IV. Οι δραματικοί αγώνες

🏛️ Στην αρχαία Αθήνα το θέατρο δεν ήταν απλώς ψυχαγωγία: ήταν θεσμός της πόλης, θρησκευτική γιορτή και ταυτόχρονα αγώνας — δηλαδή διαγωνισμός με κριτές, ψήφους, νικητές και βραβεία. Η ενότητα αυτή δείχνει πώς οργανώνονταν οι δραματικοί αγώνες: ποιος πλήρωνε, ποιος επέλεγε τα έργα, ποιος έκρινε και πώς καταγραφόταν το αποτέλεσμα για τις επόμενες γενιές. Κατανοώντας αυτόν τον μηχανισμό, καταλαβαίνουμε καλύτερα και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Σοφοκλής παρουσίασε την Αντιγόνη.

🎭 Ο χώρος: το θέατρο του Διονύσου

Οι δραματικοί αγώνες συνδέονται με την αρχαία Αθήνα και ιδιαίτερα με το θέατρο του Διονύσου. Η διεξαγωγή των αγώνων αυτών στον ιερό χώρο του Διονύσου άρχισε να γίνεται μετά την οικοδόμηση του ναού προς τιμή του θεού.

Διαμορφώθηκε, λοιπόν, η νότια πλευρά της Ακρόπολης, έτσι ώστε να συμπεριλάβει:

• τον χώρο για τον κυκλικό λατρευτικό χορό, από τον οποίο προήλθε η ορχήστρα του θεάτρου·
• τα εδώλια των θεατών.

Μετά τα Μηδικά κατασκευάστηκαν στον ίδιο χώρο τα ξύλινα καθίσματα (ἰκρία) που χρησιμοποιούνταν ακόμη και κατά την περίοδο των τριών τραγικών καθώς και του Αριστοφάνη. Με τον καιρό άρχισε η αντικατάσταση των ξύλινων εδωλίων με λίθινα, η οποία ολοκληρώθηκε επί άρχοντος Λυκούργου, γύρω στα 330 π.Χ.

📅 Ο χρόνος και ο χαρακτήρας των αγώνων

Στο θέατρο του Διονύσου οι Αθηναίοι ποιητές παρουσίαζαν κάθε χρόνο τα νέα τους έργα. Έπαιρνε μάλιστα η παράσταση αυτή αγωνιστικό χαρακτήρα, γιατί κατά τη διαδικασία αυτή αναδεικνύονταν και βραβεύονταν τα καλύτερα έργα.

Ο χρόνος της διεξαγωγής των αγώνων δεν ήταν τυχαίος:

• Συνδεόταν με την άνοιξη και συνεπώς με τον οργιαστικό χαρακτήρα της λατρείας του Διονύσου.
• Παράλληλα λειτουργούσαν και άλλοι πρακτικοί λόγοι για την επιλογή του χρόνου: την περίοδο εκείνη οι γεωργικές εργασίες ήταν περιορισμένες και ο αγροτικός πληθυσμός περισσότερο ελεύθερος.
• Άλλωστε η πολυπληθής παρουσία στην Αθήνα ξένων και συμμάχων, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, οι οποίοι έρχονταν για να εκπληρώσουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις, έδινε στην πόλη την ευκαιρία να προβάλει μέσα από τους δραματικούς αγώνες τη δόξα και το μεγαλείο.

🏺 Η οργάνωση: άρχοντες και χορηγία

Η επιμέλεια και η οργάνωση των Ληναίων ανήκε στη δικαιοδοσία του ἄρχοντος-βασιλέως. Στα Μεγάλα Διονύσια όμως το έργο αυτό είχε ανατεθεί από την Αθηναϊκή Δημοκρατία στον επώνυμο άρχοντα.

Ο επώνυμος άρχοντας:

• διάλεγε τα έργα των ποιητών που θα ἐδιδάσκοντο·
• διάλεγε τους ηθοποιούς που θα ερμήνευαν τους θεατρικούς ρόλους·
• αναζητούσε τους εύπορους πολίτες που θα επωμίζονταν τα έξοδα της χορηγίας, όπως λεγόταν η τιμητική αυτή λειτουργία.

Έργο του χορηγού ήταν η χρηματοδότηση της προετοιμασίας του Χορού.

💰 Τι κάλυπτε συγκεκριμένα ο χορηγός

Οι χορευτές, αν και ερασιτέχνες, εισέπρατταν μια στοιχειώδη αποζημίωση. Εξασφάλιζε ακόμη ο χορηγός:

• τροφή για τους χορευτές·
• στέγη για τις πρόβες·
• χοροδιδάσκαλο και αυλητή·
• και παράλληλα μεριμνούσε για την όλη σκευή των υποκριτών, των χορευτών και των βωβών προσώπων.

🎬 Η εξεύρεση των ηθοποιών

Η αναζήτηση των ηθοποιών για την ερμηνεία των ρόλων ήταν έργο του κράτους. Στην αρχή, που ο ποιητής ήταν και ηθοποιός, το πρόβλημα δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολο. Όταν όμως οι ηθοποιοί έγιναν τρεις για κάθε έργο και πολλαπλασιάστηκε ο αριθμός των παραστάσεων, το πρόβλημα οξύνθηκε. Βαθμιαία δημιουργήθηκε ολόκληρη συντεχνία ηθοποιών, οἱ περὶ τὸν Διόνυσον τεχνῖται, στους οποίους αναθέτονταν οι θεατρικοί ρόλοι.

⚖️ Οι κριτές και η ανάδειξη του νικητή

Οι κριτές των έργων ήταν δέκα. Η διαδικασία είχε ως εξής:

1. Εκλέγονταν με κλήρο μέσα στο θέατρο, από ένα μακρότατο κατάλογο Αθηναίων πολιτών, ο οποίος είχε συνταχθεί λίγες ημέρες πριν από τον δραματικό αγώνα.
2. Μετά το τέλος των παραστάσεων, ο καθένας έγραφε σε πινακίδα την κρίση του.
3. Οι πινακίδες ρίχνονταν σε κάλπη, από την οποία ανασύρονταν πέντε.
4. Απ' αυτές προέκυπτε, ανάλογα με τις ψήφους που έπαιρνε κάθε έργο, το τελικό αποτέλεσμα.

🏆 Τα βραβεία και οι «διδασκαλίες»

Ο νικητής ποιητής αλλά και ο χορηγός στεφανώνονταν με κισσό, το ιερό φυτό του Διονύσου.

Είχαν επίσης το δικαίωμα:

• Να οικοδομήσουν χορηγικό μνημείο στην περίφημη οδό Τριπόδων, στον οποίο τρίποδα αναγράφονταν οι συντελεστές της παράστασης. Διασώθηκε, μάλιστα, ένα τέτοιο μνημείο στην Αθήνα, το χορηγικό μνημείο του Λυσικράτη (φανάρι του Διογένη).
• Παράλληλα τα ονόματα των ποιητών, χορηγών και πρωταγωνιστών χαράζονταν σε πλάκες που τις κατέθεταν στο δημόσιο αρχείο· οι πλάκες αυτές ονομάζονταν διδασκαλίες.

🔎 Ερμηνευτική προσέγγιση

Η ενότητα, αν και φαίνεται καθαρά «πληροφοριακή», μας δίνει στην πραγματικότητα το κλειδί για να καταλάβουμε τι σήμαινε το θέατρο για την αθηναϊκή κοινωνία. Η κεντρική ιδέα είναι μία: η τραγωδία δεν ήταν ιδιωτική υπόθεση ενός καλλιτέχνη, αλλά υπόθεση ολόκληρης της πόλης. Από την επιλογή του χώρου μέχρι την ψηφοφορία και την τελική χάραξη των ονομάτων σε πλάκες, κάθε στάδιο ελέγχεται, χρηματοδοτείται και θεσμοθετείται από την πολιτεία.

Ο χώρος μιλάει. Δεν είναι τυχαίο ότι το θέατρο κτίζεται στη νότια πλευρά της Ακρόπολης, δίπλα στον ναό του Διονύσου. Η αρχιτεκτονική διαμόρφωση ακολουθεί τη λατρεία: πρώτα υπάρχει ο κυκλικός λατρευτικός χορός και μετά διαμορφώνεται η ορχήστρα· πρώτα υπάρχει το πλήθος των πιστών και μετά διαμορφώνονται τα εδώλια. Με άλλα λόγια, το κτίριο του θεάτρου γεννιέται από τη θρησκευτική πράξη και όχι το αντίστροφο. Αξίζει επίσης να προσέξουμε τη σταδιακή εξέλιξη: ξύλινα ἰκρία μετά τα Μηδικά, λίθινα εδώλια μόλις γύρω στα 330 π.Χ. Αυτή η καθυστέρηση δείχνει ότι η μνημειακή, «μαρμάρινη» εικόνα του αρχαίου θεάτρου ανήκει σε εποχή μεταγενέστερη από την ακμή της τραγωδίας. Το κοινό της Αντιγόνης παρακολουθούσε το έργο καθισμένο σε ξύλα.

Ο χρόνος μιλάει επίσης. Το βιβλίο συνδυάζει τρεις εξηγήσεις για την επιλογή της άνοιξης, και είναι σημαντικό να τις δούμε ως συμπληρωματικές. Η πρώτη είναι θρησκευτική: η άνοιξη είναι η εποχή της αναγέννησης της φύσης και ταιριάζει με τον οργιαστικό, εκστατικό χαρακτήρα της διονυσιακής λατρείας. Η δεύτερη είναι κοινωνικο-οικονομική: οι αγροτικές εργασίες είναι περιορισμένες, άρα ο αγροτικός πληθυσμός μπορεί να μετακινηθεί και να παρακολουθήσει. Η τρίτη είναι πολιτική: την ίδια περίοδο βρίσκονται στην Αθήνα ξένοι και σύμμαχοι που έρχονται να καταβάλουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις. Μπροστά σε αυτό ακριβώς το κοινό η Αθήνα «διαφημίζει» τον πολιτισμό της. Οι δραματικοί αγώνες λειτουργούν, δηλαδή, και ως μέσο προβολής της ηγεμονικής δύναμης της πόλης. Η τέχνη εδώ δεν είναι ουδέτερη· είναι μέρος της εικόνας που η Αθήνα θέλει να δώσει προς τα έξω.

Η χορηγία: πλούτος στην υπηρεσία της πόλης. Ο θεσμός της χορηγίας αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η αθηναϊκή δημοκρατία διαχειριζόταν τον ιδιωτικό πλούτο. Ο εύπορος πολίτης δεν πληρώνει απλώς έναν φόρο· αναλαμβάνει μια λειτουργία, μια υποχρέωση που είναι ταυτόχρονα και τιμή. Ο κατάλογος των δαπανών που καλύπτει είναι εντυπωσιακά συγκεκριμένος και δείχνει πόσο απαιτητική ήταν η παραγωγή μιας παράστασης: αποζημίωση χορευτών, τροφή, στέγη για τις πρόβες, χοροδιδάσκαλος, αυλητής, σκευή για υποκριτές, χορευτές και βωβά πρόσωπα. Το ανταποδοτικό όφελος είναι το κύρος: ο χορηγός στεφανώνεται μαζί με τον ποιητή και το όνομά του χαράζεται στις διδασκαλίες. Έτσι, ο πλούτος μετατρέπεται σε δημόσια δόξα, ενώ η πόλη εξασφαλίζει τη χρηματοδότηση χωρίς να επιβαρύνει το δημόσιο ταμείο.

Ένας σαφής καταμερισμός ευθυνών. Αξίζει να προσέξουμε ποιος κάνει τι. Την οργάνωση των Ληναίων την έχει ο ἄρχων-βασιλεύς, ενώ των Μεγάλων Διονυσίων ο επώνυμος άρχοντας — δηλαδή ο ανώτατος πολιτικός αξιωματούχος, γεγονός που δείχνει το κύρος της γιορτής. Ο άρχοντας επιλέγει έργα και ηθοποιούς και «ζευγαρώνει» ποιητές με χορηγούς. Ο χορηγός πληρώνει τον Χορό. Το κράτος αναζητεί τους ηθοποιούς. Η επαγγελματοποίηση που περιγράφεται στο τέλος είναι ενδεικτική της εξέλιξης της τέχνης: όσο ο ποιητής έπαιζε ο ίδιος, το ζήτημα ήταν απλό· όταν όμως οι υποκριτές έγιναν τρεις ανά έργο και οι παραστάσεις πολλαπλασιάστηκαν, χρειάστηκε οργανωμένη συντεχνία, οἱ περὶ τὸν Διόνυσον τεχνῖται. Ο ηθοποιός γίνεται πλέον ειδικός επαγγελματίας.

Η κρίση: δημοκρατία και τύχη μαζί. Το σύστημα των δέκα κριτών είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο. Οι κριτές δεν είναι ειδικοί κριτικοί τέχνης, αλλά απλοί πολίτες που κληρώνονται μπροστά στο κοινό, από κατάλογο που συντάχθηκε λίγες μόνο ημέρες νωρίτερα. Η μυστική γραφή σε πινακίδα, η κάλπη και η ανάσυρση μόνο πέντε από τις δέκα ψήφους εισάγουν έναν διπλό μηχανισμό τύχης. Το αποτέλεσμα αυτού του σχεδιασμού είναι πρακτικό: αφού κανείς δεν ξέρει από πριν ποιος θα κρίνει, ούτε ποιανού η ψήφος θα μετρήσει τελικά, η δωροδοκία γίνεται σχεδόν άσκοπη. Ταυτόχρονα, όμως, το σύστημα μαρτυρεί και μια βαθιά δημοκρατική πεποίθηση: η αξία ενός έργου κρίνεται από την ίδια την κοινότητα των πολιτών, όχι από μια κλειστή ομάδα ειδικών.

Η μνήμη της παράστασης. Το τελευταίο σκέλος —στέφανοι από κισσό, χορηγικά μνημεία στην οδό Τριπόδων, διδασκαλίες στο δημόσιο αρχείο— δείχνει ότι οι Αθηναίοι φρόντιζαν όχι μόνο για την τέλεση αλλά και για τη διάσωση του αγώνα στη μνήμη. Το χορηγικό μνημείο του Λυσικράτη, που σώζεται ως σήμερα, είναι απτή απόδειξη αυτής της φροντίδας. Και οι διδασκαλίες, ως επίσημες αρχειακές καταγραφές ποιητών, χορηγών και πρωταγωνιστών, αποτελούν για εμάς σήμερα πολύτιμη ιστορική πηγή: χάρη σε αυτές μπορούμε να χρονολογήσουμε παραστάσεις και να γνωρίζουμε ποιος νίκησε και πότε. Ο δραματικός αγώνας, δηλαδή, δεν τελείωνε με το χειροκρότημα· συνεχιζόταν ως χαραγμένη μνήμη της πόλης.