Κεφ. 42

Με το κεφάλαιο 42 ο Περικλής κλείνει το μεγάλο εγκώμιο της Αθήνας και περνά επιτέλους σε αυτό που ο νόμος του επιβάλλει: τον έπαινο των ίδιων των νεκρών ⚔️. Εξηγεί γιατί χρειάστηκε τόσο εκτενής η αναφορά στην πόλη — δεν ήταν παρέκβαση, αλλά η απόδειξη πως το ἆθλον για το οποίο πέθαναν οι Αθηναίοι δεν είναι το ίδιο με εκείνο των άλλων. Το κεφάλαιο διατυπώνει μια από τις πιο τολμηρές ιδέες του Επιταφίου: ότι ο ηρωικός θάνατος για την πατρίδα σβήνει κάθε άλλη αδυναμία του ανθρώπου και κρίνει οριστικά την αξία του.

Το κείμενο 📜

42 . «Δι’ ὃ δὴ καὶ ἐμήκυνα τὰ περὶ τῆς πόλεως, διδασκαλίαν τε ποιούμενος μὴ περὶ ἴσου ἡμῖν εἶναι τὸν ἀγῶνα καὶ οἷς τῶνδε μηδὲν ὑπάρχει ὁμοίως, καὶ τὴν εὐλογίαν ἅμα ἐφ’ οἷς νῦν λέγω φανερὰν σημείοις καθιστάς. καὶ εἴρηται αὐτῆς τὰ μέγιστα· ἃ γὰρ τὴν πόλιν ὕμνησα, αἱ τῶνδε καὶ τῶν τοιῶνδε ἀρεταὶ ἐκόσμησαν, καὶ οὐκ ἂν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων ἰσόρροπος ὥσπερ τῶνδε ὁ λόγος τῶν ἔργων φανείη. δοκεῖ δέ μοι δηλοῦν ἀνδρὸς ἀρετὴν πρώτη τε μηνύουσα καὶ τελευταία βεβαιοῦσα ἡ νῦν τῶνδε καταστροφή. καὶ γὰρ τοῖς τἆλλα χείροσι δίκαιον τὴν ἐς τοὺς πολέμους ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀνδραγαθίαν προτίθεσθαι· ἀγαθῷ γὰρ κακὸν ἀφανίσαντες κοινῶς μᾶλλον ὠφέλησαν ἢ ἐκ τῶν ἰδίων ἔβλαψαν. τῶνδε δὲ οὔτε πλούτου τις τὴν ἔτι ἀπόλαυσιν προτιμήσας ἐμαλακίσθη οὔτε πενίας ἐλπίδι, ὡς κἂν ἔτι διαφυγὼν αὐτὴν πλουτήσειεν, ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ἐποιήσατο· τὴν δὲ τῶν ἐναντίων τιμωρίαν ποθεινοτέραν αὐτῶν λαβόντες καὶ κινδύνων ἅμα τόνδε κάλλιστον νομίσαντες ἐβουλήθησαν μετ’ αὐτοῦ τοὺς μὲν τιμωρεῖσθαι, τῶν δὲ ἀφίεσθαι, ἐλπίδι μὲν τὸ ἀφανὲς τοῦ κατορθώσειν ἐπιτρέψαντες, ἔργῳ δὲ περὶ τοῦ ἤδη ὁρωμένου σφίσιν αὐτοῖς ἀξιοῦντες πεποιθέναι, καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἀμύνεσθαι καὶ παθεῖν μᾶλλον ἡγησάμενοι ἢ [τὸ] ἐνδόντες σῴζεσθαι, τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν καὶ δι’ ἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν».

Μετάφραση 🇬🇷

42 . Γι’ αὐτὸ ἀκριβῶς μίλησα διεξοδικότερα γιὰ τὴν πόλη, γιὰ νὰ σᾶς δώσω νὰ καταλάβετε ὅτι δὲν ἀγωνιζόμαστε γιὰ τὰ ἴδια πράγματα ἐμεῖς καὶ ἐκεῖνοι ποὺ δὲν ἔχουν τίποτα ὅμοιο μὲ αὐτὰ ἐδῶ, καὶ συνάμα γιὰ νὰ στηρίξω σὲ ὁλοφάνερες ἀποδείξεις τὸ ἐγκώμιο ποὺ ἔπλεξα σὲ αὐτοὺς γιὰ τοὺς ὁποίους μιλῶ. Καὶ πραγματικά, τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ ἐγκωμίου ἔχει εἰπωθεῖ. Διότι ὅσα ὑμνητικὰ εἶπα γιὰ τὴν πόλη εἶναι τὰ κοσμήματα μὲ τὰ ὁποῖα τὴν στόλισαν τὰ ἀνδραγαθήματα τούτων τῶν νεκρῶν καὶ τῶν ὅμοιών τους, καὶ δὲν εἶναι πολλοὶ οἱ Ἕλληνες πού, ὅπως συμβαίνει μὲ αὐτοὺς ἐδῶ, τὰ ὑμνητικὰ λόγια θὰ ἀποδεικνύονταν ἰσόρροπα μὲ τὶς πράξεις τους. Καὶ πιστεύω ὅτι τὸ τέλος τους τώρα ἐπιβεβαιώνει τὴ γενναιότητα τοῦ ἄνδρα, ὡς πρῶτο μήνυμα καὶ ὕστατη ἐπισφράγιση. Διότι, ναί, ἀκόμη καὶ γιὰ ἐκείνους ποὺ ἀπὸ ἄλλη ἄποψη ὑστεροῦν, δίκαιο εἶναι ἡ παλληκαριά τους στὸν πόλεμο γιὰ τὴν πατρίδα νὰ μετράει πρῶτο. Ἔσβησαν ἐντελῶς τὸ κακὸ διαμέσου τοῦ καλοῦ καὶ μὲ αὐτὸ ὠφέλησαν τὴν κοινὴ προσπάθεια περισσότερο ἀπ’ ὅ,τι τὴν ἔβλαψαν μὲ τὰ λάθη στὸν ἰδιωτικὸ βίο τους. Κανένας τους δὲν δείλιασε. οὔτε πλούσιος, προτιμώντας νὰ ἐξακολουθήσει νὰ ἀπολαμβάνει τὰ πλούτη του, οὔτε φτωχός, ἐλπίζοντας ἀκόμη πὼς θὰ μποροῦσε νὰ γλιτώσει ἀπὸ τὴ φτώχεια καὶ νὰ πλουτίσει, δὲν προσπάθησε νὰ ἀναβάλει τὸ κακό. Πιὸ ποθητὴ ἀπὸ αὐτὰ θεώρησαν τὴν τιμωρία τῶν ἐχθρῶν καὶ συνάμα πίστεψαν πὼς ἀπ’ ὅλους τοὺς κινδύνους αὐτὸς εἶναι ὁ ὡραιότερος καὶ θέλησαν, ἀναλαμβάνοντάς τον, νὰ τιμωρήσουν τὸν ἐχθρό, καὶ τὰ ἄλλα νὰ τὰ ἀφήσουν. Τὸ ἄδηλο τῆς ἐπιτυχίας στὸν ἀγώνα τὸ ἐναπόθεσαν στὴν ἐλπίδα, στὴ δράση ὅμως, γι’ αὐτὸ ποὺ τὸ ἔβλεπαν πιὰ μπροστά τους, ἔκριναν πὼς εἶχαν χρέος νὰ στηριχτοῦν στὸν ἑαυτό τους, καὶ θεώρησαν προτιμότερο νὰ ἀντισταθοῦν καὶ νὰ πάθουν παρὰ νὰ σωθοῦν ὑποχωρώντας. ἀπέφυγαν τὴν ντροπὴ νὰ τοὺς ποῦν δειλούς, κράτησαν γερὰ στὸν ἀγώνα καί, σὲ ἐλάχιστο χρόνο ποὺ τὸν ὅρισε ἡ τύχη, στὸ μεσουράνημα τῆς δόξας καὶ ὄχι τοῦ φόβου, ἔφυγαν ἀπὸ τὴ ζωή.

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή του κεφαλαίου

Το κεφάλαιο χωρίζεται καθαρά σε τρία μέρη. Πρώτα ο Περικλής δικαιολογεί τη μακροσκελή αναφορά του στην πόλη (Δι’ ὃ δὴ καὶ ἐμήκυνα τὰ περὶ τῆς πόλεως). Έπειτα διατυπώνει τη γενική αρχή ότι ο ηρωικός θάνατος είναι το αποφασιστικό κριτήριο της ανδρικής αρετής. Τέλος περνά στην ψυχολογική ανάλυση της απόφασης των νεκρών: τι σκέφτηκαν, τι απέρριψαν, τι επέλεξαν τη στιγμή που όρμησαν στη μάχη.

Γιατί χρειαζόταν το εγκώμιο της πόλης

Ο Περικλής δίνει δύο λόγους, με τη διπλή δομή τε ... καὶ. Πρώτον, ήθελε να κάνει διδασκαλίαν ότι ο αγώνας των Αθηναίων δεν είναι ισότιμος με τον αγώνα εκείνων που δεν έχουν τίποτα παρόμοιο. Ο Αθηναίος πολεμά για κάτι μοναδικό — για μια πόλη με το πολίτευμα, την παιδεία και τη δύναμη που μόλις περιέγραψε. Δεύτερον, ήθελε να στηρίξει την εὐλογίαν σε σημεῖα, δηλαδή σε αδιάσειστες αποδείξεις και όχι σε άδεια λόγια. Αυτό είναι καθαρά ρητορική μεθοδολογία: ο έπαινος πρέπει να αποδεικνύεται, όχι απλώς να δηλώνεται.

Ακολουθεί μια εξαιρετικά κομψή αντιστροφή. Ο Περικλής λέει ότι το εγκώμιο των νεκρών έχει ήδη ειπωθεί σχεδόν ολόκληρο: όσα ύμνησε για την πόλη, «αἱ τῶνδε ... ἀρεταὶ ἐκόσμησαν» — τα κοσμήματα της Αθήνας είναι έργο των νεκρών. Έτσι το εγκώμιο της πόλης μεταμορφώνεται αναδρομικά σε εγκώμιο των πεσόντων. Πόλη και πολίτες ταυτίζονται.

Λόγος και έργο

Ο Περικλής προσθέτει ότι λίγοι Έλληνες θα φανούν ἰσόρροπος ὁ λόγος τῶν ἔργων — μόνο για τους Αθηναίους τα λόγια του επαίνου ζυγίζουν όσο και οι πράξεις. Η αντίθεση λόγος - ἔργον διατρέχει ολόκληρο τον Επιτάφιο και εδώ χρησιμοποιείται για να απαντήσει έμμεσα στην αρχική αμηχανία του ρήτορα (κεφ. 35): ο λόγος συνήθως αδικεί τα έργα, στην περίπτωση όμως αυτών των νεκρών ισορροπεί μαζί τους.

Η αρετή σβήνει τα λάθη

Από εδώ ο Περικλής προχωρά σε μια παραχώρηση που δείχνει ρεαλισμό: ακόμη και οι τοῖς τἆλλα χείροσι, όσοι δηλαδή είχαν ελαττώματα στην ιδιωτική τους ζωή, δικαιούνται να κριθούν πρώτα από την ἀνδραγαθίαν τους. Ο λόγος διατυπώνεται σε ένα πυκνό λογιστικό σχήμα: «ἀγαθῷ γὰρ κακὸν ἀφανίσαντες κοινῶς μᾶλλον ὠφέλησαν ἢ ἐκ τῶν ἰδίων ἔβλαψαν». Η αντίθεση κοινῶς - ἐκ τῶν ἰδίων (δημόσιο όφελος έναντι ιδιωτικής βλάβης) είναι κρίσιμη: το ζυγιστήρι της πόλης μετρά τη συνεισφορά στο κοινό, και εκεί η θυσία υπερκαλύπτει κάθε προσωπική αστοχία. Είναι μια βαθιά πολιτική αντίληψη — ο πολίτης κρίνεται τελικά ως πολίτης.

Η ψυχολογία της απόφασης

Το τελευταίο και εκτενέστερο μέρος αναλύει με εντυπωσιακή λεπτότητα τι συνέβη στο μυαλό των νεκρών. Ο Περικλής χρησιμοποιεί το σχήμα οὔτε ... οὔτε για να απορρίψει τα δύο πιο συνηθισμένα κίνητρα δειλίας:

• Ο πλούσιος θα μπορούσε να ἐμαλακίσθη για να συνεχίσει να απολαμβάνει την περιουσία του.
• Ο φτωχός θα μπορούσε να κάνει ἀναβολὴν τοῦ δεινοῦ ελπίζοντας ότι κάποτε θα ξεφύγει από τη φτώχεια και θα πλουτίσει.

Κανένα από τα δύο δεν συνέβη. Και τα δύο κίνητρα είναι υλικά και ατομικά· απορρίπτονται και τα δύο, ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη. Η θυσία, δηλαδή, ήταν κοινή για όλους τους Αθηναίους — μια ιδέα απόλυτα συνεπής με το δημοκρατικό ιδεώδες που περιγράφηκε στο κεφάλαιο 37.

Στη θέση αυτών των κινήτρων μπήκε η τῶν ἐναντίων τιμωρία, που τη θεώρησαν ποθεινοτέραν από τα υλικά αγαθά, και η πεποίθηση ότι αυτός ο κίνδυνος είναι ο κάλλιστος από όλους.

Το τέλος: ένα υψηλό ρητορικό κρεσέντο

Η κατακλείδα είναι από τα πυκνότερα σημεία του Θουκυδίδη. Η αντίθεση «τὸ μὲν αἰσχρὸν τοῦ λόγου ἔφυγον, τὸ δ’ ἔργον τῷ σώματι ὑπέμειναν» επαναφέρει το δίπολο λόγος-ἔργον σε παράδοξη μορφή: έφυγαν από κάτι (την ντροπή) και έμειναν σε κάτι (τη μάχη). Η δειλία θα ήταν φυγή από τον κόπο και υποταγή στη ντροπή· εκείνοι διάλεξαν το αντίστροφο.

Το τελευταίο κώλο κορυφώνει: «δι’ ἐλαχίστου καιροῦ τύχης ἅμα ἀκμῇ τῆς δόξης μᾶλλον ἢ τοῦ δέους ἀπηλλάγησαν». Ο θάνατος συμπυκνώνεται σε μια στιγμή, αλλά αυτή η στιγμή τους βρίσκει στην κορυφή της δόξας και όχι κυριευμένους από φόβο. Το ρήμα ἀπηλλάγησαν είναι ευφημισμός: αντί για «πέθαναν», ο Περικλής λέει «απαλλάχθηκαν», δίνοντας στον θάνατο τη χροιά μιας απελευθέρωσης.

Ένα ιδεώδες με ευρύτερη απήχηση

Η ίδια αντίληψη επανέρχεται και σε άλλους Αθηναίους ρήτορες. Ο Λυσίας, στον δικό του Επιτάφιο, ονομάζει τρισευτυχισμένους όσους έπεσαν αγωνιζόμενοι για τα μεγαλύτερα και ωραιότερα ιδανικά, χωρίς να αφεθούν αμέριμνα στη διάθεση της τύχης και χωρίς να περιμένουν τον φυσικό τους θάνατο, αλλά επιλέγοντας τον ωραιότερο. Η σύγκλιση δεν είναι τυχαία: πρόκειται για τον κοινό τόπο του αθηναϊκού επιταφίου λόγου, όπου η επιλογή του θανάτου —και όχι η παθητική υπομονή του— είναι αυτό που μετατρέπει τη θνητή φύση σε αθάνατη δόξα. Ο Περικλής όμως το διατυπώνει με πολύ πιο σύνθετη ψυχολογική ανάλυση, εξηγώντας βήμα βήμα ποιους λογισμούς απέρριψαν οι νεκροί πριν πάρουν την απόφασή τους.