ΙΙΙ. Το αρχαίο θέατρο

🏛️ Η ενότητα αυτή μας ξεναγεί στον χώρο όπου γεννήθηκε και έζησε το αρχαίο δράμα: στο αρχαίο θέατρο. Θα δούμε πώς ένας απλός ανοιχτός κυκλικός χώρος λατρείας του Διονύσου εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα πλήρες αρχιτεκτονικό συγκρότημα με τρία βασικά μέρη. Η γνώση αυτού του χώρου δεν είναι διακοσμητική λεπτομέρεια: χωρίς αυτόν δεν μπορούμε να καταλάβουμε πώς παίζονταν στην πράξη έργα όπως η Αντιγόνη, πώς έμπαινε ο χορός, από πού έβγαιναν οι ηθοποιοί και πώς γίνονταν τα «θαύματα» της σκηνής.

🎭 Η καταγωγή του θεατρικού χώρου

Τα πρώτα ελληνικά θέατρα, όπως άλλωστε και το ίδιο το δράμα, συνδέονται με τη λατρεία του Διονύσου. Ο ανοιχτός κυκλικός χώρος, που λατρευόταν ο θεός, με την πάροδο του χρόνου και την εξέλιξη του διθυράμβου σε δράμα, μετασχηματίστηκε βαθμιαία στη συγκεκριμένη αρχιτεκτονική μορφή του αρχαίου θεάτρου.

Τρία ήταν τα βασικά μέρη του αρχαίου θεάτρου:

• α) Το κυρίως θέατρον ή κοίλον, το μέρος που προοριζόταν για τους θεατές.
• β) Η ορχήστρα, ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος, όπου ὠρχεῖτο, ο χορός.
• γ) Η σκηνή, ο χώρος των υποκριτών.

🪑 Το κοίλον

Το κυρίως θέατρο περιλαμβάνει τα εδώλια (καθίσματα) των θεατών τα οποία περιβάλλουν ημικυκλικά την ορχήστρα. Είναι κτισμένα αμφιθεατρικά και ακολουθούν την πλαγιά του λόφου, στον οποίο συνήθως κατασκευαζόταν το θέατρο.

Ένα ή δύο διαζώματα (πλατείς οριζόντιοι διάδρομοι) χώριζαν το κοίλον σε δύο ή τρεις ζώνες, για να διευκολύνουν την κυκλοφορία των θεατών. Τις σειρές των εδωλίων διέκοπταν κάθετα προς την ορχήστρα, κλίμακες από τις οποίες οι θεατές ανέβαιναν στις ψηλότερες θέσεις. Τα τμήματα των εδωλίων ανάμεσα στις κλίμακες ονομάζονταν κερκίδες.

Η χωρητικότητα των αρχαίων θεάτρων ήταν πολύ μεγάλη:

• Το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα χωρούσε 17.000 θεατές
• Της Εφέσου 16.000
• Της Επιδαύρου 14.000

⭕ Η ορχήστρα

Ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος ανάμεσα στο κοίλο και τη σκηνή αποτελούσε την ορχήστρα. Όπως φαίνεται από τα θέατρα που έχουν διασωθεί, η ορχήστρα βρισκόταν λίγο χαμηλότερα από τη σκηνή.

Σε ορισμένα θεατρικά έργα φαίνεται ότι ο χορός αναμειγνυόταν με τους υποκριτές, ιδιαίτερα στις κωμωδίες και το πιθανότερο είναι ότι υποκριτές και χορευτές αρχικά κινούνταν στο ίδιο επίπεδο. Αργότερα οι υποκριτές χωρίστηκαν από τον χορό και έπαιζαν σε υπερυψωμένο δάπεδο.

Η είσοδος του χορού στην ορχήστρα γινόταν από δύο πλευρικές διόδους, τις παρόδους. Στο κέντρο της ορχήστρας βρισκόταν ο βωμός του Διονύσου, η θυμέλη. Πίσω από τη θυμέλη έπαιρναν θέση ο αυλητής και ο υποβολέας.

🏛️ Η σκηνή

Η σκηνή, το τρίτο αρχιτεκτονικό μέλος του θεάτρου, εκτεινόταν πίσω από την ορχήστρα. Ήταν η σκηνή ένα απλό επίμηκες οικοδόμημα, που παρέμεινε ξύλινο μέχρι τα τέλη του 4ου π.Χ. αι. Προοριζόταν, στην αρχή τουλάχιστον, για να φυλάγουν οι υποκριτές τα σκεύη και τα υλικά τους.

Κατά μήκος του τοίχου της σκηνής, προς το μέρος των θεατών, κατασκευάστηκε ένα ξύλινο και αργότερα πέτρινο ή μαρμάρινο υπερυψωμένο δάπεδο, πάνω στο οποίο έπαιζαν οι ηθοποιοί. Ο χώρος αυτός ονομάστηκε λογεῖο και δεν υπήρχε κατά τους κλασικούς χρόνους.

Ο τοίχος της σκηνής και οι είσοδοι

Ο τοίχος της σκηνής πίσω από το λογείο παρίστανε ό,τι απαιτούσε το διδασκόμενο έργο. Συνήθως απεικόνιζε πρόσοψη ναού ή ανακτόρου με δύο ορόφους. Είχε μία ή τρεις θύρες, από τις οποίες έβγαιναν στην ορχήστρα τα πρόσωπα του δράματος που βρίσκονταν στα ανάκτορα. Τα πρόσωπα που έρχονταν απέξω και όχι από τα ανάκτορα, έμπαιναν από τις δύο παρόδους.

Στην Αθήνα και στο θέατρο του Διονύσου επικράτησε η εξής συνήθεια: οι ερχόμενοι από την πόλη ή το λιμάνι έμπαιναν στη σκηνή από τη δεξιά, σε σχέση με τον θεατή, πάροδο, ενώ όσοι έφταναν από τους αγρούς από την αριστερή. Η σύμβαση αυτή ίσως συνδέεται με τα τοπογραφικά δεδομένα της Αθήνας.

🛠️ Σκηνογραφία και τεχνικά μέσα

Γενικά ο χώρος του αρχαίου θεάτρου συνδέεται άμεσα με τη θεατρική πράξη, πράγμα που σημαίνει ότι το δράμα μόνο στον συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό χώρο μπορούσε να λειτουργήσει θεατρικά.

Είναι γνωστό ότι με τον θεατρικό χώρο συνδέεται και η σκηνογραφία, όπως και η χρησιμοποίηση μέσων και μεθόδων που εξασφαλίζουν την επιτυχία της θεατρικής σύμβασης.

Τα βασικότερα τεχνικά και μηχανικά μέσα του αρχαίου θεάτρου ήταν:

• οι περίακτοι
• το εκκύκλημα
• το θεολογείο
• η μηχανή ή αιώρημα
• οι χαρώνειες κλίμακες
• το βροντείο

🔎 Ερμηνευτική προσέγγιση

Από τον κύκλο της λατρείας στο αρχιτεκτόνημα

Η πρώτη πρόταση της ενότητας κρύβει ολόκληρη την ιστορία του αρχαίου θεάτρου: τα θέατρα, όπως και το δράμα, «συνδέονται με τη λατρεία του Διονύσου». Στην αρχή δεν υπήρχε κτίριο. Υπήρχε ένας ανοιχτός κυκλικός χώρος, όπου οι πιστοί χόρευαν και τραγουδούσαν τον διθύραμβο γύρω από τον βωμό του θεού. Ο κύκλος αυτός δεν χάθηκε ποτέ: επιβίωσε ως η ορχήστρα, το καρδιακό κέντρο του θεάτρου, με τη θυμέλη στη μέση της. Όταν λοιπόν κοιτάζουμε την κάτοψη ενός αρχαίου θεάτρου, βλέπουμε ουσιαστικά τη γέννηση του δράματος αποτυπωμένη σε πέτρα: γύρω από τον αρχικό λατρευτικό κύκλο προστέθηκαν, καθώς εξελισσόταν το είδος, πρώτα οι θεατές (κοίλον) και έπειτα οι υποκριτές με το οικοδόμημά τους (σκηνή).

Αυτή η προέλευση εξηγεί και μια βασική ιδιαιτερότητα: το αρχαίο θέατρο είναι υπαίθριο και εντάσσεται στο φυσικό τοπίο. Χτίζεται στην πλαγιά ενός λόφου, ώστε η κλίση του εδάφους να εξασφαλίζει ορατότητα προς την ορχήστρα από κάθε σειρά. Δεν πρόκειται για επιλογή αισθητική μόνο, αλλά για μια εξαιρετικά οικονομική μηχανική λύση: ο λόφος κάνει δωρεάν τη δουλειά που σήμερα θα απαιτούσε τεράστιες κατασκευές. Ταυτόχρονα, το γεγονός ότι η παράσταση γινόταν στο φως της ημέρας, με ορατό τον ουρανό και το τοπίο, έδινε στο δράμα μια διάσταση δημόσια και σχεδόν κοσμική: τα πάθη των ηρώων εκτυλίσσονταν μπροστά στην πόλη και, συμβολικά, μπροστά στους θεούς.

Η αρχιτεκτονική ως εργαλείο νοήματος

Το πιο σημαντικό συμπέρασμα της ενότητας διατυπώνεται ρητά: «το δράμα μόνο στον συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό χώρο μπορούσε να λειτουργήσει θεατρικά». Ο χώρος δηλαδή δεν είναι απλώς το σκηνικό μέσα στο οποίο τυχαίνει να παίζεται το έργο· είναι συστατικό στοιχείο του νοήματός του. Δύο παραδείγματα το δείχνουν καθαρά.

Πρώτο, η κατανομή των εισόδων. Όποιος βρίσκεται μέσα στο παλάτι μπαίνει από τις θύρες του τοίχου της σκηνής· όποιος έρχεται από αλλού μπαίνει από τις παρόδους. Ο θεατής, μόλις έβλεπε από πού εμφανιζόταν ένα πρόσωπο, γνώριζε αμέσως πού βρισκόταν πριν και τι εκπροσωπεί. Στην Αθήνα μάλιστα η σύμβαση εξειδικευόταν ακόμη περισσότερο: δεξιά πάροδος για όσους έρχονται από την πόλη ή το λιμάνι, αριστερή για όσους έρχονται από τους αγρούς. Καμία εξήγηση δεν χρειαζόταν· η ίδια η αρχιτεκτονική «μιλούσε» και έδινε πληροφορία χωρίς λόγια. Σε ένα έργο όπως η Αντιγόνη, όπου η αντίθεση ανάμεσα στον χώρο του παλατιού και στον έξω χώρο (την πεδιάδα με το άταφο σώμα του Πολυνείκη) είναι θεμελιώδης, αυτή η γεωγραφία της σκηνής αποκτά δραματική βαρύτητα.

Δεύτερο, η σχέση χορού και υποκριτών. Το ότι αρχικά κινούνταν στο ίδιο επίπεδο και αργότερα χωρίστηκαν, με τους υποκριτές να ανεβαίνουν σε υπερυψωμένο δάπεδο, δεν είναι απλή τεχνική μεταβολή. Αποτυπώνει τη σταδιακή υποχώρηση του χορού και την ενίσχυση του ρόλου των ηθοποιών, δηλαδή τη μετατόπιση του δράματος από το συλλογικό-λατρευτικό προς το ατομικό-δραματικό. Γι' αυτό ακριβώς έχει σημασία η επισήμανση ότι το λογείο δεν υπήρχε στους κλασικούς χρόνους: στην εποχή του Σοφοκλή χορός και υποκριτές μοιράζονταν ακόμη έναν κοινό, ενιαίο χώρο δράσης.

Οι μηχανές και η θεατρική σύμβαση

Τα τεχνικά μέσα —περίακτοι, εκκύκλημα, θεολογείο, μηχανή, χαρώνειες κλίμακες, βροντείο— δεν είναι εντυπωσιασμοί για τον εντυπωσιασμό. Καθένα λύνει ένα συγκεκριμένο δραματουργικό πρόβλημα. Στην τραγωδία, οι βίαιες πράξεις δεν παρουσιάζονται μπροστά στους θεατές· πώς όμως θα δει το κοινό το αποτέλεσμά τους; Με το εκκύκλημα, που κυλά έξω και αποκαλύπτει το εσωτερικό. Πώς θα εμφανιστεί ένας θεός, που εξ ορισμού ανήκει σε άλλο επίπεδο ύπαρξης; Από το θεολογείο ή με τη μηχανή, ψηλότερα από τους ανθρώπους. Πώς θα ανέβει μια μορφή του Κάτω Κόσμου; Από τις χαρώνειες κλίμακες, δηλαδή από κάτω. Η κατακόρυφη διάταξη του θεατρικού χώρου —υπόγειο, επίπεδο των ανθρώπων, ύψος των θεών— αναπαράγει την ίδια την κοσμολογία των αρχαίων.

Όλα αυτά λειτουργούν χάρη στη θεατρική σύμβαση: τη σιωπηρή συμφωνία των θεατών να δεχτούν ως αληθινό ό,τι τους προτείνει ο θίασος. Κανείς δεν πίστευε ότι η ξύλινη πρόσοψη ήταν πραγματικό ανάκτορο ή ότι ο ηθοποιός στον γερανό πετούσε στ' αλήθεια. Η σύμβαση όμως καθιστούσε την ψευδαίσθηση περιττή: αρκούσε το σημείο, η ένδειξη, για να ενεργοποιηθεί η φαντασία των δεκαεπτά χιλιάδων θεατών. Και ακριβώς αυτή η οικονομία μέσων —ελάχιστο σκηνικό, μέγιστη ένταση λόγου— είναι που κάνει το αρχαίο δράμα να παραμένει παίξιμο και συγκλονιστικό μέχρι σήμερα, σε θέατρα εντελώς διαφορετικά από εκείνα για τα οποία γράφτηκε.