Ὑπὲρ Μεγαλοπολιτῶν — §§ 11-13: Η ανάκτηση του Ωρωπού από τους Αθηναίους 📜

Βρισκόμαστε στο κύριο μέρος του λόγου, εκεί όπου ο Δημοσθένης έχει ήδη θέσει τη γενική του αρχή: η Αθήνα οφείλει να μη γίνει όργανο ούτε της Σπάρτης ούτε της Θήβας, αλλά να κρατήσει την ισορροπία των δυνάμεων στην Ελλάδα, στηρίζοντας τους αδύναμους Μεγαλοπολίτες. Τώρα περνάει στην αντίκρουση των αντιπάλων του (ἀνασκευή). Οι πολιτικοί αντίπαλοί του προβάλλουν ένα φαινομενικά ισχυρό επιχείρημα: αν συμμαχήσουμε με τους Αρκάδες, θα χάσουμε τους Λακεδαιμονίους, που είναι οι μόνοι που μπορούν να μας βοηθήσουν στην ανάκτηση του Ωρωπού.

Η απάντηση του Δημοσθένη είναι υπόδειγμα ρητορικής μεθόδου: δεν αρνείται τον στόχο (τον Ωρωπό τον θέλει κι αυτός), αλλά καταρρίπτει τον ισχυρισμό αποδεικνύοντας ότι οι ίδιοι οι αντίπαλοί του δεν έχουν ηθικό δικαίωμα να τον διατυπώσουν, γιατί το παρελθόν τούς διαψεύδει. Σε τρεις μόλις παραγράφους στήνει έναν συλλογισμό που συνδυάζει ιστορική μνήμη, λογική συνέπεια και ηθική αξίωση.

Το κείμενο ✍️

[11] Ἔστι τοίνυν τοιοῦτός τις λόγος παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων, ὡς κομίσασθαι τὸν Ὠρωπὸν ἡμᾶς ἐγχειρεῖν δεῖ, εἰ δὲ τοὺς βοηθήσαντας ἂν ἡμῖν νῦν ἐπ᾽ αὐτὸν ἐχθροὺς κτησόμεθα, οὐχ ἕξομεν συμμάχους. ἐγὼ δὲ τὸ μὲν κομίσασθαι Ὠρωπὸν πειρᾶσθαι δεῖν φημι καὶ αὐτός· τὸ δ᾽ ἐχθροὺς ἡμῖν Λακεδαιμονίους ἔσεσθαι νῦν, ἐὰν ποιώμεθα συμμάχους Ἀρκάδων τοὺς βουλομένους ἡμῖν εἶναι φίλους, μόνοις οὐδ᾽ εἰπεῖν ἐξεῖναι νομίζω τοῖς πείσασιν ὑμᾶς, ὅτ᾽ ἐκινδύνευον Λακεδαιμόνιοι, βοηθεῖν. [12] οὐ γὰρ ταῦτα λέγοντες ἔπεισαν ὑμᾶς, πάντων Πελοποννησίων ἐλθόντων ὡς ὑμᾶς καὶ μεθ᾽ ὑμῶν ἀξιούντων ἐπὶ τοὺς Λακεδαιμονίους ἰέναι, τοὺς μὲν μὴ προσδέξασθαι (καὶ διὰ τοῦθ᾽, ὅπερ ἦν ὑπόλοιπον αὐτοῖς, ἐπὶ Θηβαίους ἦλθον), ὑπὲρ δὲ τῆς Λακεδαιμονίων σωτηρίας καὶ χρήματ᾽ εἰσφέρειν καὶ τοῖς σώμασι κινδυνεύειν· οὐδ᾽ ἂν ὑμεῖς ἠθελήσατε δήπου σῴζειν αὐτούς, εἰ τοῦτο προὔλεγον ὑμῖν, ὅτι σωθέντες, ἐὰν μὴ ποιεῖν ὅ τι βούλονται πάλιν αὐτοὺς ἐᾶτε καὶ ἀδικεῖν, οὐδεμίαν ὑμῖν χάριν ἕξουσι τῆς σωτηρίας. [13] καὶ μὴν εἰ σφόδρ᾽ ἐναντίον ἐστὶ τοῖς Λακεδαιμονίων ἐπιχειρήμασιν τὸ τοὺς Ἀρκάδας ἡμᾶς συμμάχους ποιήσασθαι, προσήκει δήπου πλείω χάριν αὐτοὺς ἔχειν ὧν ἐσώθησαν ὑφ᾽ ἡμῶν εἰς τοὺς ἐσχάτους ἐλθόντες κινδύνους ἢ ὧν ἀδικεῖν κωλύονται νῦν ὀργίζεσθαι. ὥστε πῶς οὐ βοηθήσουσιν ἡμῖν ἐπ᾽ Ὠρωπόν, ἢ κάκιστοι πάντων ἀνθρώπων δόξουσιν εἶναι; μὰ τοὺς θεοὺς ἔγωγ᾽ οὐχ ὁρῶ.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[11] Υπάρχει λοιπόν κάποιο τέτοιο επιχείρημα εκ μέρους των αντιπάλων μου, ότι δηλαδή πρέπει να επιχειρήσουμε να ανακτήσουμε τον Ωρωπό, αλλά, αν κάνουμε τώρα εχθρούς μας αυτούς που θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν για την ανάκτησή του, δεν θα έχουμε συμμάχους. Εγώ όμως και ο ίδιος υποστηρίζω ότι πρέπει να προσπαθήσουμε να ανακτήσουμε τον Ωρωπό· ότι όμως θα γίνουν τώρα εχθροί μας οι Λακεδαιμόνιοι, αν κάνουμε συμμάχους μας όσους από τους Αρκάδες θέλουν να είναι φίλοι μας, νομίζω ότι μόνο εκείνοι δεν έχουν το δικαίωμα ούτε καν να το πουν, αυτοί δηλαδή που σας έπεισαν να βοηθήσετε τους Λακεδαιμονίους, τότε που εκείνοι κινδύνευαν.

[12] Γιατί δεν σας έπεισαν χρησιμοποιώντας αυτά τα επιχειρήματα, όταν ήρθαν σ' εσάς όλοι οι Πελοποννήσιοι και ζητούσαν να βαδίσουν μαζί σας εναντίον των Λακεδαιμονίων, ούτε να μην τους δεχτείτε ως συμμάχους (και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο στράφηκαν προς τους Θηβαίους, που ήταν το μόνο που τους απέμενε), ούτε να πληρώσετε χρήματα και να διακινδυνεύσετε τη ζωή σας για τη σωτηρία των Λακεδαιμονίων· ούτε βέβαια κι εσείς θα θέλατε να τους σώσετε, αν σας το προέλεγαν αυτό, ότι δηλαδή, αν σωθούν, σε περίπτωση που δεν τους αφήσετε πάλι να κάνουν ό,τι θέλουν και να αδικούν, δεν θα σας χρωστούν καμία ευγνωμοσύνη για τη σωτηρία τους.

[13] Και μάλιστα, αν είναι εκ διαμέτρου αντίθετο προς τα σχέδια των Λακεδαιμονίων το να κάνουμε εμείς συμμάχους μας τους Αρκάδες, τους αρμόζει βέβαια να μας ευγνωμονούν περισσότερο για όσα έγιναν από εμάς για τη σωτηρία τους, όταν είχαν βρεθεί στους έσχατους κινδύνους, παρά να οργίζονται τώρα για όσες αδικίες εμποδίζονται να κάνουν. Ώστε, πώς είναι δυνατόν να μη μας βοηθήσουν για την ανάκτηση του Ωρωπού, ή αλλιώς θα φανούν οι πιο αχάριστοι από όλους τους ανθρώπους; Μα τους θεούς, εγώ τουλάχιστον δεν το βλέπω.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

Πού εντάσσεται το απόσπασμα: το πανόραμα των §§ 11-18

Στο ευρύτερο τμήμα του λόγου (§§ 11-18) ο Δημοσθένης καταπιάνεται συστηματικά με τους φόβους και τους ισχυρισμούς των αντιπάλων του. Το τμήμα έχει τρία σκέλη:

• §§ 11-13: ο φόβος ότι η ανάκτηση του Ωρωπού είναι αδύνατη χωρίς τη βοήθεια της Σπάρτης — και άρα δεν πρέπει να δυσαρεστήσουμε τη Σπάρτη.
• §§ 14-15: ο ισχυρισμός ότι η εξωτερική πολιτική της Αθήνας φαίνεται ασυνεπής, αφού άλλοτε στήριζε τη Σπάρτη και τώρα θα στηρίξει τους αντιπάλους της.
• §§ 16-18: η αμφισβήτηση της ειλικρίνειας των Σπαρτιατών, οι οποίοι προτείνουν μια «γενική ρύθμιση» των εδαφικών διεκδικήσεων εντός και εκτός Πελοποννήσου.

Για να αντικρούσει όλα αυτά, ο Δημοσθένης δεν καταφεύγει σε συναισθηματικές εξάρσεις. Παρατάσσει επιχειρήματα λογικά (η συνέπεια απαιτεί Χ), ιστορικά (να τι έγινε πραγματικά πριν από λίγα χρόνια) και ηθικά-δικαιικά, που ευθυγραμμίζονται με τις αρχές του διεθνούς δικαίου της εποχής: την ισορροπία των δυνάμεων, την ισότητα των κρατών και την αμοιβαιότητα. Οργανώνει τον λόγο του μεθοδικά, με σαφήνεια, ρεαλισμό και αντικειμενικότητα.

«κομίσασθαι τὸν Ὠρωπόν»: το δόλωμα του Αρχιδάμου

Όταν ο ρήτορας μιλάει για ανάκτηση του Ωρωπού, δεν αναφέρεται σε μια αόριστη ευχή· υπαινίσσεται μια συγκεκριμένη πρόταση του Σπαρτιάτη Αρχιδάμου, την οποία θα αναλύσει ρητά λίγο παρακάτω (§ 16). Η πρόταση ήταν διατυπωμένη γενικόλογα: ας επιστρέψει η κάθε πόλη στα εδάφη που δικαιωματικά της ανήκουν. Ακουγόταν δίκαιη και ήταν, για τους Αθηναίους, εξαιρετικά δελεαστική, γιατί υποσχόταν επιστροφή του Ωρωπού, που είχαν χάσει από τους Θηβαίους μετά τα Λεύκτρα.

Ο Δημοσθένης όμως βλέπει με διορατικότητα τι κρύβεται πίσω από τη γενικότητα της διατύπωσης: μια τέτοια «αρχή» θα νομιμοποιούσε αύριο ιδιοτελείς σπαρτιατικές διεκδικήσεις στην Πελοπόννησο — δηλαδή την επανυποδούλωση της Μεσσήνης, της Μεγαλόπολης και των Αρκάδων. Η Σπάρτη προσφέρει στην Αθήνα ένα μικρό κέρδος για να αγοράσει την ανοχή της σε ένα πολύ μεγαλύτερο δικό της κέρδος. Αυτό ακριβώς είναι το βαθύτερο διακύβευμα του λόγου.

Η στρατηγική της συμφωνίας: «ἐγὼ... φημι καὶ αὐτός»

Η πρώτη κίνηση του ρήτορα είναι εξαιρετικά έξυπνη: συμφωνεί με τον στόχο των αντιπάλων του. «Κι εγώ ο ίδιος λέω ότι πρέπει να προσπαθήσουμε να πάρουμε πίσω τον Ωρωπό». Με αυτόν τον τρόπο:

• Αφοπλίζει την κατηγορία ότι είναι αδιάφορος για τα εθνικά συμφέροντα της Αθήνας ή ότι θυσιάζει τον Ωρωπό χάριν των Αρκάδων.
• Στενεύει το πεδίο της διαφωνίας: δεν συζητάμε πια αν θέλουμε τον Ωρωπό (το θέλουμε όλοι), αλλά μόνο αν η συμμαχία με τους Αρκάδες μας τον στερεί. Έτσι το ζήτημα ανάγεται σε καθαρά πραγματολογικό ερώτημα, όπου ο Δημοσθένης έχει τα ισχυρά χαρτιά.
• Κερδίζει την εύνοια του ακροατηρίου, το οποίο βλέπει έναν ρήτορα που δεν αντιλέγει από πείσμα, αλλά διορθώνει έναν λανθασμένο συλλογισμό.

«οὐδ᾽ εἰπεῖν ἐξεῖναι τοῖς πείσασιν ὑμᾶς»: το επιχείρημα της ανακολουθίας

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της αντεπίθεσης. Ο Δημοσθένης δεν λέει απλώς «το επιχείρημά σας είναι λάθος»· λέει κάτι πολύ βαρύτερο: εσείς ειδικά δεν δικαιούστε καν να το εκστομίσετε. Το «μόνοις οὐδ᾽ εἰπεῖν ἐξεῖναι» είναι επίθεση στην ηθική νομιμοποίηση του ομιλητή, όχι μόνο στο περιεχόμενο των λόγων του — μια κλασική περίπτωση αντίκρουσης που στρέφεται στο ἦθος του αντιπάλου.

Γιατί; Επειδή οι ίδιοι άνθρωποι που τώρα προειδοποιούν «μην κάνετε εχθρούς τους Λακεδαιμονίους», είναι εκείνοι που παλαιότερα έπεισαν τους Αθηναίους να τρέξουν να σώσουν τη Σπάρτη όταν κινδύνευε. Και το κρίσιμο: δεν τους έπεισαν με αυτά τα επιχειρήματα. Δεν είπαν τότε «σώστε τους Σπαρτιάτες γιατί κάποτε θα σας χρειαστούν για τον Ωρωπό». Είπαν άλλα πράγματα — δικαιοσύνη, ισορροπία, κίνδυνο από τη Θήβα. Άρα σήμερα αλλάζουν επιχειρηματολογία ανάλογα με το τι τους συμφέρει.

«τοὺς βοηθήσαντας ἂν ἡμῖν ἐπ᾽ αὐτόν»: πώς παρουσιάζεται ο αντίλογος

Η φράση συμπυκνώνει τη θέση των αντιπάλων: «Οι Λακεδαιμόνιοι μπορούν να μας βοηθήσουν για την ανάκτηση του Ωρωπού. Αν όμως συμμαχήσουμε τώρα με τους Αρκάδες, αυτοί θα γίνουν εχθροί μας». Ο Δημοσθένης τονίζει επίτηδες τους ισχυρισμούς των αντιπάλων του, τους διατυπώνει καθαρά και έντιμα, ακριβώς για να τους αντικρούσει στη συνέχεια με τη μεγαλύτερη δυνατή δύναμη.

Αυτό είναι σημαντικό ρητορικά: ένας αδύναμος ρήτορας διαστρεβλώνει τον αντίπαλο για να τον νικήσει εύκολα. Ο Δημοσθένης κάνει το αντίθετο — παρουσιάζει τον αντίλογο στην πιο πειστική του μορφή και μετά τον διαλύει. Με λογική σκέψη, σαφή και ρεαλιστική, αποκαλύπτει δύο πράγματα ταυτόχρονα: την ανακολουθία των συμβουλών που δίνουν οι αντίπαλοί του στον αθηναϊκό δήμο και την αγνωμοσύνη των ίδιων των Λακεδαιμονίων.

«πάντων Πελοποννησίων ἐλθόντων»: το ιστορικό παράδειγμα

Η § 12 στηρίζεται σε ένα πραγματικό επεισόδιο, φρέσκο στη μνήμη του ακροατηρίου. Δύο χρόνια μετά τη μάχη των Λεύκτρων (371 π.Χ.), οι Λακεδαιμόνιοι εισέβαλαν στην Αρκαδία και κατέλαβαν τον Ορχομενό. Στη μάχη που ακολούθησε οι Αρκάδες νίκησαν τους Λακεδαιμονίους. Φοβούμενοι όμως την ισχύ της Σπάρτης, σε συνεννόηση με τους Αργείους και τους Ηλείους, έστειλαν κοινή αντιπροσωπεία στην Αθήνα ζητώντας βοήθεια.

Τι έκανε η Αθήνα; Πείστηκε από τις εισηγήσεις των πολιτικών αντιπάλων του Δημοσθένη και δεν δέχτηκε τους Πελοποννησίους. Εκείνοι, μη έχοντας άλλη επιλογή, στράφηκαν στη Θήβα — και έλαβαν τη βοήθεια που ζητούσαν. Τότε οι Λακεδαιμόνιοι, θορυβημένοι από την παρουσία θηβαϊκού στρατού μέσα στην Πελοπόννησο, ζήτησαν και έλαβαν από την Αθήνα μεγάλη στρατιωτική βοήθεια: 12.000 άνδρες υπό τον Ιφικράτη.

Το συμπέρασμα που θέλει να βγάλει ο ακροατής μόνος του είναι καταπέλτης: η ίδια πολιτική μερίδα που σήμερα φοβάται μην «χάσουμε» τη Σπάρτη, χθες έσπρωξε ολόκληρη την Πελοπόννησο στην αγκαλιά της Θήβας και ταυτόχρονα ξόδεψε αθηναϊκά χρήματα και αθηναϊκές ζωές για να σώσει τη Σπάρτη. Ήταν, δηλαδή, διπλά ζημιογόνα.

Ο υποθετικός έλεγχος: «εἰ τοῦτο προὔλεγον ὑμῖν»

Στο τέλος της § 12 ο Δημοσθένης κάνει μια εξαιρετικά αποτελεσματική νοητική δοκιμή. Ρωτάει έμμεσα το ακροατήριο: θα σώζατε τη Σπάρτη, αν σας είχαν πει τότε την αλήθεια; Αν σας είχαν προειδοποιήσει ότι «μόλις σωθούν, αν δεν τους αφήσετε να ξανακάνουν ό,τι θέλουν και να αδικούν, δεν θα σας χρωστούν καμία ευγνωμοσύνη»;

Η απάντηση είναι προφανώς όχι — και ο ρήτορας το αφήνει να εννοηθεί με το «οὐδ᾽ ἂν ὑμεῖς ἠθελήσατε δήπου». Η αξία αυτής της κίνησης είναι τριπλή:

1. Αποκαλύπτει τη φύση της σπαρτιατικής «ευγνωμοσύνης»: δεν είναι ευγνωμοσύνη, είναι αναμονή ασυδοσίας. Οι Σπαρτιάτες θα ένιωθαν ευγνώμονες μόνο αν τους άφηναν να συνεχίσουν να αδικούν.
2. Ενοχοποιεί έμμεσα τους αντιπάλους ότι απέκρυψαν αυτή την αλήθεια όταν παρακινούσαν τους Αθηναίους.
3. Επαναφέρει το ζήτημα στο τώρα: αφού λοιπόν η βοήθεια δεν αγοράστηκε ποτέ με υπόσχεση ανοχής στις αδικίες, δεν μπορούν οι Σπαρτιάτες να την επικαλούνται σήμερα ως λόγο να τους αφήσουμε ελεύθερους.

«πλείω χάριν... ἢ ὀργίζεσθαι»: το ηθικό συμπέρασμα

Η § 13 φέρνει τον συλλογισμό στο τέλος του. Ο Δημοσθένης δέχεται καταρχήν ως υπόθεση αυτό που λένε οι αντίπαλοι: ναι, η αρκαδική συμμαχία είναι εκ διαμέτρου αντίθετη με τα σχέδια των Λακεδαιμονίων (τοῖς Λακεδαιμονίων ἐπιχειρήμασιν). Και τι μ' αυτό; Το ζυγίζει με ό,τι έχει προηγηθεί:

• Στη μία πλευρά του ζυγού: η σωτηρία τους από τους έσχατους κινδύνους, χάρη στην Αθήνα.
• Στην άλλη πλευρά: η παρεμπόδιση των αδικιών που θέλουν να διαπράξουν.

Η λογική και η ηθική επιβάλλουν το πρώτο να βαραίνει περισσότερο από το δεύτερο. Δεν είναι δυνατόν κάποιος να ξεχνά αυτόν που του έσωσε τη ζωή, επειδή τώρα του χαλάει τα σχέδια αδικίας. Άρα, η ευγνωμοσύνη οφείλει να υπερισχύσει της οργής.

Το τελικό βήμα είναι το ρητορικό ερώτημα: «ὥστε πῶς οὐ βοηθήσουσιν ἡμῖν ἐπ᾽ Ὠρωπόν, ἢ κάκιστοι πάντων ἀνθρώπων δόξουσιν εἶναι;» Ο Δημοσθένης στριμώχνει τους Λακεδαιμονίους σε ένα διλημματικό επιχείρημα από το οποίο δεν υπάρχει διαφυγή: ή θα μας βοηθήσουν για τον Ωρωπό, ή θα αποδειχθούν οι πιο αχάριστοι από όλους τους ανθρώπους. Και επειδή καμία πόλη — πόσο μάλλον η Σπάρτη, που καυχιόταν για την αρετή της — δεν αντέχει τέτοιο στίγμα, το πιθανότερο είναι ότι θα βοηθήσουν.

Η κατακλείδα «μὰ τοὺς θεοὺς ἔγωγ᾽ οὐχ ὁρῶ» είναι σφράγισμα με όρκο: ο ρήτορας δηλώνει προσωπικά, επικαλούμενος τους θεούς, ότι δεν βλέπει πώς θα μπορούσε να συμβεί το αντίθετο. Το πρώτο πρόσωπο («ἔγωγε») και ο όρκος προσδίδουν προσωπική εγγύηση και συναισθηματική ένταση σε ένα κατά τα άλλα ψυχρά λογικό επιχείρημα.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Δομικό μέρος του λόγου

Το απόσπασμα ανήκει στις πίστεις (αποδεικτικό μέρος) και ειδικότερα στην ἀνασκευή — την ανατροπή των επιχειρημάτων του αντιπάλου. Η μέθοδος που ακολουθεί ο Δημοσθένης είναι σχηματικά η εξής:

1. Παράθεση του αντίλογου με ακρίβεια και εντιμότητα (Ἔστι τοίνυν τοιοῦτός τις λόγος…).
2. Μερική συμφωνία που αφοπλίζει (ἐγὼ δὲ… φημι καὶ αὐτός).
3. Άρνηση της ηθικής νομιμοποίησης των αντιπάλων (μόνοις οὐδ᾽ εἰπεῖν ἐξεῖναι).
4. Ιστορική τεκμηρίωση της ανακολουθίας τους (§ 12).
5. Ηθικό-λογικό συμπέρασμα με δίλημμα και ρητορικό ερώτημα (§ 13).

Το χιαστό σχήμα της § 13

Το πιο εντυπωσιακό σχήμα λόγου του αποσπάσματος βρίσκεται στη σειρά παράθεσης των νοημάτων που συνάπτονται με το «προσήκει». Τα μέλη διατάσσονται χιαστά (σε σχήμα Χ):

Στο κείμενο η σειρά εμφανίζεται ως: χάριν ἔχειν → ὧν ἐσώθησαν → ὧν ἀδικεῖν κωλύονται → ὀργίζεσθαι. Δηλαδή τα δύο ρήματα (χάριν ἔχειν, ὀργίζεσθαι) βρίσκονται στα δύο άκρα και οι δύο αιτιολογικές γενικές στο κέντρο. Το σχήμα δεν είναι διακοσμητικό: αντιπαραθέτει οπτικά και ακουστικά την ευγνωμοσύνη με την οργή, τη σωτηρία με την αδικία, ώστε ο ακροατής να αισθανθεί την ανισότητα των δύο πλευρών του ζυγού.

Άλλα σχήματα και τεχνικές

• Ρητορική ερώτηση: «ὥστε πῶς οὐ βοηθήσουσιν ἡμῖν ἐπ᾽ Ὠρωπόν;» — δεν ζητά απάντηση, την επιβάλλει.
• Δίλημμα: ή βοηθούν ή αποδεικνύονται «κάκιστοι πάντων ἀνθρώπων». Και οι δύο κλάδοι εξυπηρετούν τον Δημοσθένη.
• Υπερθετικός βαθμός με έμφαση: «κάκιστοι πάντων ἀνθρώπων», «εἰς τοὺς ἐσχάτους κινδύνους» — η γλωσσική υπερβολή εντείνει το ηθικό βάρος.
• Όρκος: «μὰ τοὺς θεούς» — προσωπική εγγύηση αξιοπιστίας.
• Αντίθεση μὲν - δέ: «τὸ μὲν κομίσασθαι… τὸ δ᾽ ἐχθροὺς ἡμῖν Λακεδαιμονίους ἔσεσθαι», που διαχωρίζει καθαρά τι δέχεται και τι απορρίπτει ο ρήτορας.
• Υποθετικός λόγος του μη πραγματικού: «οὐδ᾽ ἂν ὑμεῖς ἠθελήσατε… εἰ τοῦτο προὔλεγον ὑμῖν» — φέρνει το ακροατήριο να δει τι θα είχε κάνει αν ήξερε την αλήθεια.
• Παρενθετική διήγηση: «(καὶ διὰ τοῦθ᾽, ὅπερ ἦν ὑπόλοιπον αὐτοῖς, ἐπὶ Θηβαίους ἦλθον)» — μέσα σε μία μόνο παρένθεση χωράει η βαρύτερη κατηγορία, ότι η πολιτική των αντιπάλων ενίσχυσε τη Θήβα.

Το ήθος του ρήτορα

Μέσα από τις τρεις αυτές παραγράφους αναδεικνύεται η προσωπικότητα του Δημοσθένη ως πολιτικού συμβούλου: ρεαλιστής (δεν αρνείται το εθνικό συμφέρον της Αθήνας για τον Ωρωπό), έντιμος στη διατύπωση του αντίλογου, διορατικός (βλέπει πίσω από την πρόταση του Αρχιδάμου), μεθοδικός στην οργάνωση της απόδειξης και ηθικά απαιτητικός, αφού κρίνει και τη Σπάρτη και τους πολιτικούς του αντιπάλους με το ίδιο μέτρο — αυτό της συνέπειας και της αμοιβαιότητας.