Αρεοπαγιτικός — §§ 43-45: Φροντίδα για τον «επαγγελματικό προσανατολισμό» των νέων 📜

Βρισκόμαστε στην καρδιά του εγκωμίου της «πατρίου πολιτείας». Ο Ισοκράτης έχει ήδη περιγράψει πώς οι πρόγονοι δεν αρκούνταν στη νομοθεσία, αλλά στήριζαν την πόλη στην ἐπιμέλεια, δηλαδή στη διαρκή ηθική επιτήρηση των πολιτών, με κορυφαίο όργανο τη βουλή του Αρείου Πάγου. Στα προηγούμενα κεφάλαια έδειξε ότι δεν αφήνανε κανέναν πολίτη «ἀόριστον» και ανεξέλεγκτο: γνώριζαν τον βίο του καθενός και επενέβαιναν πριν το παράπτωμα γίνει έγκλημα. 🏛️

Εδώ ο ρήτορας εξειδικεύει: η επιμέλεια αυτή στρεφόταν κατεξοχήν στους νέους. Και δεν ήταν μια αόριστη ηθικολογία, αλλά ένα οργανωμένο σύστημα κατανομής των νέων σε ασχολίες — αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «επαγγελματικό προσανατολισμό» ή, ακριβέστερα, κοινωνική πρόνοια μέσω της απασχόλησης. Η λογική του είναι διπλή: οι φτωχοί στην παραγωγή, οι εύποροι στην καλλιέργεια σώματος και πνεύματος — και οι δύο ομάδες, με διαφορετικό τρόπο η καθεμιά, μακριά από την αργία που γεννά το έγκλημα. ⚖️

Το κείμενο ✍️

[43] Ἁπάντων μὲν οὖν ἐφρόντιζον τῶν πολιτῶν, μάλιστα δὲ τῶν νεωτέρων. Ἑώρων γὰρ τοὺς τηλικούτους ταραχωδέστατα διακειμένους καὶ πλείστων γέμοντας ἐπιθυμιῶν, καὶ τὰς ψυχὰς αὐτῶν μάλιστα παιδευθῆναι δεομένας ἐπιμελείαις καλῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ πόνοις ἡδονὰς ἔχουσιν· ἐν μόνοις γὰρ ἂν τούτοις ἐμμεῖναι τοὺς ἐλευθέρως τεθραμμένους καὶ μέγα φρονεῖν εἰθισμένους. [44] Ἅπαντας μὲν οὖν ἐπὶ τὰς αὐτὰς ἄγειν διατριβὰς οὐχ οἷόν τ᾽ ἦν, ἀνωμάλως τὰ περὶ τὸν βίον ἔχοντας· ὡς δὲ πρὸς τὴν οὐσίαν ἥρμοττεν, οὕτως ἑκάστοις προσέταττον. Τοὺς μὲν γὰρ ὑποδεέστερον πράττοντας ἐπὶ τὰς γεωργίας καὶ τὰς ἐμπορίας ἔτρεπον, εἰδότες τὰς ἀπορίας μὲν διὰ τὰς ἀργίας γιγνομένας, τὰς δὲ κακουργίας διὰ τὰς ἀπορίας· [45] ἀναιροῦντες οὖν τὴν ἀρχὴν τῶν κακῶν ἀπαλλάξειν ᾤοντο καὶ τῶν ἄλλων ἁμαρτημάτων τῶν μετ᾽ ἐκείνην γιγνομένων. Τοὺς δὲ βίον ἱκανὸν κεκτημένους περί τε τὴν ἱππικὴν καὶ τὰ γυμνάσια καὶ τὰ κυνηγέσια καὶ τὴν φιλοσοφίαν ἠνάγκασαν διατρίβειν, ὁρῶντες ἐκ τούτων τοὺς μὲν διαφέροντας γιγνομένους, τοὺς δὲ τῶν πλείστων κακῶν ἀπεχομένους.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[43] Φρόντιζαν λοιπόν για όλους τους πολίτες, προπάντων όμως για τους νεότερους. Γιατί έβλεπαν ότι οι άνθρωποι αυτής της ηλικίας βρίσκονται στην πιο ταραγμένη κατάσταση και είναι γεμάτοι από τις περισσότερες επιθυμίες, και ότι οι ψυχές τους έχουν πάνω απ' όλα ανάγκη να διαπαιδαγωγηθούν με τη φροντίδα για ωραίες ασχολίες και με κόπους που προσφέρουν ευχαρίστηση· διότι μόνο σ' αυτά θα μπορούσαν να παραμείνουν σταθεροί όσοι έχουν ανατραφεί ελεύθερα και έχουν συνηθίσει να υπερηφανεύονται.

[44] Δεν ήταν βέβαια δυνατόν να οδηγήσουν όλους στις ίδιες ασχολίες, αφού βρίσκονταν σε άνιση οικονομική κατάσταση· τους έδιναν λοιπόν εντολές στον καθένα ανάλογα με το πώς ταίριαζε στην περιουσία του. Όσους δηλαδή είχαν μικρότερη περιουσία τους έστρεφαν προς τη γεωργία και το εμπόριο, γιατί γνώριζαν ότι η φτώχεια γεννιέται από την οκνηρία και οι κακουργίες από τη φτώχεια·

[45] εξαλείφοντας λοιπόν την αιτία των κακών, νόμιζαν ότι θα απαλλάξουν τους νέους και από τα υπόλοιπα παραπτώματα που προκύπτουν ύστερα από εκείνη. Όσους πάλι είχαν αποκτήσει επαρκή περιουσία τους ανάγκασαν να ασχολούνται με την ιππική και με τις γυμναστικές ασκήσεις και με το κυνήγι και με τη φιλοσοφία, επειδή έβλεπαν ότι μέσα από αυτές τις ασχολίες άλλοι γίνονται ξεχωριστοί και άλλοι αποφεύγουν τα περισσότερα κακά.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

Γιατί «μάλιστα δὲ τῶν νεωτέρων»: η ψυχολογία της νεότητας 🧠

Η ενότητα ανοίγει με μια κλιμάκωση: η φροντίδα αφορούσε όλους τους πολίτες, αλλά κυρίως τους νέους. Ο Ισοκράτης δικαιολογεί αμέσως την προτεραιότητα με ένα επιχείρημα ψυχολογικής παρατήρησης: οι νέοι είναι «ταραχωδέστατα διακείμενοι» (σε ύψιστο βαθμό ασταθείς, ατίθασοι, με συγκεχυμένες αντιλήψεις) και «πλείστων γέμοντες ἐπιθυμιῶν» (γεμάτοι από πλήθος επιθυμιών). Ο υπερθετικός βαθμός και στα δύο σκέλη δεν είναι τυχαίος: δείχνει ότι η νεότητα είναι η ηλικία της μέγιστης ενέργειας και συνάμα της μέγιστης επικινδυνότητας.

Η αντίληψη αυτή είναι κοινός τόπος της αρχαίας ηθικής σκέψης (τη συναντούμε και στο περίφημο πορτρέτο του νέου στη Ρητορική του Αριστοτέλη), αλλά ο Ισοκράτης της δίνει πολιτική διάσταση: η ασταθής ψυχή του νέου δεν είναι απλώς προσωπικό πρόβλημα, είναι ζήτημα ασφάλειας της πόλης. Αν δεν διοχετευτεί, η ορμή αυτή θα βρει διέξοδο στην παρανομία.

«Παιδευθῆναι δεομένας»: η αγωγή ως θεραπεία 💊

Προσέξτε τη διατύπωση: οι ψυχές των νέων «έχουν ανάγκη να παιδευθούν». Η γλώσσα είναι σχεδόν ιατρική — η ψυχή περιγράφεται ως κάτι που πάσχει και χρειάζεται αγωγή. Τα δύο μέσα της θεραπείας είναι:

• ἐπιμέλειαι καλῶν ἐπιτηδευμάτων — η συστηματική ενασχόληση με ευγενείς ασχολίες·
• πόνοι ἡδονὰς ἔχοντες — κόποι που εμπεριέχουν ευχαρίστηση.

Το δεύτερο σκέλος είναι το πιο ενδιαφέρον και το πιο «ισοκρατικό».

«Πόνοις ἡδονὰς ἔχουσιν»: η παιδαγωγική αρχή του τερπνού μετά του ωφελίμου 🎓

Η φράση συμπυκνώνει μια βασική παιδαγωγική αρχή: τον συνδυασμό μάθησης και ευχαρίστησης. Ο Ισοκράτης δεν μιλά αφηρημένα· ως δάσκαλος με μακρόχρονη σχολή, είναι σε θέση να εκτιμήσει την αξία της. Στον Παναθηναϊκό διατυπώνει ρητά την πρόθεσή του «μετὰ παιδιᾶς ὠφελεῖν ἢ τέρπειν τοὺς ἀκούοντας» — να ωφελεί ή να τέρπει τους ακροατές του με τρόπο ευχάριστο.

Η αρχή αυτή έχει και λογική αναγκαιότητα μέσα στο επιχείρημα: αν οι νέοι είναι γεμάτοι επιθυμίες, η αγωγή δεν μπορεί να είναι μόνο καταπίεση. Πρέπει να προσφέρει εναλλακτική ηδονή, αλλιώς οι επιθυμίες θα διοχετευτούν αλλού. Ο κόπος που ευχαριστεί είναι ακριβώς ο μηχανισμός που κάνει τη διοχέτευση εφικτή.

«Οἱ ἐλευθέρως τεθραμμένοι καὶ μέγα φρονεῖν εἰθισμένοι» 👑

Η αιτιολόγηση κλείνει με μια σημαντική διευκρίνιση: μόνο σε τέτοιες ασχολίες (κόπους με ευχαρίστηση) θα μπορούσαν να παραμείνουν σταθεροί όσοι έχουν «ανατραφεί ελεύθερα» και έχουν «συνηθίσει να φρονούν μεγάλα».

Πρόκειται για τους νέους της καλής τάξης, τους γόνους των εύπορων οικογενειών. Το «μέγα φρονεῖν» έχει εδώ διπλή απόχρωση: υπερηφάνεια αλλά και αλαζονεία. Αυτοί οι νέοι δεν υπακούουν σε καταναγκασμό — η ελεύθερη ανατροφή τους έχει καλλιεργήσει αίσθημα αξιοπρέπειας που δεν ανέχεται τον ζυγό. Άρα ο μόνος τρόπος να τους κρατήσεις σε πειθαρχία είναι να τους δώσεις ασχολίες που τους ταιριάζουν και τους ευχαριστούν. Έμμεσα ο Ισοκράτης προετοιμάζει το έδαφος για τη διάκριση της § 45, όπου αυτή ακριβώς η κατηγορία θα οδηγηθεί στην ιππική, τα γυμνάσια, το κυνήγι και τη φιλοσοφία.

Η αρχή της διαφοροποίησης: «ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν ἥρμοττεν» ⚖️

Η § 44 εισάγει τον πυρήνα του «επαγγελματικού προσανατολισμού». Η αφετηρία είναι ρεαλιστική: δεν ήταν δυνατόν να οδηγηθούν όλοι στις ίδιες ασχολίες, γιατί οι πολίτες βρίσκονταν «ἀνωμάλως τὰ περὶ τὸν βίον ἔχοντες», δηλαδή σε άνιση οικονομική κατάσταση.

Το κριτήριο της κατανομής είναι λοιπόν καθαρά περιουσιακό: «ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν ἥρμοττεν, οὕτως ἑκάστοις προσέταττον». Το ρήμα προσέταττον (έδιναν εντολές, όριζαν) δείχνει ότι δεν πρόκειται για συμβουλή αλλά για επιβολή· το ίδιο και το ἠνάγκασαν της § 45. Δεν έχουμε δηλαδή έναν σύγχρονο «προσανατολισμό» με βάση τις κλίσεις του νέου, αλλά μια κρατική κατεύθυνση με βάση την κοινωνική τάξη.

Οι άποροι: γεωργία και εμπόριο — η αλυσίδα αργία → απορία → κακουργία 🔗

Για τους «ὑποδεέστερον πράττοντας», δηλαδή αυτούς με τη μικρότερη περιουσία, η λύση είναι η παραγωγική εργασία: γεωργία και εμπόριο. Η αιτιολόγηση είναι ένας μικρός συλλογισμός αιτιότητας:

ἀργία (οκνηρία) → ἀπορία (φτώχεια) → κακουργία (έγκλημα)

Ο Ισοκράτης δεν λέει ότι η φτώχεια είναι εγγενές κακό· λέει ότι γεννιέται από την αργία και ότι με τη σειρά της γεννά την εγκληματικότητα. Η θεραπεία επομένως πρέπει να χτυπήσει την αρχή της αλυσίδας: «ἀναιροῦντες τὴν ἀρχὴν τῶν κακῶν». Αν εξαλείψεις την αργία δίνοντας δουλειά, καταρρέει όλη η αλυσίδα και οι νέοι απαλλάσσονται και από τα «ἄλλα ἁμαρτήματα τὰ μετ᾽ ἐκείνην γιγνόμενα», τα παραπτώματα που ακολουθούν.

Πρόκειται για μια προληπτική, όχι κατασταλτική αντίληψη της κοινωνικής πολιτικής, απολύτως συνεπή με το κεντρικό μήνυμα του Αρεοπαγιτικού: η πόλη δεν σώζεται με πλήθος νόμων και τιμωριών, αλλά με την επιμέλεια που προλαβαίνει το κακό στη ρίζα του.

Οι εύποροι: ιππική, γυμνάσια, κυνήγι, φιλοσοφία 🐎

Για όσους έχουν «βίον ἱκανόν» (επαρκή περιουσία), το πρόβλημα είναι αντίστροφο: δεν χρειάζεται να εργαστούν, άρα κινδυνεύουν από τον ελεύθερο χρόνο. Οι τέσσερις ασχολίες που τους επιβάλλονται καλύπτουν σώμα και πνεύμα:

Ἡ ἱππική. Δεν εννοείται μόνο η στρατιωτική υπηρεσία στο σώμα του ιππικού — υπηρεσία που ούτως ή άλλως ήταν προνόμιο και υποχρέωση των εύπορων, αφού το άλογο ήταν πανάκριβο. Εννοείται και η συμμετοχή των ευκατάστατων νεαρών Αθηναίων στους ιππικούς αγώνες. Η νίκη σε ιπποδρομία ή αρματοδρομία με συνωρίδα (ζεύγος αλόγων) ή τέθριππο (τέσσερα άλογα) στους πανελλήνιους αγώνες αποτελούσε τεράστια δόξα, όχι μόνο για τον νικητή αλλά για ολόκληρη την πόλη. Έτσι η ασχολία των πλουσίων μετατρέπεται σε δημόσιο όφελος.

Τὰ γυμνάσια. Οι σωματικές ασκήσεις, που χαλυβδώνουν το σώμα και προετοιμάζουν τον οπλίτη και τον αθλητή.

Τὰ κυνηγέσια. Το κυνήγι ήταν επίπονο έργο — και ακριβώς γι' αυτό εντάσσεται εδώ. Δεν είναι διασκέδαση αλλά άσκηση αντοχής, ταχύτητας, ευστοχίας και ομαδικότητας, κλασική προετοιμασία για τον πόλεμο. Η αντίληψη ήταν διαδεδομένη: στους Ἱππῆς του Αριστοφάνη ο Δήμος, αγανακτισμένος με τους νεαρούς που χασομερούν και φλυαρούν στα μυροπωλεία της αγοράς, δηλώνει «ἀναγκάσω κυνηγετεῖν ἐγὼ τούτους ἅπαντας» (θα τους αναγκάσω όλους αυτούς να πάνε για κυνήγι). Το ρήμα ἀναγκάσω του Αριστοφάνη αντηχεί εντυπωσιακά στο ἠνάγκασαν του Ισοκράτη.

Ἡ φιλοσοφία. Η μοναδική πνευματική ασχολία του καταλόγου — και η πιο παρεξηγήσιμη.

Το διπλό αποτέλεσμα: «τοὺς μὲν διαφέροντας... τοὺς δὲ ἀπεχομένους» 🎯

Η ενότητα κλείνει με μια λεπτή διάκριση. Οι πρόγονοι επέβαλαν αυτές τις ασχολίες «ὁρῶντες ἐκ τούτων τοὺς μὲν διαφέροντας γιγνομένους, τοὺς δὲ τῶν πλείστων κακῶν ἀπεχομένους». Το ἐκ τούτων αναφέρεται στα επιτηδεύματα, όχι στους νέους — προσοχή στη σύνταξη.

Το αποτέλεσμα δηλαδή είναι διβάθμιο:

Ο Ισοκράτης είναι εδώ ρεαλιστής: δεν ισχυρίζεται ότι το σύστημα παράγει αριστείς εν σειρά. Παραδέχεται ότι για ένα μέρος των νέων το κέρδος είναι απλώς η αποτροπή — δεν έγιναν σπουδαίοι, αλλά τουλάχιστον δεν έγιναν κακοί. Αυτή η μετριοπάθεια ενισχύει την αξιοπιστία του επιχειρήματος: ένας ρήτορας που υπόσχεται λιγότερα πείθει περισσότερο.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Θέση στον λόγο

Βρισκόμαστε στο τμήμα των πίστεων (αποδείξεων) του Αρεοπαγιτικού, και ειδικότερα στην εκτενή περιγραφή της «πατρίου πολιτείας» που λειτουργεί ως παράδειγμα — το ισχυρότερο ρητορικό επιχείρημα κατά τον Αριστοτέλη για τον συμβουλευτικό λόγο. Ο Ισοκράτης δεν αποδεικνύει λογικά ότι το σύστημά του θα πετύχει· δείχνει ότι έχει ήδη πετύχει στο παρελθόν.

Δομικός σκελετός της ενότητας

Η οργάνωση είναι υποδειγματικά συμμετρική:

1. Γενική θέση (§ 43α): φροντίδα για όλους, μάλιστα για τους νέους.
2. Αιτιολόγηση ψυχολογική (§ 43β): οι νέοι είναι ταραγμένοι και γεμάτοι επιθυμίες.
3. Θεραπευτική αρχή (§ 43γ): ασχολίες και κόποι με ευχαρίστηση, γιατί μόνο έτσι πειθαρχούν οι ελεύθερα ανατεθραμμένοι.
4. Αρχή της διαφοροποίησης (§ 44α): κατανομή κατά περιουσία.
5. Πρώτο σκέλος (§ 44β-45α): άποροι → γεωργία, εμπόριο· αιτιολόγηση με την αλυσίδα αργία-απορία-κακουργία.
6. Δεύτερο σκέλος (§ 45β): εύποροι → ιππική, γυμνάσια, κυνήγι, φιλοσοφία· αιτιολόγηση με το διπλό αποτέλεσμα.

Παρατηρήστε ότι κάθε πρόταση συνοδεύεται από αιτιολόγηση (γάρ, εἰδότες, ὁρῶντες, ᾤοντο). Ο Ισοκράτης δεν διατάζει τον αναγνώστη να τον πιστέψει· τον οδηγεί βήμα-βήμα.

Σχήμα επιπλοκής (catena) 🔗

Η φράση «τὰς ἀπορίας μὲν διὰ τὰς ἀργίας γιγνομένας, τὰς δὲ κακουργίας διὰ τὰς ἀπορίας» αποτελεί σχήμα επιπλοκής, λατινικά catena (= αλυσίδα, καδένα). Οι σκέψεις συνδέονται μεταξύ τους όπως οι κρίκοι μιας αλυσίδας: η τελευταία έννοια του πρώτου σκέλους (ἀπορίας) γίνεται αφετηρία του δεύτερου.

ἀργίας → ἀπορίας ‖ ἀπορίας ← κακουργίας

Το σχήμα δεν είναι διακοσμητικό. Η μορφή αντιγράφει το περιεχόμενο: για να αποδείξει ότι τα κακά συνδέονται αιτιακά σε αλυσίδα, ο ρήτορας χρησιμοποιεί μια αλυσιδωτή σύνταξη. Ο ακροατής «ακούει» την αιτιότητα. Και όταν αμέσως μετά ο Ισοκράτης μιλά για «ἀναιροῦντες τὴν ἀρχὴν τῶν κακῶν», η εικόνα είναι απολύτως καθαρή: βγάζεις τον πρώτο κρίκο και όλη η αλυσίδα λύνεται.

Ομοιοτέλευτο: η μουσική της αιτιότητας 🎵

Η ίδια περίοδος κρύβει ένα δεύτερο, εξαιρετικά επεξεργασμένο σχήμα. Οι καταλήξεις των κρίσιμων ουσιαστικών ηχούν όμοια:

τὰς γεωργίας — τὰς ἐμπορίας... τὰς ἀπορίας — τὰς ἀργίας... τὰς κακουργίας — τὰς ἀπορίας

Το ιδιαίτερα επεξεργασμένο ομοιοτέλευτο δίνει την αίσθηση συνδυασμού «σταυρωτής», θα λέγαμε, και «ζευγαρωτής» ομοιοκαταληξίας. Έξι λέξεις σε -ίας διαδέχονται η μία την άλλη σε ζεύγη, και μάλιστα το ζεύγος ἀργίας / κακουργίας συνδέεται και ετυμολογικά-ηχητικά (ἀ-εργ- / κακ-ουργ-), ενισχύοντας υπόγεια τη λογική σύνδεση αργίας και κακουργίας.

Το αποτέλεσμα είναι χαρακτηριστικά ισοκρατικό: η περίοδος του Ισοκράτη είναι πρόζα με μουσικότητα ποιήματος. Ο ρήτορας που ποτέ δεν εκφώνησε ο ίδιος λόγο μπροστά σε πλήθος έγραφε για το αυτί του αναγνώστη.

Άλλα εκφραστικά μέσα

• Αντιθετική δομή με μέν - δέ: διατρέχει όλη την ενότητα (ἁπάντων μὲν / μάλιστα δέ, τοὺς μὲν ὑποδεέστερον / τοὺς δὲ βίον ἱκανόν, τοὺς μὲν διαφέροντας / τοὺς δὲ ἀπεχομένους). Η διμερής οργάνωση κάνει το επιχείρημα εύληπτο και συμμετρικό.
• Οξύμωρο: «πόνοις ἡδονὰς ἔχουσιν» — κόποι που έχουν ευχαρίστηση. Η φαινομενική αντίφαση αιχμαλωτίζει την προσοχή και συμπυκνώνει την παιδαγωγική θέση σε τρεις λέξεις.
• Υπερθετικοί βαθμοί: ταραχωδέστατα, πλείστων, μάλιστα — δραματοποιούν την επικινδυνότητα της νεότητας και δικαιολογούν το μέγεθος της παρέμβασης.
• Ασύνδετο σχήμα: στην απαρίθμηση των ασχολιών των εύπορων η επανάληψη του καί (πολυσύνδετο) επιβραδύνει τον ρυθμό και δίνει βάρος στον κατάλογο.

Η ρητορική σκοπιμότητα του συνόλου 🎯

Τι κερδίζει ο Ισοκράτης με αυτή την ενότητα;

Πρώτον, απαντά προληπτικά σε μια αντίρρηση: «η επιτήρηση των πολιτών είναι καταπίεση». Δείχνοντας ότι το σύστημα των προγόνων ήταν εξατομικευμένο και ευεργετικό (δουλειά στους φτωχούς, δόξα και παιδεία στους πλούσιους), το παρουσιάζει ως πρόνοια, όχι ως τυραννία.

Δεύτερον, κολακεύει έμμεσα το ακροατήριό του. Οι εύποροι Αθηναίοι που θα διαβάσουν τον λόγο αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στους νέους της ιππικής και της φιλοσοφίας — και ο ρήτορας τους λέει ότι οι ασχολίες τους δεν είναι πολυτέλεια αλλά δημόσιο καθήκον.

Τρίτον, και σημαντικότερο, διαφημίζει διακριτικά την ίδια του τη σχολή. Όταν η «φιλοσοφία» — δηλαδή η ρητορική παιδεία που ο Ισοκράτης διδάσκει — εμφανίζεται ως θεσμός της ιδανικής πατρίου πολιτείας, ο αναγνώστης οδηγείται στο συμπέρασμα ότι η αναγέννηση της Αθήνας περνά μέσα από αυτό ακριβώς που προσφέρει ο συγγραφέας. 💡

Σύνοψη σε μία ματιά 🧭

Ο κεντρικός άξονας: η πόλη δεν περιμένει να διαπράξει ο νέος το αδίκημα για να τον τιμωρήσει. Προλαμβάνει, γεμίζοντας τη ζωή του με ασχολίες που ταιριάζουν στις δυνατότητές του και του προσφέρουν ταυτόχρονα κόπο και ευχαρίστηση. Αυτή είναι η ἐπιμέλεια που ο Ισοκράτης ζητά να επανέλθει στην Αθήνα του 4ου αιώνα. ⚖️🏛️