είναι καθημερινοί άνθρωποι, όπως στον Ευριπίδη. Είναι γενναιότεροι από τον μέσο άνθρωπο και παλεύουν, χωρίς καμιά ανθρώπινη βοήθεια, μέσα στη μοναξιά που επιβάλλει ο ηρωισμός και η βούλησή τους. Το μεγαλείο τους βρίσκεται στην αλύγιστη δύναμή τους και στη συναίσθηση ότι εκτελούν το καθήκον τους, ακόμη κι αν τους απαρνούνται όλοι και τους εμπαίζουν οι θεοί. Παρότι είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους εξαιτίας της εσωτερικής τους ελευθερίας, δεν είναι όμως και κύριοι της τύχης τους. Ακόμη και όταν σφάλλουν, έχουν κάτι το ευγενικό και το υψηλό· δεν παρουσιάζονται με ταπεινά αισθήματα, αλλά διακρίνονται για την αίσθηση του χρέους τους.

Κατά τον Αριστοτέλη, ο Σοφοκλής, βάζοντας στο κέντρο του τραγικού του κόσμου τον άνθρωπο, παριστάνει τους ήρωές του όπως πρέπει να είναι, οἵους δεῖ εἶναι, δηλαδή εξιδανικευμένους, σύμφωνα με την ηθική και αισθητική δεοντολογία, ώστε ο θεατής να αναγνωρίζει σ' αυτούς τις δικές του αρετές και τα δικά του πάθη.

Αντίθετα τα δευτερεύοντα πρόσωπα είναι εντελώς διαφορετικά από τους ήρωες. Δεν τα διακρίνει η δύναμη, η αποφασιστικότητα, το πάθος, η υπερηφάνεια, όπως τους ήρωες, αλλά η έλλειψη θάρρους, η αδυναμία, ο φόβος και η αφέλεια. Έτσι ο χαρακτήρας του ήρωα διαγράφεται πληρέστερα, καθώς συγκρίνεται με κάποιο άλλο πρόσωπο. Γι' αυτό και ο θεατής μιας θεατρικής παράστασης του Σοφοκλή αισθάνεται τους ήρωες των έργων του πολύ κοντά του και ανησυχεί για την τύχη τους.

Οι καινοτομίες του Σοφοκλή

Ο Σοφοκλής, μένοντας πιστός στο πνεύμα της τραγωδίας, την οδήγησε στη μεγαλύτερη δυνατή τελειότητα. Επέφερε μια σειρά καινοτομιών:

• Αύξησε τον αριθμό των χορευτών από 12 σε 15, για να μπορεί να κάνει διάφορους χορευτικούς συνδυασμούς και να μετατρέπει τον χορό σε δραματικό πρόσωπο, που να μετέχει σχεδόν στην εξέλιξη της δράσης.
• Παράλληλα μείωσε την έκταση των χορικών, ενώ αύξησε τα διαλογικά μέρη, που περιέχουν πολύ πιο σύνθετες σκηνές. Σ' αυτό συνέβαλε και η προσθήκη του τρίτου υποκριτή.
• Διέσπασε τη διδασκαλία μιας συνεχόμενης τριλογίας με κοινή υπόθεση, διδάσκοντας τρεις χωριστές τραγωδίες με διαφορετικό περιεχόμενο η καθεμία.
• Εισήγαγε τη σκηνογραφία, με την κατασκευή μεγάλων πινάκων που στηρίζονταν στις περιάκτους.

Η γλώσσα του

Η γλώσσα του, που εκφράζει την ακμή της αττικής κλασικής εποχής, διακρίνεται για την κομψότητα και την λεπτότητα. Χρησιμοποιώντας λέξεις λογιότερες, και όχι καθημερινές και μεγαλοπρεπείς, διατηρεί το υψηλό επίπεδο του λόγου του Αισχύλου, ενώ διαγράφει με λίγους στίχους τις έξοχες εικόνες. Μεταχειρίζεται ακόμα αριστοτεχνικά την τραγική ειρωνεία, την περιπέτεια και την αναγνώριση, παρουσιάζοντας με άριστο τρόπο το ήθος των ηρώων του.

📝 Ερμηνευτική προσέγγιση

Γιατί «τρεις μεγάλοι» και όχι απλώς «τρεις»

Οι τραγικοί ποιητές του 5ου αιώνα ήταν δεκάδες: γνωρίζουμε ονόματα όπως ο Φρύνιχος, ο Χοιρίλος, ο Πρατίνας, ο Ίων ο Χίος, ο Αγάθων. Από όλους αυτούς όμως μόνο τρεις έχουν διασωθεί με ακέραια έργα. Αυτό δεν είναι σύμπτωση: η αρχαιότητα και το Βυζάντιο επέλεξαν να αντιγράφουν συστηματικά μόνον όσους θεωρούσαν κορυφαίους, και έτσι το «κανόνας των τριών» έγινε πραγματικότητα και για μας. Πρέπει επομένως να κρατήσουμε στο μυαλό μας μια σημαντική επιφύλαξη: η εικόνα που έχουμε για την τραγωδία στηρίζεται σε ένα ελάχιστο δείγμα. Από 90 τραγωδίες του Αισχύλου έχουμε 7, από 123 δράματα του Σοφοκλή 7 και ένα απόσπασμα, από 92 δράματα του Ευριπίδη 19. Λιγότερο δηλαδή από το ένα δέκατο της παραγωγής τους.

Μια αλυσίδα τριών γενεών

Οι τρεις ποιητές δεν είναι σύγχρονοι μεταξύ τους με την αυστηρή έννοια, αλλά ούτε και χωρισμένοι. Ο Αισχύλος γεννιέται το 525, ο Σοφοκλής το 496, ο Ευριπίδης γύρω στο 485. Ανάμεσα στον πρώτο και τον τρίτο μεσολαβούν σαράντα χρόνια — όσο μια γενιά. Και οι τρεις όμως συνυπάρχουν για ένα διάστημα στους ίδιους δραματικούς αγώνες: το 468 π.Χ. ο νεαρός Σοφοκλής νικά τον ώριμο Αισχύλο, ενώ Σοφοκλής και Ευριπίδης ανταγωνίζονται επί δεκαετίες και πεθαίνουν την ίδια σχεδόν χρονιά (406 π.Χ.).

Αυτή η χρονική αλληλουχία εξηγεί και τη λογική της εξέλιξης. Κάθε ποιητής παραλαμβάνει τη μορφή του δράματος όπως τη διαμόρφωσε ο προηγούμενος και προσθέτει το δικό του βήμα. Ο Αισχύλος προσθέτει τον δεύτερο υποκριτή, ο Σοφοκλής τον τρίτο. Ο Αισχύλος μειώνει τον χορό από 50 σε 12, ο Σοφοκλής τον ανεβάζει σε 15 — όχι για να επιστρέψει πίσω, αλλά για να έχει περισσότερες χορευτικές δυνατότητες και για να μπορεί ο χορός να λειτουργεί ως δραματικό πρόσωπο. Και οι τρεις μειώνουν σταδιακά τα χορικά υπέρ των διαλογικών μερών: η τραγωδία, δηλαδή, ξεκινά κοντά στο τραγούδι και μετακινείται προς τον λόγο και τη δράση.

Τρεις κόσμοι, τρεις εικόνες του ανθρώπου

Η ουσιαστική διαφορά τους δεν είναι τεχνική αλλά κοσμοθεωρητική. Ο πιο βολικός τρόπος να τη συγκρατήσουμε είναι μέσα από το ερώτημα: πού τοποθετεί ο καθένας τον άνθρωπο σε σχέση με το θείο;

Στον Αισχύλο το κέντρο βάρους είναι το θείο. Οι θεοί δεν είναι απλώς παρόντες, είναι η ίδια η δομή του κόσμου· και πάνω τους υπάρχουν ακόμη και η Ανάγκη και η Μοίρα. Ο άνθρωπος αποκτά τραγικές διαστάσεις ακριβώς επειδή συγκρούεται με αυτή τη δύναμη. Η αρχή του πάθος-μάθος δεν είναι παρηγοριά αλλά διαπίστωση: η γνώση αγοράζεται με πόνο, και το τίμημα το πληρώνει ο ίδιος ο ήρωας. Πρόσεξε όμως μια λεπτότητα: ο Αισχύλος δεν αφαιρεί την ευθύνη από τον άνθρωπο. Ακόμη κι όταν οι πράξεις εξελίσσονται χωρίς να το καταλαβαίνει, εκείνος τις χρεώνεται ολόκληρες.

Στον Ευριπίδη το κέντρο βάρους έχει μετακινηθεί ολοκληρωτικά στον άνθρωπο. Η διατύπωση του βιβλίου είναι κατηγορηματική: ο άνθρωπος, τελείως μόνος, αποφασίζει και ευθύνεται ο ίδιος. Οι θεοί δεν έχουν εξαφανιστεί, αλλά η παραδοσιακή εικόνα τους δέχεται επίθεση — όχι μετωπική άρνηση της θρησκείας, αλλά σαρκασμό των λαϊκών αντιλήψεων. Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο τον συνδέει με τους σοφιστές: η αμφισβήτηση των θεσμών, ο ορθολογισμός και το ενδιαφέρον για τη θέση της γυναίκας και για τη βία είναι ακριβώς τα ερωτήματα που έθεσε ο σοφιστικός 5ος αιώνας.

Ο Σοφοκλής στέκεται ανάμεσά τους, και αυτή η ενδιάμεση θέση είναι που τον κάνει κρίσιμο για την Αντιγόνη. Δεν έχει τον μεταφυσικό προβληματισμό του Αισχύλου ούτε τον αμφισβητητικό ορθολογισμό του Ευριπίδη. Σέβεται βαθιά τη μυθική και θρησκευτική παράδοση, και οι θεοί του αντιπροσωπεύουν φως και ηρεμία. Ταυτόχρονα όμως βάζει, όπως λέει ο Αριστοτέλης, στο κέντρο του τραγικού κόσμου τον άνθρωπο. Η σύνθεση αυτή αποτυπώνεται σε μια πρόταση που πρέπει να θυμάσαι: οι θεϊκοί νόμοι υπερισχύουν σε όλα των ανθρώπινων.

Η κλίμακα των ηρώων

Το βιβλίο δίνει μια πολύ καθαρή τριμερή διαβάθμιση, που αξίζει να την οπτικοποιήσεις σαν κλίμακα. Οι ήρωες του Αισχύλου έχουν τιτανικές διαστάσεις — υπερβαίνουν το ανθρώπινο μέτρο. Οι ήρωες του Ευριπίδη είναι καθημερινοί άνθρωποι — βρίσκονται στο ύψος του θεατή. Οι ήρωες του Σοφοκλή στέκονται ενδιάμεσα: γενναιότεροι από τον μέσο άνθρωπο, χωρίς να παύουν να είναι άνθρωποι.

Αυτό εξηγεί το χαρακτηριστικό αίσθημα που αφήνει ένα σοφόκλειο έργο. Ο ήρωας παλεύει χωρίς καμιά ανθρώπινη βοήθεια, μέσα σε μια μοναξιά που δεν του επιβάλλεται απ' έξω αλλά την παράγει η ίδια του η βούληση. Η Αντιγόνη είναι το τέλειο παράδειγμα: όταν η Ισμήνη αρνείται να τη βοηθήσει, εκείνη δεν κάμπτεται· η άρνηση απλώς την απομονώνει περισσότερο και μεγεθύνει το ανάστημά της. Και το μεγαλείο της δεν βρίσκεται στην επιτυχία — δεν πετυχαίνει τίποτε πρακτικά — αλλά στην αλύγιστη δύναμη και στη συναίσθηση ότι εκτελεί το καθήκον της.

Δύο ακόμη λεπτομέρειες αξίζουν προσοχή. Πρώτον, ο σοφόκλειος ήρωας είναι υπεύθυνος επειδή είναι εσωτερικά ελεύθερος, αλλά δεν είναι κύριος της τύχης του: μπορεί να επιλέγει, δεν μπορεί όμως να ελέγξει το αποτέλεσμα. Εδώ ακριβώς κατοικεί το τραγικό. Δεύτερον, ακόμη και το σφάλμα του έχει κάτι ευγενικό — ο Σοφοκλής δεν παρουσιάζει ποτέ τους ήρωές του με ταπεινά κίνητρα.

Η τεχνική της αντίθεσης

Ιδιαίτερα διδακτική είναι η παρατήρηση για τα δευτερεύοντα πρόσωπα. Ο Σοφοκλής τα φτιάχνει σκόπιμα ως αντίθετα των ηρώων: όπου ο ήρωας έχει δύναμη, αποφασιστικότητα, πάθος και υπερηφάνεια, εκείνα έχουν έλλειψη θάρρους, αδυναμία, φόβο και αφέλεια. Δεν πρόκειται για αδεξιότητα αλλά για τεχνική: ο χαρακτήρας φωτίζεται πληρέστερα όταν συγκρίνεται. Στην Αντιγόνη θα δεις αυτή την τεχνική να λειτουργεί υποδειγματικά — η Ισμήνη υπάρχει δραματουργικά για να μετρήσουμε πάνω της την Αντιγόνη, ο φύλακας για να φανεί με πόση απόσταση κινείται ο ηρωικός κόσμος από τον καθημερινό.

Η μορφή υπηρετεί το νόημα

Τέλος, μια σύνδεση που συχνά διαφεύγει: οι καινοτομίες δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά συνέπειες της κοσμοθεωρίας. Ο Αισχύλος γράφει ενιαίες τριλογίες, γιατί το θέμα του — η θεία δίκη, η κατάρα που περνά από γενιά σε γενιά — απαιτεί χρόνο τριών έργων για να ολοκληρωθεί. Ο Σοφοκλής διασπά την τριλογία και διδάσκει τρεις αυτοτελείς τραγωδίες, γιατί το δικό του θέμα είναι το ηθικό δίλημμα ενός ανθρώπου, και αυτό εξαντλείται μέσα σε ένα έργο. Ο Ευριπίδης χρειάζεται μακρούς προλόγους που εκθέτουν την προϊστορία, γιατί τον ενδιαφέρει η ψυχολογική αιτιολόγηση των πράξεων, και τον από μηχανής θεό για να κλείσει πλοκές που ο ανθρώπινος κόσμος του δεν μπορεί πια να λύσει μόνος του.

Με τον ίδιο τρόπο κατανοείται και η γλώσσα. Ο μεγαλοπρεπής, εικονοπλαστικός Αισχύλος ταιριάζει σε έναν κόσμο θεϊκών δυνάμεων· η κομψή, λεπτή, «μέλι» γλώσσα του Σοφοκλή ταιριάζει σε έναν κόσμο όπου το βάρος πέφτει στο ήθος και στη μετρημένη μεγαλοπρέπεια του ανθρώπου.