Ὑπὲρ Μεγαλοπολιτῶν — §§ 6-10: Σεβασμός του δικαίου αλλά και προστασία του συμφέροντος της Αθήνας 📜

Βρισκόμαστε στην αρχή της πίστης (§§6-31), του κυρίως αποδεικτικού μέρους του λόγου. Στο προοίμιο (§§1-3) ο Δημοσθένης είχε επισημάνει τη σύγχυση που επικρατεί στην Εκκλησία του Δήμου, και στις §§4-5 είχε διατυπώσει τη θεμελιώδη του θέση: το συμφέρον της Αθήνας εξυπηρετείται όταν ούτε οι Λακεδαιμόνιοι ούτε οι Θηβαίοι είναι ισχυροί — δηλαδή όταν διατηρείται η ισορροπία των δυνάμεων στην Ελλάδα.

Εδώ ο ρήτορας κάνει κάτι ρητορικά έξυπνο: προλαμβάνει την ένσταση των αντιπάλων του. Ξέρει ότι κάποιος θα του πει: «Μα στη Μαντίνεια πολεμήσαμε στο πλευρό των Λακεδαιμονίων εναντίον των Αρκάδων και των Θηβαίων· τώρα θ' αλλάξουμε στρατόπεδο; Είναι αυτό δίκαιο;». Ο Δημοσθένης δεν αποφεύγει την ένσταση — τη διατυπώνει ο ίδιος, τη δέχεται, και ύστερα την ανατρέπει προσθέτοντας έναν καθοριστικό όρο.

Το κείμενο ✍️

[6] Ἀλλὰ νὴ Δία ταῦτα μὲν οὕτως δεῖν ἔχειν φήσομεν, δεινὸν δ᾽ εἰ, πρὸς οὓς παρεταττόμεθ᾽ ἐν Μαντινείᾳ, τούτους συμμάχους αἱρησόμεθα, εἶτα βοηθήσομεν τούτοις ἐναντί᾽ ἐκείνοις μεθ᾽ ὧν τότ᾽ ἐκινδυνεύομεν. κἀμοὶ ταῦτα δοκεῖ, προσδεῖσθαι δ᾽ ἔτι τοῦ ̵6;τὰ δίκαια ποιεῖν ἐθελόντων τῶν ἑτέρων.̵7; [7] εἰ μὲν τοίνυν ἐθελήσουσιν εἰρήνην ἅπαντες ἄγειν, οὐ βοηθήσομεν τοῖς Μεγαλοπολίταις· οὐδὲν γὰρ δεήσει· ὥστ᾽ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ὑπεναντίον ἡμῖν ἔσται πρὸς τοὺς συμπαραταξαμένους, σύμμαχοι δ᾽ ἡμῖν οἱ μὲν ὑπάρχουσιν, ὥς φασιν, οἱ δὲ προσγενήσονται νυνί. [8] καὶ τί ἂν ἄλλο βουλοίμεθα; ἐὰν δ᾽ ἀδικῶσι καὶ πολεμεῖν οἴωνται δεῖν, εἰ μὲν ὑπὲρ τούτου μόνον βουλευτέον, εἰ χρὴ Μεγάλην πόλιν ἡμᾶς προέσθαι Λακεδαιμονίοις ἢ μή, δίκαιον μὲν οὔ, συγχωρῶ δ᾽ ἔγωγ᾽ ἐᾶσαι καὶ μηδὲν ἐναντιωθῆναι τοῖς γε τῶν αὐτῶν μετασχοῦσι κινδύνων· εἰ δ᾽ ἅπαντες ἐπίστασθ᾽ ὅτι, ταύτην ἂν ἕλωσιν, ἴασ᾽ ἐπὶ Μεσσήνην, φρασάτω τις ἐμοὶ τῶν νῦν χαλεπῶν τοῖς Μεγαλοπολίταις, τί τόθ᾽ ἡμῖν συμβουλεύσει ποιεῖν. ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἐρεῖ. [9] καὶ μὴν πάντες ἐπίστασθ᾽ ὡς, καὶ παραινούντων τούτων καὶ μή, βοηθητέον, καὶ διὰ τοὺς ὅρκους οὓς ὀμωμόκαμεν Μεσσηνίοις, καὶ διὰ τὸ συμφέρον εἶναι κατοικεῖσθαι ταύτην τὴν πόλιν. σκοπεῖσθε δὴ πρὸς ὑμᾶς αὐτοὺς ποτέραν τὴν ἀρχὴν καλλίονα καὶ φιλανθρωποτέραν ποιήσεσθε τοῦ μὴ ᾽πιτρέπειν ἀδικεῖν Λακεδαιμονίοις, τὴν ὑπὲρ Μεγάλης πόλεως ἢ τὴν ὑπὲρ Μεσσήνης. [10] νῦν μέν γε βοηθεῖν δόξετ᾽ Ἀρκάσι, καὶ τὴν εἰρήνην σπουδάζειν εἶναι βεβαίαν, ὑπὲρ ἧς ἐκινδυνεύσατε καὶ παρετάξασθε· τότε δ᾽ εὔδηλοι πᾶσιν ἔσεσθε οὐ τοῦ δικαίου μᾶλλον εἵνεκα Μεσσήνην εἶναι βουλόμενοι ἢ τοῦ πρὸς Λακεδαιμονίους φόβου. δεῖ δὲ σκοπεῖν μὲν καὶ πράττειν ἀεὶ τὰ δίκαια, συμπαρατηρεῖν δ᾽ ὅπως ἅμα καὶ συμφέροντ᾽ ἔσται ταῦτα.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[6] Θα πείτε όμως, μα τον Δία, ότι έτσι πρέπει να είναι αυτά, αλλά είναι φοβερό, αν εκείνους εναντίον των οποίων παραταχθήκαμε στη Μαντίνεια, αυτούς θα επιλέξουμε για συμμάχους, και έπειτα θα βοηθήσουμε αυτούς εναντίον εκείνων με τους οποίους τότε μοιραστήκαμε τον κίνδυνο του πολέμου. Κι εγώ την ίδια γνώμη έχω, νομίζω όμως ότι χρειάζεται ακόμη κι αυτό: να θέλουν οι άλλοι να πράττουν τα δίκαια.

[7] Αν λοιπόν θελήσουν όλοι να ζουν ειρηνικά, δεν θα βοηθήσουμε τους Μεγαλοπολίτες· γιατί δεν θα υπάρξει καμιά ανάγκη· ώστε δεν θα γίνει από μέρους μας απολύτως τίποτε εχθρικό απέναντι σε εκείνους που παρατάχθηκαν μαζί μας, ενώ σύμμαχοί μας οι μεν υπάρχουν ήδη, όπως λένε, οι δε θα προστεθούν τώρα αμέσως.

[8] Και τι άλλο θα μπορούσαμε να επιθυμούμε; Αν όμως αδικούν και νομίζουν ότι πρέπει να πολεμήσουν, τότε: αν μεν πρέπει να αποφασίσουμε μόνο γι' αυτό, δηλαδή αν πρέπει να εγκαταλείψουμε τη Μεγαλόπολη στους Λακεδαιμονίους ή όχι, δίκαιο βέβαια δεν είναι, συμφωνώ όμως κι εγώ να το αφήσουμε και να μην εναντιωθούμε καθόλου σ' αυτούς που μοιράστηκαν μαζί μας τους ίδιους κινδύνους. Αν όμως όλοι σας γνωρίζετε καλά ότι, αν κυριεύσουν αυτή την πόλη, θα βαδίσουν οπωσδήποτε εναντίον της Μεσσήνης, ας μου πει κάποιος από αυτούς που τώρα φέρονται σκληρά προς τους Μεγαλοπολίτες τι θα μας συμβουλεύσει τότε να κάνουμε. Αλλά κανείς δεν θα θελήσει ν' απαντήσει.

[9] Και βέβαια όλοι γνωρίζετε καλά ότι, είτε μας το συμβουλεύουν αυτοί είτε όχι, πρέπει να βοηθήσουμε (τους Μεσσηνίους), και εξαιτίας των όρκων που έχουμε δώσει στους Μεσσηνίους, και επειδή είναι συμφέρον να παραμένει κατοικημένη αυτή η πόλη. Σκεφτείτε λοιπόν μόνοι σας ποια από τις δύο αρχές θα κάνετε ωραιότερη και πιο φιλάνθρωπη, ώστε να μην επιτρέπετε στους Λακεδαιμονίους να αδικούν: αυτή που θα γίνει για χάρη της Μεγαλόπολης ή αυτή που θα γίνει για χάρη της Μεσσήνης;

[10] Τώρα βέβαια θα δώσετε την εντύπωση ότι βοηθάτε τους Αρκάδες και ότι φροντίζετε με ζήλο να είναι σταθερή η ειρήνη, για την οποία διακινδυνεύσατε και παραταχθήκατε σε μάχη· τότε όμως θα γίνετε ολοφάνεροι σε όλους ότι θέλετε να υπάρχει η Μεσσήνη όχι τόσο από σεβασμό προς το δίκαιο όσο από τον φόβο σας απέναντι στους Λακεδαιμονίους. Πρέπει λοιπόν πάντοτε και να εξετάζουμε και να πράττουμε τα δίκαια, φροντίζοντας συγχρόνως αυτά να είναι και συμφέροντα.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

Η συνολική πορεία του συλλογισμού (§§6-10)

Η ενότητα είναι δομημένη ως απάντηση σε μια υποθετική ένσταση. Στα προηγούμενα μπορεί ν' αντιταχθεί το επιχείρημα ότι με τους Λακεδαιμονίους συμπολεμήσαμε στη Μαντίνεια εναντίον των Αρκάδων, των Θηβαίων και των συμμάχων τους. Θ' αλλάξουμε τώρα στρατόπεδο; Είναι δίκαιο;

Η απάντηση του Δημοσθένη ξετυλίγεται σε αλυσίδα ερωτημάτων: μήπως είναι δίκαιο ν' αφήσουμε ανυπεράσπιστους τους Μεγαλοπολίτες, ώστε να υποταχθούν στους Λακεδαιμονίους; Τότε όμως θα έρθει η σειρά της Μεσσήνης, με την οποία μας συνδέει αμυντική συμμαχία. Δεν θα συγκρουστούμε μοιραία τότε με τους Λακεδαιμονίους; Αυτό δεν επιβάλλει το δίκαιο και η ηθική; Μήπως όμως θα είναι πλέον αργά; Είναι λοιπόν εντιμότερο να εμποδίσουμε από τώρα την επεκτατική πολιτική των Λακεδαιμονίων, σταθεροποιώντας την ειρήνη, παρά να επέμβουμε αργότερα υπέρ της Μεσσήνης — οπότε όλοι θα πουν ότι το κάναμε από φόβο. Το τελικό συμπέρασμα: πρέπει πάντα να συνδυάζουμε το δίκαιο με το συμφέρον.

«Ἀλλὰ νὴ Δία» — η επίκληση του θεού ⚡

Ο Δημοσθένης επικαλείται τον Δία για να προσδώσει ηθική διάσταση στην προηγούμενη επισήμανσή του (§§4-5), ότι δηλαδή πρέπει να είναι ανίσχυροι και οι Λακεδαιμόνιοι και οι Θηβαίοι. Ο όρκος δεν είναι εδώ διακοσμητικός: μεταφέρει τη συζήτηση από το επίπεδο της πολιτικής σκοπιμότητας σε αυτό της ηθικής δέσμευσης.

Με το φήσομεν («θα δεχθούμε, θα πούμε») δηλώνει ότι όλοι πρέπει να συμφωνούν σ' αυτό — όπως και στο ότι είναι άδικο να συμμαχήσουν οι Αθηναίοι με τους αντιπάλους τους στη Μαντίνεια, εναντιωνόμενοι τώρα στους τότε συμπολεμιστές τους. Η τεχνική είναι κλασική: ο ρήτορας αφοπλίζει τον αντίπαλο συμφωνώντας μαζί του, για να ανατρέψει αμέσως μετά τη βάση της συμφωνίας.

«προσδεῖσθαι δ᾽ ἔτι τοῦ τὰ δίκαια ποιεῖν ἐθελόντων τῶν ἑτέρων» — ο καθοριστικός όρος ⚖️

Εδώ βρίσκεται η ρητορική στροφή της ενότητας. Ο Δημοσθένης λέει: «Κι εγώ αυτή τη γνώμη έχω — υπό έναν όρο όμως: να είναι και οι άλλοι (δηλαδή οι Λακεδαιμόνιοι) διατεθειμένοι να πράξουν το δίκαιο».

Με αυτή την προσθήκη πιστεύει πως η πρότασή του δεν αποδεικνύει τους Αθηναίους ασυνεπείς απέναντι στους Λακεδαιμονίους. Γιατί αυτοί άρχισαν πρώτοι τις αδικίες, παραβιάζοντας το γράμμα και το πνεύμα των ένορκων συνθηκών (371 π.Χ., έναν μήνα πριν από τη μάχη στα Λεύκτρα) που είχαν υπογράψει η Σπάρτη, η Αθήνα και οι σύμμαχοί τους. Στόχος εκείνων των συνθηκών ήταν η διαφύλαξη της αυτονομίας των πόλεων-κρατών. Η ηθική ευθύνη της ρήξης, επομένως, δεν βαρύνει την Αθήνα αλλά τη Σπάρτη.

«σύμμαχοι δ᾽ ἡμῖν οἱ μὲν ὑπάρχουσιν... οἱ δὲ προσγενήσονται νυνί» — το διπλό κέρδος 🤝

Ο Δημοσθένης θέλει ν' αποδείξει ότι η πρότασή του, με τις προϋποθέσεις και τους όρους που θέτει, έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα απέναντι σε όσες προηγήθηκαν: διατηρείται η συμμαχία με τους Λακεδαιμονίους (οἱ μὲν ὑπάρχουσιν) και παράλληλα προσεταιρίζονται οι Αθηναίοι τους Μεγαλοπολίτες Αρκάδες (οἱ δὲ προσγενήσονται νυνί).

Είναι επιχείρημα καθαρού κέρδους: η Αθήνα δεν χάνει τίποτε και αποκτά κάτι. Ο ρήτορας μιλά τη γλώσσα του πρακτικού υπολογισμού, γνωρίζοντας ότι η Εκκλησία του Δήμου πείθεται περισσότερο από το χειροπιαστό όφελος παρά από τα ηθικά αξιώματα μόνο.

«ὥστ᾽ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ὑπεναντίον ἡμῖν ἔσται» — το ηθικό συμπέρασμα

Πρόκειται για το ηθικό συμπέρασμα που προκύπτει αν ισχύσει το περιεχόμενο του αμέσως προηγούμενου υποθετικού λόγου (αν δηλαδή όλοι θελήσουν να τηρήσουν την ειρήνη). Το συμπέρασμα αυτό φαίνεται να ικανοποιεί τον Δημοσθένη, γιατί έτσι δεν θα χρειαστεί να γίνουν ανακόλουθοι οι Αθηναίοι, πολεμώντας εναντίον των συμμάχων τους Λακεδαιμονίων, των συμπολεμιστών τους στη Μαντίνεια.

«ἐὰν δ᾽ ἀδικῶσι...» — η υποχώρηση που είναι παγίδα 🎯

Ο Δημοσθένης δηλώνει διατεθειμένος να δώσει τη συγκατάθεσή του (συγχωρῶ...) στο να μην εμποδίσουν οι Αθηναίοι τους Λακεδαιμονίους στον πόλεμο που θα κάνουν εναντίον των Μεγαλοπολιτών (μηδὲν ἐναντιωθῆναι... κινδύνων), αν και ο ίδιος θεωρεί αυτόν τον πόλεμο άδικο (δίκαιον μὲν οὔ).

Θέτει όμως μία προϋπόθεση: ότι τώρα καλούνται να πάρουν απόφαση στην Εκκλησία του Δήμου μόνο γι' αυτό το ζήτημα, απομονωμένο από τη συνέχειά του. Και εδώ ακριβώς κρύβεται η ρητορική παγίδα: ο ίδιος πιστεύει πως οι αδικίες των Λακεδαιμονίων θα έχουν και συνέχεια. Άρα η υποχώρηση είναι φαινομενική — δίνεται μόνο για μια υπόθεση που ο ρήτορας ξέρει ότι δεν ισχύει.

«ἴασ᾽ ἐπὶ Μεσσήνην» — ο ανομολόγητος στόχος της Σπάρτης 🗺️

Στόχος ανομολόγητος των Λακεδαιμονίων είναι η ανάκτηση της παλαιάς τους δύναμης και η εκ νέου απόλυτη κυριαρχία τους στην Πελοπόννησο. Εκμεταλλεύονται λοιπόν τώρα τον πόλεμο Θηβαίων-Φωκέων και την αδυναμία των πρώτων να εξασφαλίσουν τους συμμάχους τους στην Πελοπόννησο (Αρκάδες, Μεσσήνη). Απειλούν στρατιωτικά τη Μεγαλόπολη.

Αν την κυριεύσουν, ακολουθεί η σειρά της Μεσσήνης, από τη διεκδίκηση της οποίας ποτέ δεν παραιτήθηκαν — και για τον λόγο αυτό δεν υπέγραψαν την «κοινή ειρήνη» του 362 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη της Μαντινείας. Η άρνηση αυτή είναι για τον Δημοσθένη τεκμήριο: δείχνει ότι οι Σπαρτιάτες ποτέ δεν αποδέχθηκαν την ανεξαρτησία της Μεσσήνης και άρα η επίθεση εναντίον της είναι ζήτημα χρόνου.

«τῶν νῦν χαλεπῶν τοῖς Μεγαλοπολίταις» — οι πολιτικοί αντίπαλοι

Η φράση προσδιορίζει εκείνη την πλευρά των Αθηναίων που αρνείται κάθε βοήθεια στους απειλούμενους από τη Σπάρτη Αρκάδες. Είναι οι πολιτικοί αντίπαλοι του Δημοσθένη μέσα στην ίδια την Εκκλησία.

Ο ρήτορας τους απευθύνει μια πρόκληση: «ας μου πει κάποιος από αυτούς τι θα μας συμβουλεύσει τότε να κάνουμε». Και απαντά ο ίδιος: ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἐρεῖ — κανείς δεν θα θελήσει ν' απαντήσει. Η σιωπή που προβλέπει είναι το πιο ισχυρό του επιχείρημα: αποδεικνύει ότι οι αντίπαλοί του δεν έχουν σκεφτεί τη συνέχεια, ότι η πολιτική τους είναι κοντόφθαλμη και ανίκανη να απαντήσει στο επόμενο βήμα.

«καὶ παραινούντων τούτων καὶ μή» — η βοήθεια είναι μονόδρομος

Με το δίλημμα αυτό ο Δημοσθένης δηλώνει ότι η βοήθεια προς τη Μεσσήνη θα δοθεί ανεξάρτητα από τη γνώμη οποιουδήποτε. Εννοεί κυρίως τους πολιτικούς του αντιπάλους (πρβλ. «τῶν νῦν χαλεπῶν...»), των οποίων η άποψη θα αποδειχθεί άσχετη μπροστά στην αναγκαιότητα.

Θεμελιώνει τη θέση αυτή σε δύο άξονες που καλύπτουν και τα δύο μεγάλα κριτήρια της πολιτικής απόφασης:

• διὰ τοὺς ὅρκους — το ηθικό-νομικό κριτήριο (δίκαιο)
• διὰ τὸ συμφέρον — το πρακτικό κριτήριο (συμφέρον)

Η σύζευξη αυτή προαναγγέλλει την κατακλείδα της §10.

«διὰ τοὺς ὅρκους» — η δέσμευση της κοινής ειρήνης 📜

Στα πλαίσια της «κοινής ειρήνης» του 362 π.Χ. φαίνεται ότι οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους δεσμεύτηκαν με όρκο να διαφυλάξουν την ανεξαρτησία της Μεσσηνίας. Η αναφορά στους όρκους δεν είναι λοιπόν γενικόλογη ηθικολογία: ο Δημοσθένης θυμίζει μια συγκεκριμένη, νομικά δεσμευτική υποχρέωση, την οποία οι Αθηναίοι δεν μπορούν να αγνοήσουν χωρίς να χάσουν την αξιοπιστία τους σε όλο τον ελληνικό κόσμο.

«σκοπεῖσθε δὴ... ὑπὲρ Μεσσήνης» — το ερώτημα του χρόνου ⏳

Καλούνται οι Αθηναίοι να εξετάσουν με προσοχή πότε πρέπει να κάνουν το πρώτο βήμα για ν' αντιδράσουν στην επεκτατική πολιτική της Σπάρτης. Το ερώτημα δεν είναι πλέον «αν» θα αντιδράσουν — αυτό έχει ήδη αποδειχθεί αναπόφευκτο — αλλά πότε.

Και η απάντηση είναι σαφής:

• Βοηθώντας τώρα τους Αρκάδες, θα φανούν πως ενδιαφέρονται για την εδραίωση της ειρήνης, αφού θα εμποδίζουν τις αδικίες των Λακεδαιμονίων. Η πράξη θα είναι καλλίων και φιλανθρωποτέρα.
• Επεμβαίνοντας αργότερα, στην περίπτωση της Μεσσηνίας, θα δείξουν ότι κίνητρό τους είναι ο φόβος κι όχι το δίκαιο.

Δίκαιο και συμφέρον όμως πηγαίνουν μαζί· δεν πρέπει να περνάει απαρατήρητο αυτό από τους Αθηναίους.

«οὐ τοῦ δικαίου μᾶλλον εἵνεκα... ἢ τοῦ φόβου» — το επιχείρημα του γοήτρου 👁️

Ο Δημοσθένης παίζει εδώ με κάτι που ενδιαφέρει βαθύτατα τους Αθηναίους: πώς θα τους δουν οι άλλοι Έλληνες. Η αντίθεση νῦν μέν / τότε δέ αντιπαραθέτει δύο εικόνες της Αθήνας:

• Τώρα: πόλη που δόξετε βοηθεῖν — δίνει την εντύπωση ότι βοηθά, ότι υπερασπίζεται με ζήλο τη σταθερή ειρήνη, την ίδια για την οποία διακινδύνευσε και πολέμησε στη Μαντίνεια. Πράττει από αρχή.
• Αργότερα: πόλη εὔδηλος πᾶσιν — ολοφάνερη σε όλους ότι κινείται από φόβο, όχι από σεβασμό στο δίκαιο.

Η δεύτερη εικόνα είναι καταστροφική για μια πόλη που θέλει να ηγηθεί. Ο φόβος δεν εμπνέει συμμάχους· η ηθική συνέπεια ναι.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Θέση της ενότητας στον λόγο

Η ενότητα ανήκει στην πίστη (§§6-31), το αποδεικτικό μέρος του συμβουλευτικού λόγου. Εδώ ο ρήτορας δεν αφηγείται (η διήγηση λείπει σχεδόν στους συμβουλευτικούς λόγους) αλλά επιχειρηματολογεί, ανασκευάζοντας τις αντιρρήσεις και θεμελιώνοντας την πρότασή του.

Ο πυρήνας της επιχειρηματολογίας: η ισορροπία των δυνάμεων

Το συμφέρον της Αθήνας υπηρετείται με την ισορροπία των δυνάμεων Σπάρτης-Θήβας. Επομένως η στάση της απέναντι στη Σπάρτη πρέπει να προσδιοριστεί με βάση αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε αρχές του διεθνούς δικαίου: πάνω από τις τυπικές συνθήκες και συμμαχίες μεταξύ δύο χωρών — πολλές φορές συγκυριακού χαρακτήρα — τοποθετούνται οι ηθικοί και λογικοί δεσμοί μεταξύ των πόλεων και οι διακρατικές συμφωνίες.

Αν η Αθήνα δώσει θετική απάντηση στο αίτημα των Αρκάδων και τους εξασφαλίσει τη συνέχιση της αυτονομίας τους από τη Σπάρτη, θα σφυρηλατηθούν φιλικοί δεσμοί που μπορούν να υπερκεράσουν την τυπική συμμαχία των Αρκάδων με τους Θηβαίους. Γιατί τώρα οι Θηβαίοι αδυνατούν να τους προστατεύσουν, την ώρα που δέχονται άδικη και απρόκλητη επίθεση. Τους σώζει απ' αυτήν η γενναιόδωρη διάθεση των Αθηναίων να προστατεύουν τους αδύνατους που αδικούνται — μοτίβο που επανέρχεται και στον Επίλογο του λόγου.

Άρα: ένα πάγιο σύστημα συμμαχιών δεν είναι πάντα επωφελές. Και οι ακροατές το γνωρίζουν από την εμπειρία τους: η ίδια αρχή της ισορροπίας των δυνάμεων τους οδήγησε στο παρελθόν σε συμμαχία με τη Σπάρτη, απομακρύνοντάς τους από τους μέχρι τότε συμμάχους τους Θηβαίους, που είχαν αυξήσει επικίνδυνα τη δύναμή τους στην Ελλάδα.

Τα γνωρίσματα του δημοσθενικού πολιτικού στοχασμού

Ο πολιτικός στοχασμός του Δημοσθένη έχει σαφήνεια, διαύγεια, λογική συνέπεια και διακρίνεται για τον ρεαλισμό του. Αυτό φαίνεται σε τρία σημεία:

α) Κρυστάλλινη τοποθέτηση απέναντι στους πολιτικούς αντιπάλους. Ο ρήτορας δεν κρύβει τη θέση του πίσω από ασάφειες: δεινὸν δ᾽ εἰ... αἱρησόμεθα..., κἀμοὶ ταῦτα δοκεῖ... προσδεῖσθαι... τῶν ἑτέρων. Δηλώνει ρητά πού συμφωνεί και ποια είναι η προϋπόθεση της συμφωνίας του.

β) Το σύστημα των δευτερευουσών προτάσεων, ιδιαίτερα των υποθετικών, που παρουσιάζουν όλα τα πιθανά σενάρια των πολιτικών ενεργειών απ' όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές: εἰ... αἱρησόμεθα..., εἰ μὲν... ἐθελήσουσιν... οὐ βοηθήσομεν..., ὥστ᾽ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ὑπεναντίον..., ἐὰν δ᾽ ἀδικῶσι..., εἰ μὲν ὑπὲρ τούτου μόνον βουλευτέον... Ο λόγος χτίζεται σαν δέντρο αποφάσεων: κάθε ενδεχόμενο εξετάζεται και οδηγείται στο συμπέρασμά του.

γ) Ο αντίκτυπος για το γόητρο της Αθήνας. Ο ρήτορας υπολογίζει τι θα σκεφτούν οι άλλοι Έλληνες για την τάδε ή τη δείνα απόφαση των Αθηναίων και ποια κριτήρια θα την υπαγορεύσουν: νῦν... δόξετε... καὶ τὴν εἰρήνην σπουδάζειν..., τότε δ᾽ εὔδηλοι πᾶσιν ἔσεσθε οὐ τοῦ δικαίου... ἢ τοῦ... φόβου... Και τον ενδιαφέρει σφόδρα αυτός ο αντίκτυπος, γιατί μεγάλη επιθυμία του είναι ν' ανακτήσει η πατρίδα του την παλαιά, ξεχωριστή θέση της στο πολιτικό σκηνικό της Ελλάδας.

Ρητορικά σχήματα και τεχνικές

• Προκατάληψη / ανασκευή (ἀνθυποφορά): ο ρήτορας διατυπώνει ο ίδιος την ένσταση του αντιπάλου (Ἀλλὰ νὴ Δία...) και την απαντά. Έτσι φαίνεται αντικειμενικός και ελέγχει το έδαφος της συζήτησης.
• Παραχώρηση (συγκατάθεση): κἀμοὶ ταῦτα δοκεῖ, συγχωρῶ δ᾽ ἔγωγ᾽ ἐᾶσαι. Δέχεται τη θέση του αντιπάλου, για να την υπονομεύσει με έναν όρο.
• Ρητορικά ερωτήματα: καὶ τί ἂν ἄλλο βουλοίμεθα;, φρασάτω τις ἐμοί... τί τόθ᾽ ἡμῖν συμβουλεύσει ποιεῖν; Ενεργοποιούν το ακροατήριο και εκθέτουν τους αντιπάλους.
• Ὑποφορά με πρόκληση και σιωπή: ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἐρεῖ. Ο ρήτορας απαντά ο ίδιος στην πρόκλησή του προεξοφλώντας την αμηχανία των αντιπάλων.
• Αντίθεση: νῦν μέν... τότε δέ, οἱ μὲν ὑπάρχουσιν... οἱ δὲ προσγενήσονται, τοῦ δικαίου... ἢ τοῦ φόβου, δίκαια... συμφέροντα.
• Επίκληση στο ήθος και στη θεότητα: νὴ Δία, οι όρκοι, το φιλανθρωποτέραν.
• Επίκληση στο συναίσθημα: ο φόβος για την επόμενη ημέρα (η Μεσσήνη μετά τη Μεγαλόπολη) και η ντροπή για την εικόνα της πόλης στα μάτια των Ελλήνων.
• Επίκληση στη λογική: ο υποθετικός συλλογισμός που εξαντλεί τα ενδεχόμενα.