Κεφ. 40

Το κεφάλαιο αυτό είναι ίσως το πιο «πυκνό» σημείο ολόκληρου του Επιταφίου: μέσα σε λίγες γραμμές ο Περικλής συμπυκνώνει το πνευματικό και ηθικό πορτρέτο του Αθηναίου πολίτη. 🏛️ Εδώ ακούγονται οι διάσημες φράσεις για την ομορφιά, τη σκέψη, τη σχέση λόγου και πράξης, την τόλμη και τη γενναιοδωρία — φράσεις που έγιναν σχεδόν σύνθημα του αθηναϊκού πολιτισμού. Ο ρήτορας δεν περιγράφει πια θεσμούς, όπως στα προηγούμενα κεφάλαια, αλλά ἦθος: τον τρόπο με τον οποίο ζουν, σκέφτονται και αποφασίζουν οι Αθηναίοι.

Το κείμενο 📜

40 . «Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας· πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα, καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον. ἔνι τε τοῖς αὐτοῖς οἰκείων ἅμα καὶ πολιτικῶν ἐπιμέλεια, καὶ ἑτέροις πρὸς ἔργα τετραμμένοις 10 τὰ πολιτικὰ μὴ ἐνδεῶς γνῶναι· μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ’ ἀχρεῖον νομίζομεν, καὶ οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ πράγματα, οὐ τοὺς λόγους τοῖς ἔργοις βλάβην ἡγούμενοι, ἀλλὰ μὴ προδιδαχθῆναι μᾶλλον λόγῳ πρότερον ἢ ἐπὶ ἃ δεῖ ἔργῳ ἐλθεῖν. διαφερόντως γὰρ δὴ καὶ τόδε ἔχομεν ὥστε τολμᾶν τε οἱ αὐτοὶ μάλιστα καὶ περὶ ὧν ἐπιχειρήσομεν ἐκλογίζεσθαι· ὃ τοῖς ἄλλοις ἀμαθία μὲν θράσος, λογισμὸς δὲ ὄκνον φέρει. κράτιστοι δ’ ἂν τὴν ψυχὴν δικαίως κριθεῖεν οἱ τά τε δεινὰ καὶ ἡδέα σαφέστατα γιγνώσκοντες καὶ διὰ ταῦτα μὴ ἀποτρεπόμενοι ἐκ τῶν κινδύνων. καὶ τὰ ἐς ἀρετὴν ἐνηντιώμεθα τοῖς πολλοῖς· οὐ γὰρ πάσχοντες εὖ, ἀλλὰ δρῶντες κτώμεθα τοὺς φίλους. βεβαιότερος δὲ ὁ δράσας τὴν χάριν ὥστε ὀφειλομένην δι’ εὐνοίας ᾧ δέδωκε σῴζειν· ὁ δὲ ἀντοφείλων ἀμβλύτερος, εἰδὼς οὐκ ἐς χάριν, ἀλλ’ ἐς ὀφείλημα τὴν ἀρετὴν ἀποδώσων. καὶ μόνοι οὐ τοῦ ξυμφέροντος μᾶλλον λογισμῷ ἢ τῆς ἐλευθερίας τῷ πιστῷ ἀδεῶς τινὰ ὠφελοῦμεν». 11

Υποσημειώσεις 📌

10. Ένα ἀπὸ τὰ πιὸ σοβαρὰ ἐπιχειρήματα τοῦ Πλάτωνα κατὰ τῆς δημοκρατίας ἦταν ὅτι ἡ πολιτικὴ τέχνη ἀποτελοῦσε δραστηριότητα ποὺ ἔπρεπε νὰ ἀσκεῖται ἀπὸ ἀνθρώπους μὲ εἰδικὴ ἐκπαίδευση σὲ αὐτὴν καὶ ὅτι ὅσοι ἀσχολοῦνται μὲ ἀλλότρια πράγματα δὲν ἔχουν τὴ δυνατότητα νὰ τὴ μάθουν (HCT τ. 2).

11. Δεδομένου ὅτι ἡ συμπεριφορὰ τῆς Ἀθήνας τοῦ Περικλῆ δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξει τέτοια παραδείγματα γενναιοδωρίας πρὸς τοὺς συμμάχους, τὸ πιθανότερο, κατὰ τὸν H. Diller, εἶναι ὅτι ἀναφέρεται στὴν πρόθυμη βοήθεια τῆς μυθικῆς Ἀθήνας σὲ κυνηγημένους καὶ καταδιωγμένους, ὅπως αὐτὸ παριστάνεται στὶς Ἱκέτιδες τοῦ Εὐριπίδη. Ὑπενθυμίζοντας ὁ Περικλῆς τὴ μυθικὴ παράδοση τῆς πόλης του νομιμοποιεῖ κάπως τὴν τωρινὴ κυριαρχικὴ θέση της ποὺ ἀνάγεται σὲ μιὰ ἰδεολογία ἀπορρέουσα ἀπὸ αὐτοπεποίθηση καὶ ἐσωτερικὴ ἀνεξαρτησία καὶ πραγματώνεται ὡς συγκεκριμένη ἀνθρώπινη στάση: εἶναι τὸ πιστὸν τῆς ἐλευθερίας (H. Diller στὸ Herter [1968], σ. 655).

Μετάφραση 🇬🇷

40 . Ἀγαπᾶμε τὴν ὀμορφιὰ παραμένοντας ἁπλοί. ἀγαπᾶμε τὴ θεωρητικὴ σκέψη χωρὶς αὐτὸ νὰ μᾶς ἀποχαυνώνει. Τὸν πλοῦτο τὸν χρησιμοποιοῦμε περισσότερο ὡς εὐκαιρία γιὰ δράση παρὰ ὡς ἀφορμὴ γιὰ κομπασμό, καὶ τὸ θεωροῦμε ντροπὴ νὰ μὴν παραδέχεται κανεὶς πὼς εἶναι φτωχός, χειρότερη ὅμως ντροπὴ νὰ μὴν προσπαθεῖ μὲ τὴν ἐργασία νὰ ξεφύγει ἀπὸ τὴ φτώχεια. Εἴμαστε σὲ θέση οἱ ἴδιοι νὰ φροντίζουμε καὶ γιὰ τὰ δικά μας πράγματα καὶ γιὰ τὰ πολιτικά, καὶ παρὰ τὶς διάφορες ἀσχολίες ποὺ καθένας μας ἔχει, δὲν εἴμαστε ἀνεπαρκῶς κατατοπισμένοι στὰ πολιτικά. Διότι εἴμαστε οἱ μόνοι ποὺ ὅποιον δὲν συμμετέχει καθόλου σὲ αὐτὰ δὲν τὸν θεωροῦμε φιλήσυχο πολίτη ἀλλὰ ἄχρηστο, καὶ οἱ ἴδιοι ἐμεῖς πάλι ποὺ παίρνουμε πολιτικὲς ἀποφάσεις ἢ τουλάχιστον σχηματίζουμε σωστὴ γνώμη γιὰ τὰ πράγματα, γιατὶ νομίζουμε ὅτι τὴν πράξη δὲν τὴν βλάπτει ἡ συζήτηση ἀλλὰ τὸ νὰ μὴν κατατοπιστεῖ κανεὶς πρῶτα διαμέσου τῆς συζήτησης σχετικὰ μὲ ὅ,τι πρέπει νὰ πραχθεῖ. Διότι καὶ σὲ τοῦτο ξεχωρίζουμε καθὼς οἱ ἴδιοι ἐμεῖς εἴμαστε ἐξαιρετικὰ τολμηροὶ καὶ συνάμα προσεκτικοὶ σὲ ὅ,τι θὰ ἐπιχειρήσουμε. στοὺς ἄλλους ἡ ἄγνοια γεννάει θράσος καὶ ἡ περίσκεψη δισταγμό. Ὅμως τὴν πιὸ μεγάλη δύναμη ψυχῆς θὰ ἦταν σωστὸ νὰ κριθεῖ ὅτι τὴν ἔχουν ὅσοι γνωρίζουν ὁλοκάθαρα ποιά εἶναι τὰ φοβερὰ καὶ ποιά τὰ εὐχάριστα καὶ ἐντούτοις δὲν ὑποχωροῦν ἐξαιτίας αὐτοῦ μπροστὰ στοὺς κινδύνους. Ἐπίσης, σχετικὰ μὲ τὴν καλοσύνη ἔχουμε ἀντίθετη γνώμη ἀπὸ τοὺς περισσότερους. γιατὶ δὲν ἐπιδιώκουμε νὰ ἀποκτοῦμε φίλους μὲ τὸ νὰ δεχόμαστε εὐεργεσίες ἀλλὰ κάνοντας ἐμεῖς καλό. Καὶ εἶναι σταθερότερος φίλος αὐτὸς ποὺ ἔκανε τὸ καλό, γιατὶ προσπαθεῖ νὰ διατηρήσει τὴ χάρη ποὺ τοῦ ὀφείλεται δείχνοντας συμπάθεια σὲ αὐτὸν στὸν ὁποῖο ἔκανε καλό. ἐνῶ ἐκεῖνος ποὺ ὀφείλει κάτι εἶναι πιὸ ἀδιάφορος, διότι ξέρει ὅτι, γιὰ τὸ καλὸ ποὺ θὰ κάνει, ὁ ἄλλος δὲν θὰ τοῦ χρωστάει χάρη ἀλλὰ ἁπλῶς θὰ ἐξοφλήσει μὲ αὐτὸ ὁ ἴδιος ἕνα χρέος του. Καὶ εἴμαστε οἱ μόνοι ποὺ κάνουμε καλὸ ἀνεπιφύλακτα ὄχι ἀπὸ συμφεροντολογικὸ ὑπολογισμὸ ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνη ποὺ ὡς ἐλεύθεροι ἄνθρωποι ἔχουμε στοὺς ἄλλους.

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή: πέντε πεδία, μία ιδέα

Το κεφάλαιο δεν είναι χαλαρή απαρίθμηση αρετών· χωρίζεται σε πέντε ενότητες που η καθεμιά φωτίζει και μια διαφορετική πλευρά του αθηναϊκού ήθους: (α) η σχέση με την ομορφιά, τη σκέψη και τον πλούτο, (β) η σχέση ιδιωτικού και δημόσιου βίου, (γ) η σχέση λόγου και πράξης, (δ) η τόλμη που συνδυάζεται με τη σκέψη, (ε) η γενναιοδωρία προς τους άλλους. Και τα πέντε πεδία καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: ο Αθηναίος συνδυάζει πράγματα που αλλού θεωρούνται ασυμβίβαστα.

Ομορφιά, σκέψη, πλούτος

Η αρχή είναι από τις πιο διάσημες προτάσεις της αρχαίας γραμματείας. Το φιλοκαλοῦμεν μετ’ εὐτελείας και το φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας στηρίζονται και τα δύο στο ίδιο ρητορικό σχήμα: μια θετική αξία συνοδεύεται από τον περιορισμό που αποτρέπει την υπερβολή της. Η αγάπη για την ομορφιά δεν εκφυλίζεται σε χλιδή· η αγάπη για τη γνώση δεν εκφυλίζεται σε αδράνεια. Ο Περικλής προλαβαίνει έτσι δύο πιθανές κατηγορίες: ότι η Αθήνα είναι πόλη πολυτέλειας και ότι είναι πόλη θεωρητικολόγων.

Το ίδιο ισχύει και για τον πλούτο: δεν είναι λόγου κόμπος αλλά ἔργου καιρός — εργαλείο, όχι στολίδι. Και ακολουθεί μια λεπτή ηθική διάκριση: ντροπή δεν είναι η φτώχεια, αλλά η αδράνεια απέναντί της. Δεν κατακρίνεται ο φτωχός, κατακρίνεται εκείνος που δεν παλεύει.

Ο πολίτης που δεν χωρίζεται στα δύο

Η δεύτερη ενότητα αγγίζει τον πυρήνα της αθηναϊκής δημοκρατίας. Ο ίδιος άνθρωπος φροντίζει και τα οἰκεῖα και τα πολιτικά. Δεν υπάρχει «ειδικός» της πολιτικής και «απλός» πολίτης — υπάρχει ο πολίτης που είναι και τα δύο. Η υποσημείωση του βιβλίου δείχνει πόσο επίμαχη ήταν αυτή η θέση: ο Πλάτων θα υποστηρίξει ακριβώς το αντίθετο, ότι η πολιτική είναι τέχνη που απαιτεί ειδική εκπαίδευση.

Εδώ βρίσκεται και η οξύτερη φράση του κεφαλαίου: όποιος δεν μετέχει στα κοινά δεν θεωρείται ἀπράγμων αλλά ἀχρεῖος. Το ιδανικό του «ἀπραγμόνως ζῆν», που άλλες πόλεις — και ορισμένοι ποιητές — προέβαλλαν ως ευτυχισμένη ζωή, η Αθήνα το απορρίπτει κατηγορηματικά. Η αποχή από την πολιτική δεν είναι ουδέτερη επιλογή· είναι έλλειμμα. ⚖️

Λόγος και έργο

Η τρίτη ενότητα απαντά σε άλλη γνωστή κατηγορία: ότι οι Αθηναίοι στην Εκκλησία του Δήμου μιλούν υπερβολικά, σε αντίθεση με τους ολιγόλογους Λακεδαιμονίους. Ο Περικλής αντιστρέφει το επιχείρημα: η συζήτηση δεν βλάπτει τη δράση — αντίθετα, το να δράσεις χωρίς προηγούμενη συζήτηση είναι το επικίνδυνο. Ο λόγος δεν είναι εναλλακτική της πράξης, είναι η προετοιμασία της.

Η φιλία που δίνει

Η τελευταία ενότητα μεταφέρει την ίδια λογική από το άτομο στις σχέσεις: οι Αθηναίοι αποκτούν φίλους όχι δεχόμενοι ευεργεσίες αλλά προσφέροντάς τες. Ο Περικλής αναλύει μάλιστα την ψυχολογία της χάριτος: εκείνος που έδωσε παραμένει σταθερός φίλος, γιατί επενδύει στη σχέση· εκείνος που οφείλει είναι ἀμβλύτερος, γιατί ξέρει ότι απλώς ξεπληρώνει χρέος. Η κατακλείδα είναι η πιο φιλόδοξη δήλωση: οι Αθηναίοι ευεργετούν όχι από υπολογισμό συμφέροντος αλλά από το πιστὸν τῆς ἐλευθερίας.

Ύφος και ρητορική τεχνική

Ο λόγος εδώ είναι εξαιρετικά συμπυκνωμένος και δύσκολος — ο ίδιος ο Θουκυδίδης γράφει σε ύφος που απαιτεί προσοχή σε κάθε λέξη. Κυριαρχούν οι αντιθέσεις (πλούτος–κομπασμός, λόγος–έργο, τόλμη–περίσκεψη, δίνω–παίρνω), το ἀσύνδετο σχῆμα και η επανάληψη του «μόνοι» και του «οἱ αὐτοί», που τονίζουν τη μοναδικότητα και τη συνοχή των Αθηναίων. Το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο («φιλοκαλοῦμεν», «νομίζομεν», «κτώμεθα») δημιουργεί αίσθηση συλλογικότητας: ο ρήτορας δεν μιλάει για τους Αθηναίους αλλά ως Αθηναίος, μαζί τους. Έτσι το εγκώμιο γίνεται ταυτόχρονα και αυτοπροσδιορισμός — και το κοινό που ακούει καλείται να αναγνωρίσει τον εαυτό του στην εικόνα που ζωγραφίζεται.