Κεφ. 36

Εδώ ο Περικλής μπαίνει επιτέλους στο κυρίως θέμα του και κάνει μια κίνηση που θα καθορίσει ολόκληρο τον Επιτάφιο: αντί να αρχίσει αμέσως τον έπαινο των νεκρών, ανοίγει με τους προγόνους 🏛️. Χτίζει έτσι μια ιστορική κλίμακα σε τρία σκαλοπάτια — πρόγονοι, πατέρες, η δική του γενιά — και δηλώνει ρητά ότι θα μιλήσει όχι για μάχες, αλλά για το τι είδους πόλη γέννησε αυτούς τους ανθρώπους. Το κεφάλαιο είναι, ουσιαστικά, το «πρόγραμμα» του λόγου: μας λέει τι θα ακολουθήσει και γιατί.

Το κείμενο 📜

36 . «Ἄρξομαι δὲ ἀπὸ τῶν προγόνων πρῶτον· δίκαιον γὰρ αὐτοῖς καὶ πρέπον δὲ ἅμα ἐν τῷ τοιῷδε τὴν τιμὴν ταύτην τῆς μνήμης δίδοσθαι. τὴν γὰρ χώραν οἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες διαδοχῇ τῶν ἐπιγιγνομένων μέχρι τοῦδε ἐλευθέραν δι’ ἀρετὴν παρέδοσαν. καὶ ἐκεῖνοί τε ἄξιοι ἐπαίνου καὶ ἔτι μᾶλλον οἱ πατέρες ἡμῶν· 1 κτησάμενοι γὰρ πρὸς οἷς ἐδέξαντο ὅσην ἔχομεν ἀρχὴν οὐκ ἀπόνως 2 ἡμῖν τοῖς νῦν προσκατέλιπον. τὰ δὲ πλείω αὐτῆς αὐτοὶ ἡμεῖς οἵδε οἱ νῦν ἔτι ὄντες μάλιστα ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ ἡλικίᾳ 3 ἐπηυξήσαμεν καὶ τὴν πόλιν τοῖς πᾶσι παρεσκευάσαμεν καὶ ἐς πόλεμον καὶ ἐς εἰρήνην αὐταρκεστάτην. ὧν ἐγὼ τὰ μὲν κατὰ πολέμους ἔργα, οἷς ἕκαστα ἐκτήθη, ἢ εἴ τι αὐτοὶ ἢ οἱ πατέρες ἡμῶν βάρβαρον ἢ ῞Ελληνα πολέμιον ἐπιόντα προθύμως ἠμυνάμεθα, μακρηγορεῖν ἐν εἰδόσιν οὐ βουλόμενος ἐάσω· ἀπὸ δὲ οἵας τε ἐπιτηδεύσεως ἤλθομεν ἐπ’ αὐτὰ καὶ μεθ’ οἵας πολιτείας καὶ τρόπων ἐξ οἵων μεγάλα ἐγένετο, ταῦτα δηλώσας πρῶτον εἶμι καὶ ἐπὶ τὸν τῶνδε ἔπαινον, νομίζων ἐπί τε τῷ παρόντι οὐκ ἂν ἀπρεπῆ λεχθῆναι αὐτὰ καὶ τὸν πάντα ὅμιλον καὶ ἀστῶν καὶ ξένων ξύμφορον εἶναι ἐπακοῦσαι αὐτῶν».

Υποσημειώσεις 📌

1. Ἡ γενιὰ τῶν Μαραθωνομάχων καὶ τῶν Σαλαμινομάχων στὰ χρόνια ἀπὸ τὸ 490 μέχρι τὸ 465 περίπου, αὐτῶν ποὺ θεμελίωσαν τὴν Ἀθηναϊκὴ αὐτοκρατορία.
2. Πρβ. 1, 70, 8.
3. «Ἡ σταθερά, ἡ στάσιμος ἡλικία καθ’ ἣν ἐπέρχεται στάσις τῆς ἀναπτύξεως τῶν σωματικῶν δυνάμεων» Γρ. Β. Ἡ γενιὰ τοῦ ἴδιου τοῦ Περικλῆ ποὺ θὰ ἦταν τότε περίπου 60 ἐτῶν.

Μετάφραση 🇬🇷

36 . Θὰ ἀρχίσω ἀπὸ τοὺς προγόνους πρῶτα. Καθῆκον μας εἶναι καὶ συγχρόνως πρέπον σὲ τούτη τὴν περίσταση νὰ ἀποδίδεται αὐτὴ ἡ τιμὴ στὴ μνήμη τους. Γιατὶ ζώντας ἀδιαλείπτως σὲ αὐτὴ τὴ χώρα μᾶς τὴν παρέδωσαν, διαδοχικὰ ἡ μιὰ γενιὰ μετὰ τὴν ἄλλη χάρη στὴν ἀνδρεία τους, ἐλεύθερη ὣς τώρα. Καὶ ἀξίζουν νὰ τοὺς δοξάζουμε, καὶ ἐκεῖνοι κι ἀκόμη περισσότερο οἱ πατέρες μας. Διότι, πέρα ἀπὸ ὅσα κληρονόμησαν, ἀπέκτησαν ἀκόμη, ὄχι χωρὶς κόπο, καὶ ἄφησαν σ’ ἐμᾶς τοὺς τωρινοὺς ὅση ἡγεμονία ἔχουμε. Κι ὅ,τι παραπέρα ἀποκτήθηκε, ἐμεῖς ποὺ εἴμαστε τώρα περίπου στὴν ὥριμη ἡλικία ἀκόμα τὸ μεγαλώσαμε κι ἄλλο καὶ φροντίσαμε νὰ εἶναι ἡ πόλη μας πανέτοιμη καὶ γιὰ τὸν πόλεμο καὶ γιὰ τὴν εἰρήνη. Ὡστόσο ἐγὼ τὰ πολεμικὰ κατορθώματα μὲ τὰ ὁποῖα ἀποκτήθηκε τοῦτο κι ἐκεῖνο, ἢ ἐὰν κάποτε οἱ ἴδιοι ἐμεῖς ἢ οἱ πατέρες μας ἀντιμετωπίσαμε ψυχωμένα ἕνα βάρβαρο ἢ Ἕλληνα ἐπιδρομέα, αὐτά, ἐπειδὴ δὲν θέλω νὰ μακρηγορῶ σὲ ἀνθρώπους ποὺ τὰ γνωρίζουν, θὰ τὰ ἀφήσω. Ὅμως μὲ ποιές ἀρχὲς ὡς βάση τὰ κατακτήσαμε καὶ μὲ ποιούς πολιτικοὺς θεσμοὺς καὶ δημόσιο βίο, μὲ ποιά ἰδιοσυγκρασία φθάσαμε σὲ αὐτὴ τὴν ἀκμή, αὐτὰ θὰ ἐκθέσω πρῶτα, καὶ ὕστερα θὰ προχωρήσω καὶ στὸν ἔπαινο τούτων τῶν νεκρῶν, διότι πιστεύω ὅτι τούτη τὴν ὥρα δὲν εἶναι ἀταίριαστο νὰ λεχθοῦν αὐτὰ καὶ ὅτι ὅλοι οἱ συγκεντρωμένοι ἐδῶ, ντόπιοι καὶ ξένοι, ὄφελος θὰ ἔχουν νὰ τὰ ἀκούσουν μὲ προσοχή.

Ερμηνευτική προσέγγιση 💡

Η δομή: τρεις γενιές, μία γραμμή

Το κεφάλαιο οργανώνεται με εντυπωσιακή καθαρότητα γύρω από μια αλυσίδα τριών γενεών, που η καθεμιά παραδίδει στην επόμενη κάτι περισσότερο απ’ όσο παρέλαβε:

1. Οι πρόγονοι — από τους μυθικούς χρόνους ως το τέλος των Περσικών πολέμων (479 π.Χ.). Το επίτευγμά τους: παρέδωσαν τη χώρα ἐλευθέραν δι’ ἀρετὴν.
2. Οι πατέρες ἡμῶν — από το 479 ως τη σύναψη της Τριακονταετούς Ειρήνης με τους Πελοποννησίους (445 π.Χ.). Το επίτευγμά τους: απέκτησαν και κληροδότησαν την ἀρχὴν, και μάλιστα οὐκ ἀπόνως.
3. Η γενιά του ίδιου του Περικλή, οἱ ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ ἡλικίᾳ — από το 445 ως την έκρηξη του Πελοποννησιακού πολέμου. Το επίτευγμά τους: μεγάλωσαν την ηγεμονία και κατέστησαν την πόλη αὐταρκεστάτην και για πόλεμο και για ειρήνη.

Η κλιμάκωση δεν είναι τυχαία. Το ἔτι μᾶλλον δηλώνει ρητά ότι κάθε γενιά αξίζει περισσότερο έπαινο από την προηγούμενη — κι έτσι η τρίτη, η ζωντανή γενιά, βρίσκεται στην κορυφή. Ο Περικλής, χωρίς να το πει ωμά, τοποθετεί τον εαυτό του και τους ακροατές του στο αποκορύφωμα της αθηναϊκής ιστορίας. Παρατήρησε επίσης πόσο λίγο χώρο δίνει στους μυθικούς προγόνους: μία μόλις πρόταση. Οι άλλοι επιτάφιοι λόγοι της εποχής γέμιζαν σελίδες με Αμαζόνες, Ηρακλείδες και Επτά επί Θήβας· ο Θουκυδίδης προσπερνά τον μύθο και κρατά μόνο ό,τι εξηγεί το παρόν.

Η ιδέα της αυτοχθονίας

Η φράση οἱ αὐτοὶ αἰεὶ οἰκοῦντες κρύβει μια από τις πιο ισχυρές αθηναϊκές αυτοεικόνες: την αὐτοχθονία. Σε αντίθεση με τους Δωριείς — τους Σπαρτιάτες πρώτα απ’ όλους — που κατέκτησαν τα εδάφη τους ερχόμενοι απ’ έξω, οι Αθηναίοι υπερηφανεύονται ότι η γη τους δεν άλλαξε ποτέ κατοίκους. Ο συνδυασμός διαδοχῇ τῶν ἐπιγιγνομένων και μέχρι τοῦδε δίνει την αίσθηση μιας αδιάσπαστης, ζωντανής συνέχειας που φτάνει ως το ακροατήριο που στέκεται μπροστά του.

Το «πρόγραμμα» του λόγου και η ρητορική στροφή

Το πιο κρίσιμο σημείο βρίσκεται στο τέλος. Ο Περικλής δηλώνει ρητά τι θα αποφύγει και τι θα κάνει, χρησιμοποιώντας μια τεχνική που θυμίζει παράλειψη: αναφέρει τα πολεμικά κατορθώματα και τις αμυντικές νίκες κατά βαρβάρων και Ελλήνων — και αμέσως τα προσπερνά με το επιχείρημα μακρηγορεῖν ἐν εἰδόσιν οὐ βουλόμενος. Το επιχείρημα είναι κολακευτικό για τους ακροατές (τα ξέρετε ήδη), αλλά κυρίως λειτουργεί ως δικαιολογία για τη μεγάλη καινοτομία που ακολουθεί.

Και η καινοτομία είναι αυτή: αντί για κατάλογο μαχών, θα μιλήσει για τα αίτια του μεγαλείου — για την ἐπιτήδευσις, την πολιτεία και τους τρόπους. Πρόκειται για μια πραγματικά στοχαστική στροφή: ο Θουκυδίδης βάζει τον Περικλή να αναρωτηθεί όχι τι έκαναν οι Αθηναίοι, αλλά τι τους έκανε ικανούς να το κάνουν. Αυτά τα τρία θα αποτελέσουν τον σκελετό των κεφαλαίων που ακολουθούν, και μόνο ύστερα θα έρθει ο τῶνδε ἔπαινος.

Το ακροατήριο και η διπλή στόχευση

Η κατακλείδα προσθέτει άλλη μια λεπτομέρεια που δεν πρέπει να προσπεραστεί: ο λόγος απευθύνεται σε τὸν πάντα ὅμιλον καὶ ἀστῶν καὶ ξένων. Ο Περικλής ξέρει ότι μιλάει και σε συμμάχους, σε επισκέπτες, σε μετοίκους. Ο Επιτάφιος δεν είναι λοιπόν μόνο τελετουργικός λόγος παρηγοριάς· είναι ταυτόχρονα προπαγάνδα υψηλού επιπέδου και υπεράσπιση της αθηναϊκής ηγεμονίας σε μια στιγμή που ο πόλεμος μόλις έχει αρχίσει.