Ὑπὲρ τῆς Ῥοδίων ἐλευθερίας — Γενική θεώρηση του λόγου 📜

Έχοντας διατρέξει ολόκληρο τον λόγο, από το προοίμιο (§§1-2) ως τον επίλογο (§35), είμαστε πλέον σε θέση να τον δούμε συνολικά: ως ενιαίο ρητορικό οικοδόμημα, ως πολιτική πράξη μέσα σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή και ως τεκμήριο της σκέψης του Δημοσθένη. Η ενότητα αυτή δεν προσθέτει νέο αρχαίο κείμενο· συνθέτει και αποτιμά όσα ήδη διαβάσαμε.

Η γενική θεώρηση απαντά σε τέσσερα ερωτήματα:

• Ποια είναι η τυπολογία των επιχειρημάτων που χρησιμοποιεί ένας ρήτορας όταν εισηγείται πόλεμο — και ποια από αυτά υιοθετεί ο Δημοσθένης;
• Πόσο πειστικός είναι ο λόγος για ένα αθηναϊκό ακροατήριο του 351 π.Χ.;
• Είναι ο Δημοσθένης φιλοπόλεμος; Είναι δημοκράτης επειδή είναι πατριώτης ή το αντίστροφο;
• Ποιο είναι το διαχρονικό πολιτικό μήνυμα του λόγου;

Η τυπολογία των «πολεμικών» επιχειρημάτων ⚔️

Οι ρήτορες που εισηγούνται τη διεξαγωγή μιας πολεμικής επιχειρήσεως χρησιμοποιούν συνήθως έναν σταθερό κατάλογο επιχειρημάτων. Είναι ένα είδος ρητορικού οπλοστασίου που επαναλαμβάνεται από τον Θουκυδίδη ως τη σύγχρονη πολιτική:

Πού βρίσκουμε το καθένα στον λόγο του Δημοσθένη 🎯

α΄. Ο πόλεμος ως δίκαιος — Το επιχείρημα ἐκ τοῦ δικαίου αναπτύσσεται σε δύο κύματα. Πρώτα στις §§21-24: είναι δίκαιο οι δημοκρατούμενοι Αθηναίοι να συμπεριφέρονται προς τους ἀτυχοῦντας δήμους όπως θα ήθελαν να συμπεριφερθούν άλλοι σε αυτούς — μια διατύπωση του «χρυσού κανόνα», με το παράδειγμα των Αργείων που φιλοξένησαν τους Αθηναίους φυγάδες την εποχή των Τριάκοντα. Έπειτα στις §§25-29, όπου ο Δημοσθένης δηλώνει ρητά «δίκαιον μὲν εἶναι νομίζω κατάγειν τὸν Ῥοδίων δῆμον». Προσοχή όμως: εκεί ακριβώς το επιχείρημα αυτοϋπονομεύεται, γιατί ο ρήτορας προσθέτει ότι, ακόμη κι αν δεν ήταν δίκαιο, πάλι θα το πρότεινε.

β΄. Ο μεγάλος κίνδυνος αν δεν επισπευσθεί η ενέργεια — Είναι το ισχυρότερο ίσως συναισθηματικό όπλο του λόγου και βρίσκεται στις §§19-20. Ο κίνδυνος όμως δεν είναι στρατιωτικός αλλά ιδεολογικός: αν η ολιγαρχία εξαπλωθεί σε Χίο, Μυτιλήνη, Ρόδο και «πάντων ἀνθρώπων», τότε ο επόμενος στόχος θα είναι η ίδια η αθηναϊκή δημοκρατία. Δευτερευόντως, το επιχείρημα του επείγοντος εμφανίζεται και στην §2, με τη μορφή του θεόσταλτου «καιροῦ» που δεν πρέπει να αφεθεί να παρέλθει.

γ΄. Η κατωτερότητα του αντιπάλου — Κυριαρχεί στις §§11-13 (η Αρτεμισία δεν συμφέρει να αντιδράσει, κι αν αντιδράσει θα το κάνει «φαύλως καὶ κακῶς») και κορυφώνεται στην §23 με την περιφρονητική διατύπωση «βάρβαρον ἄνθρωπον, καὶ ταῦτα γυναῖκα». Στο ίδιο πλαίσιο ανήκουν οι §§9-10, όπου το προηγούμενο του Τιμοθέου στη Σάμο αποδεικνύει ότι ο Μέγας Βασιλεύς δεν αντέδρασε ούτε τότε.

δ΄. Η ανωτερότητα της δικής μας δυνάμεως — Στην §23: «ὑμεῖς δὲ νενικήκατε μὲν πολλάκις βασιλέα, ἥττησθε δ᾽ οὐδ᾽ ἅπαξ». Και στην §24: όσες φορές ο Βασιλεύς επικράτησε, το πέτυχε μόνο με χρήματα και προδότες, ποτέ «ἐκ φανεροῦ». Το επιχείρημα ενισχύεται από την υπενθύμιση της Καθόδου των Μυρίων.

ε΄. Τα αγαθά που θα προκύψουν — Διατρέχει ολόκληρο τον λόγο, αλλά συγκεντρώνεται στις §§3-4 (η πόλη θα γίνει «σύμβολον σωτηρίας» για όλους τους δημοκρατικούς, θα κερδίσει «ἀνύποπτον εὔνοιαν») και στην §30 («κοινοὶ προστάται τῆς πάντων ἐλευθερίας»). Το κέρδος εδώ είναι κυρίως ηθικό-πολιτικό κεφάλαιο: κύρος, ηγετική θέση, ανασύσταση της συμμαχίας.

ς΄. Η προαιώνια έχθρα — Είναι το επιχείρημα που ο Δημοσθένης δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει, γιατί οι Ρόδιοι δεν είναι προαιώνιοι εχθροί των Αθηναίων αλλά πρώην σύμμαχοι. Το πλησιέστερο υποκατάστατο είναι η υπόμνηση της παλαιάς αντιπαράθεσης με τους Πέρσες (§§23-24), αλλά και εκεί ο τόνος είναι μάλλον της περιφρόνησης παρά του μίσους.

ζ΄. Η διαβολή των φιλειρηνικών αντιπάλων — Το βρίσκουμε παντού, αλλά γίνεται σφοδρή επίθεση στις §§25 και §§31-33. Οι αντίπαλοι ρήτορες παρουσιάζονται ως «δεινότατοι τὰ δίκαια λέγειν ὑπὲρ τῶν ἄλλων», δηλαδή ως συνήγοροι των εχθρών, ως χρηματιζόμενοι από τους «μισθοδοτοῦντας» και ως πολιτικοί λιποτάκτες που πρέπει να στερηθούν το δικαίωμα του λόγου.

Πόσο πειστικός είναι ο λόγος; 🤔

Ας φανταστούμε ότι είμαστε Αθηναίοι πολίτες στην Πνύκα το 351 π.Χ. Ποια είναι η πραγματική μας ψυχική κατάσταση;

Ο Συμμαχικός πόλεμος έληξε μόλις πριν από τέσσερα χρόνια (355 π.Χ.). Ήταν ένας ατυχής πόλεμος, που στοίχισε στην πόλη υπέρογκες οικονομικές θυσίες και τερματίστηκε ταπεινωτικά με περσικό τελεσίγραφο. Τον πόλεμο αυτόν τον προκάλεσαν οι Χίοι, οι Βυζάντιοι και οι Ρόδιοι. Και τώρα οι ίδιοι οι Ρόδιοι έρχονται και ζητούν βοήθεια. Η φυσική αντίδραση είναι η μνησικακία και μια όχι κρυμμένη χαιρεκακία.

Τα δυνατά σημεία της επιχειρηματολογίας 💪

Η ψυχολογική διαχείριση της οργής. Η μεγαλύτερη επιτυχία του λόγου δεν είναι λογική αλλά ψυχολογική. Αντί να υπερασπιστεί τους Ροδίους, ο Δημοσθένης τους κατηγορεί δριμύτατα — για ὕβριν (§2), για αναξιοπιστία (§14), για αλαζονεία («ὄντες Ῥόδιοι», §16). Δηλώνει ότι δεν έχει καμία σχέση μαζί τους, ούτε ως πρόξενος ούτε ως προσωπικός φίλος (§15), και ότι συμμερίζεται τη χαρά των Αθηναίων για τα παθήματά τους. Έτσι όμως εκτονώνει την οργή του ακροατηρίου και αποσοβεί την υποψία ότι υπηρετεί ξένο συμφέρον. Η κατηγορία μεταβάλλεται σε υπεράσπιση.

Η προοδευτική μετάθεση της ευθύνης. Παρακολουθήστε την τεχνική: αρχικά η ευθύνη βαρύνει τους Ροδίους συνολικά· έπειτα μόνο τους ολιγαρχικούς και μερικούς εξαπατημένους δημοκρατικούς· τέλος τον Μαύσωλο και την Αρτεμισία, αφού οι Ρόδιοι δεν κατέχουν την εξουσία «δι᾽ ἑαυτῶν» (§14). Στο τέλος οι Ρόδιοι έχουν μεταβληθεί από ενόχους σε θύματα.

Το επιχείρημα ἐξ ἰδίων. Δύο φορές ο ρήτορας στρέφει το βλέμμα των Αθηναίων στην ίδια τους την ιστορία: το προηγούμενο του Τιμοθέου στη Σάμο (§9), που αποδεικνύει ότι μια ανάλογη ενέργεια έγινε στο παρελθόν χωρίς συνέπειες, και η υπενθύμιση ότι και οι ίδιοι «ὑπὸ τῶν ἐπιβουλευσάντων ἐξηπάτησθε» (§16), για τα οποία δεν θα θεωρούσαν δίκαιο να τιμωρηθούν. Το επιχείρημα αυτό είναι πολύ δύσκολο να αντικρουστεί, γιατί ο ακροατής θα έπρεπε να καταδικάσει τον εαυτό του.

Η δομική οικονομία. Ο Δημοσθένης αφήνει τελευταίο (§§14-16) το ισχυρότερο επιχείρημα των αντιπάλων του — την αντισυμμαχική συμπεριφορά των Ροδίων. Πρώτα μιλά για το κέρδος και τη δόξα, ώστε ο ακροατής να θελχθεί· έπειτα για τον περσικό κίνδυνο, ώστε να ανησυχήσει· και μόνο τότε φέρνει το ζήτημα της μνησικακίας, όταν πια αυτή έχει υποχωρήσει σε δεύτερη μοίρα.

Τα αδύνατα σημεία ⚠️

Η έλλειψη πρακτικού μέρους. Είναι το σοβαρότερο μειονέκτημα του λόγου, και ο ίδιος ο Δημοσθένης το ομολογεί έμμεσα στην §34 με το σχήμα της παρασιωπήσεως: «ἴσως μὲν οὖν οὐδὲ τοῦ παρόντος καιροῦ περὶ πάντων λέγειν». Προτείνει στρατιωτική επιχείρηση, αλλά δεν εκθέτει σχέδιο ενεργείας: δεν υποδεικνύει πόρους, δεν προσδιορίζει τις απαιτούμενες δυνάμεις, δεν εκτιμά τις δυσκολίες και τις επιπτώσεις. Για ένα ακροατήριο που μόλις πλήρωσε πανάκριβα έναν αποτυχημένο πόλεμο, αυτή η αοριστία είναι καταστροφική.

Η αντίφαση στο ζήτημα του δικαίου. Στην §28 ο ρήτορας κάνει κάτι εξαιρετικά επικίνδυνο: αφού δηλώσει ότι η επέμβαση είναι δίκαιη, προσθέτει αμέσως ότι θα την πρότεινε ακόμη κι αν δεν ήταν. Και τη στηρίζει στη διαπίστωση «ὁρῶ γὰρ ἅπαντας πρὸς τὴν παροῦσαν δύναμιν τῶν δικαίων ἀξιουμένους» — όλοι εξασφαλίζουν το δίκιο τους ανάλογα με τη δύναμη που διαθέτουν. Είναι, ουσιαστικά, μια παραδοχή ότι τα «ἐκ τοῦ δικαίου» επιχειρήματά του δεν είναι ισχυρά.

Οι εικασίες ως αποδείξεις. Η ανάλυση των προθέσεων της Αρτεμισίας (§§11-12) είναι λαμπρή ως ψυχολογική διείσδυση, αλλά παραμένει εικασία. Ο Δημοσθένης υποθέτει τι συμφέρει την Αρτεμισία και το παρουσιάζει ως δεδομένο. Ομολογεί μάλιστα ο ίδιος για τον Μέγα Βασιλέα: «ὅ τι μὲν ποιήσει μὰ Δί᾽ οὐκ ἂν εἴποιμ᾽ ἔγωγ᾽ ὡς οἶδα» (§13).

Οι υπερβολές. «Συμφέρει δημοκρατουμένους τοὺς Ἕλληνας ἅπαντας πολεμεῖν ὑμῖν ἢ ὀλιγαρχουμένους φίλους εἶναι» (§18) — είναι ρητορικό πυροτέχνημα, όχι πολιτική πρόταση. Το ίδιο και το «ἥττησθε δ᾽ οὐδ᾽ ἅπαξ» (§23), που ο ίδιος αναγκάζεται αμέσως να το διορθώσει.

Η σιωπή για τις αθηναϊκές ευθύνες. Ο Δημοσθένης χαρακτηρίζει «βλασφημίας» και «διαβολάς» τις κατηγορίες εναντίον της πόλεως (§2). Όμως οι διαβάλλοντες δεν είχαν πάντοτε άδικο: η Αθήνα ως μεγάλη δύναμη είχε επιδείξει ηγεμονική συμπεριφορά, και οι σύμμαχοι είχαν δοκιμάσει οικονομικές πιέσεις και διοικητικές αυθαιρεσίες. Το ίδιο ισχύει και για τη φράση «ἠτύχησεν ὁ δῆμος ἡμῶν» (§22): η επικράτηση των Τριάκοντα δεν ήταν θέμα τύχης — ο δήμος είχε τις ευθύνες του, που εδώ σκοπίμως αποσιωπώνται.

Πώς θα ήταν ένας αντίλογος; 🗣️

Ένας άσκοπος τρόπος να καταλάβει κανείς έναν ρητορικό λόγο είναι να δοκιμάσει να τον αντικρούσει, ακολουθώντας την ίδια διάρθρωση (προοίμιον — πρόθεσις — πίστις — επίλογος). Οι φυσικές γραμμές άμυνας του «κόμματος του Ευβούλου» θα ήταν:

Στο προοίμιο: αναγνώριση της αρχής της παρρησίας, αλλά και υπενθύμιση ότι παρρησία δεν σημαίνει τυχοδιωκτισμό. Θεόσταλτος καιρός δεν είναι κάθε ευκαιρία που παρουσιάζεται· είναι εκείνη που η πόλη έχει τη δύναμη να αξιοποιήσει.

Στην πρόθεση: αντιστροφή του βασικού ισχυρισμού. Το πραγματικό συμφέρον της πόλεως δεν είναι η δόξα αλλά η οικονομική ανόρθωση μετά τον καταστροφικό Συμμαχικό πόλεμο. Η πόλη χρειάζεται δημόσια έσοδα, στόλο και τείχη, όχι νέες εκστρατείες.

Στις πίστεις: (α) το προηγούμενο του Τιμοθέου δεν αποδεικνύει τίποτε, γιατί τότε η Αθήνα ήταν ισχυρότερη και η Σάμος πιο κοντά· (β) η ανάλυση των προθέσεων της Αρτεμισίας είναι αναπόδεικτη εικασία — ο ίδιος ο Δημοσθένης το ομολογεί· (γ) η επέμβαση παραβιάζει τους όρους των συνθηκών περί αυτονομίας των πόλεων, και η επίκληση «κι οι άλλοι το κάνουν» δεν συνιστά νομιμότητα αλλά καταστρατήγηση· (δ) οι Ρόδιοι είναι αναξιόπιστοι — το παραδέχεται ο ίδιος ο εισηγητής (§14)· γιατί λοιπόν να χυθεί αθηναϊκό αίμα γι᾽ αυτούς; (ε) ο πραγματικός κίνδυνος βρίσκεται στον βορρά, όχι στην ανατολή: ο Φίλιππος. Κάθε δύναμη που δαπανάται στη Ρόδο, λείπει από τη Θράκη.

Στον επίλογο: η μίμηση των προγόνων δεν σημαίνει μίμηση των σφαλμάτων τους. Οι πρόγονοι έστησαν τρόπαια, αλλά έκαναν και τη Σικελική εκστρατεία.

Δημοκράτης επειδή πατριώτης ή πατριώτης επειδή δημοκράτης; ⚖️

Είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που θέτει ο λόγος, και η απάντηση δεν είναι απλή.

Η θέση «δημοκράτης επειδή πατριώτης»: ο Δημοσθένης υπερασπίζεται τη δημοκρατία επειδή αυτή είναι το πολίτευμα της Αθήνας, η ταυτότητά της, η πηγή του μεγαλείου της. Η υπεράσπιση της δημοκρατίας στη Ρόδο είναι στην πραγματικότητα υπεράσπιση της αθηναϊκής ηγεμονίας: κάθε δημοκρατική πόλη είναι δυνάμει σύμμαχος, κάθε ολιγαρχική είναι δυνάμει εχθρός. Υπέρ αυτής της ερμηνείας συνηγορεί το ότι ο ρήτορας επανειλημμένα βάζει το συμφέρον ως ύψιστο κριτήριο: «οὐ μὴν οὐδ᾽ εἰ ταῦτ᾽ ἀμφότερ᾽ ἦν, εἰ μὴ συμφέρειν ὑμῖν ἡγούμην, εἶπον ἄν» (§15). Και το ότι στην §30 στόχος του είναι να θεωρηθούν οι Αθηναίοι «κοινοὶ προστάται τῆς πάντων ἐλευθερίας» — δηλαδή ουσιαστικά μια ανασύσταση της συμμαχίας.

Η θέση «πατριώτης επειδή δημοκράτης»: ο Δημοσθένης αγαπά την Αθήνα ακριβώς επειδή είναι η πόλη της ελευθερίας και της ισηγορίας. Στις §§17-20 η επιχειρηματολογία του είναι βαθιά ιδεολογική: η διαφορά δημοκρατίας-ολιγαρχίας δεν είναι απλώς ποσοτική (ὀλίγοι - πολλοί) αλλά ποιοτική, αφορά τον τρόπο σκέψεως και ζωής. Η ολιγαρχία την ονομάζει «δουλείαν». Ο Αριστοτέλης θα συμφωνούσε: «ὑπόθεσις τῆς δημοκρατικῆς πολιτείας ἐλευθερία».

Η ορθότερη απάντηση: το δίλημμα είναι μάλλον ψευδεπίγραφο. Για έναν Αθηναίο του 4ου αιώνα, πόλις και πολίτευμα δεν διαχωρίζονται. Το πολίτευμα είναι, όπως λέγεται, «η ψυχή της πόλεως». Η αγάπη προς την Αθήνα και η αγάπη προς τη δημοκρατία είναι δύο όψεις της ίδιας συνείδησης — δεν υπάρχει προτεραιότητα, υπάρχει ταύτιση. Το δίλημμα «πρώτα το ένα ή πρώτα το άλλο» είναι δικό μας ερώτημα, γεννημένο από τη νεωτερική διάκριση κράτους και καθεστώτος· ο Δημοσθένης δεν θα το καταλάβαινε.

Είναι ο Δημοσθένης φιλοπόλεμος; ⚔️

Το ερώτημα τίθεται εύλογα: ένας πολιτικός που επί μία ολόκληρη ζωή προτρέπει σε πόλεμο, μοιάζει φιλοπόλεμος. Αλλά η εικόνα αυτή είναι επιφανειακή.

Τα στοιχεία υπέρ: εισηγείται στρατιωτική επέμβαση στη Ρόδο· διαφοροποιείται από τη φιλειρηνική πολιτική του Ευβούλου ήδη από τον λόγο «Ὑπὲρ Μεγαλοπολιτῶν» (353/2 π.Χ.)· ονομάζει «ἀνανδρίαν» την προσήλωση στις συνθήκες (§28)· κατηγορεί τους ειρηνιστές ως προδότες και χρηματιζόμενους (§§31-33)· θεωρεί ότι «πρὸς τίνας παραταξόμεθα;» είναι ερώτημα με προφανή απάντηση (§24).

Τα στοιχεία κατά: το 354 π.Χ., στον λόγο «Περὶ τῶν Συμμοριῶν», ο ίδιος αντιτάχθηκε στην κήρυξη πολέμου κατά των Περσών, όταν άλλοι τον ζητούσαν, και πρότεινε απλώς εξοπλισμό αμυντικού χαρακτήρα (§6). Ο πόλεμος γι᾽ αυτόν δεν είναι αυτοσκοπός αλλά έσχατο μέσο μιας πολιτικής. Δέκα χρόνια μετά τον λόγο μας (341-340 π.Χ.), στον Δ΄ Φιλιππικό, θα συμβουλέψει τους Αθηναίους να συνάψουν φιλία με τους ίδιους τους Πέρσες και να ζητήσουν οικονομική βοήθεια εναντίον του Φιλίππου, αφήνοντας κατά μέρος τις ανοησίες περί «κοινοῦ ἐχθροῦ» — δείγμα ρεαλισμού, όχι πολεμοκαπηλείας.

Η σύνθεση: ο Δημοσθένης δεν είναι φιλοπόλεμος· είναι αντιησυχαστής. Η θεμελιώδης πεποίθησή του, που εκφράζεται στην ρητορική ερώτηση «πρὸς τίνας, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, παραταξόμεθα;» (§24), είναι ότι μια μεγάλη δύναμη δεν μπορεί να μείνει απαθής χωρίς συνέπειες. Είναι η ίδια αντίληψη που ο Θουκυδίδης βάζει στο στόμα του Αλκιβιάδη: η αθηναϊκή ηγεμονία θα παρακμάσει και θα καταλυθεί αν πέσει σε αδράνεια. Η ησυχία ταιριάζει σε άλλους — όχι στην Αθήνα.

Ισχυρογνωμοσύνη, δονκιχωτισμός ή τραγικό μεγαλείο; 🏛️

Ο Δημοσθένης γνώριζε προφανώς ότι ο λόγος του δεν θα είχε το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Οι ενδείξεις βρίσκονται στην §34: η ομολογία ότι «οὐδὲ τοῦ παρόντος καιροῦ περὶ πάντων λέγειν» και η αναφορά στα «ἃ προῄρησθε» — υπήρχαν δηλαδή τόσες εκκρεμείς αποφάσεις που δεν είχαν εκτελεστεί, ώστε το θέμα της Ρόδου δύσκολα θα έπαιρνε σειρά. Ανέλαβε την υπόθεση γνωρίζοντας ότι μια εκστρατεία στη Ρόδο δεν ήταν πιθανή.

Γιατί λοιπόν μίλησε; Και γιατί συνέχισε τον ίδιο απελπισμένο αγώνα εναντίον του Φιλίππου και των Μακεδόνων ως το τέλος της ζωής του;

Πρώτη ανάγνωση — ο πολιτικός υπολογισμός: ο λόγος ήταν ευκαιρία για να δώσει το πολιτικό του στίγμα. Οι Ρόδιοι δημοκρατικοί ανέθεσαν σε αυτόν την υπόθεσή τους ακριβώς επειδή γνώριζαν τις θέσεις του. Ο ίδιος δεν άφησε την ευκαιρία ανεκμετάλλευτη: διαχώρισε καθαρά τη θέση του από την κυρίαρχη παράταξη του Ευβούλου, απηύθυνε ένα πανδημοκρατικό προσκλητήριο και έστρεψε έμμεσα τα βλέμματα προς τον Φίλιππο, του οποίου τις δραστηριότητες ευνοούσε ακριβώς η πολιτική του απομονωτισμού. Ένας λόγος μπορεί να χάσει την ψηφοφορία και να κερδίσει τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.

Δεύτερη ανάγνωση — η συνέπεια ως αρετή: υπάρχει ένα είδος πολιτικού ήθους που δεν μετρά την αξία μιας θέσης από την πιθανότητα επιτυχίας της. Ο ρήτορας που λέει το ορθό όταν όλοι θέλουν να ακούσουν το ευχάριστο, ασκεί παρρησία με το πραγματικό της τίμημα. Ο ίδιος ο Δημοσθένης το θέτει από την πρώτη γραμμή του λόγου: το δύσκολο δεν είναι «τὸ διδάξαι τὰ βέλτιστα», αλλά «τὸ πεῖσαι πράττειν ταῦτα».

Τρίτη ανάγνωση — το τραγικό: ο Δημοσθένης μοιάζει με τραγικό ήρωα που γνωρίζει την έκβαση και επιμένει. Δεν είναι ισχυρογνωμοσύνη — η ισχυρογνωμοσύνη είναι η άρνηση να δεις τα δεδομένα· ο Δημοσθένης τα βλέπει καθαρότερα από τους αντιπάλους του. Δεν είναι δονκιχωτισμός — ο Δον Κιχώτης μάχεται φανταστικούς εχθρούς· ο Φίλιππος ήταν αληθινότατος. Είναι μάλλον η επιλογή να μη συναινέσεις σε ό,τι θεωρείς καταστροφικό, ακόμη κι όταν η ήττα είναι βέβαιη.

Το διαχρονικό πολιτικό μήνυμα 💡

Το πιο δυνατό σημείο του λόγου, από άποψη διαχρονικής αξίας, βρίσκεται στις §§19-20. Εκεί ο Δημοσθένης διατυπώνει μια σκέψη που ξεπερνά κατά πολύ την υπόθεση της Ρόδου:

Καθώς οι Χίοι, οι Μυτιληναίοι και τώρα οι Ρόδιοι οδηγούνται στην «δουλείαν» της ολιγαρχίας, οι Αθηναίοι φαντάζονται ότι αυτό δεν τους αφορά. Και όμως: «οὐκ ἔστιν ὅπως, εἰ δι᾽ ὀλιγαρχίας ἅπαντα συστήσεται, τὸν παρ᾽ ὑμῖν δῆμον ἐάσουσιν». Αν η ολιγαρχία επικρατήσει παντού, η αθηναϊκή δημοκρατία δεν θα αφεθεί στην ησυχία της — γιατί είναι η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να επαναφέρει τα πράγματα «εἰς ἐλευθερίαν», και γι᾽ αυτόν ακριβώς τον λόγο θα θελήσουν να την εξαλείψουν.

Στην §20 το συμπέρασμα γίνεται αρχή: όσοι αδικούν κάποιους πρέπει να θεωρούνται εχθροί των αδικουμένων· όσοι όμως καταλύουν πολιτεύματα πρέπει να θεωρούνται «κοινοὶ ἐχθροὶ ἁπάντων τῶν ἐλευθερίας ἐπιθυμούντων». Η επίθεση κατά της ελευθερίας οπουδήποτε είναι επίθεση κατά της ελευθερίας παντού.

Είναι ακριβώς η σκέψη που εκφράζει με τραγική ενάργεια το κείμενο του Μάρτιν Νίμελερ για τη «σιωπηλή πλειοψηφία» στη Γερμανία του Γ΄ Ράιχ — το κείμενο που ο Λούις Άρμστρονγκ συνόδεψε με την τρομπέτα του:

«Κάποτε ήρθανε και πιάσαν τους Εβραίους· εσιώπησα, γιατί δεν ήμουνα Εβραίος. Ύστερα πιάσαν τους επαναστάτες· δεν μίλησα γιατ᾽ ήμουν φιλήσυχος πολίτης. Ήρθαν μετά και πήραν τους Χριστιανούς· πάλι δεν μίλησα· ποιος νοιάζεται για θρησκείες και άλλα τέτοια! Στο τέλος ήρθανε και πήρανε κι εμένα. Εσιώπησα, δεν φώναξα, έσκυψα το κεφάλι. Δεν ζήτησα βοήθεια, γιατί τότε που ήταν να κραυγάσω, να διαμαρτυρηθώ, να παλέψω, συνέχιζα αδιάφορος τη σκυφτή μου ζωή».

Η λογική είναι πανομοιότυπη: η αδιαφορία για την καταπίεση των άλλων δεν είναι ουδετερότητα — είναι αναβολή της δικής σου καταπίεσης. Ο Δημοσθένης το διατυπώνει με τη γλώσσα της γεωπολιτικής («ὅθεν δὴ κακὸν αὑτοῖς ἄν τι γενέσθαι προσδοκῶσι, τοῦτ᾽ ἀνελεῖν βουλήσονται»), ο Νίμελερ με τη γλώσσα της προσωπικής ενοχής. Το μήνυμα είναι ένα.

Στο ίδιο πνεύμα κινούνται και οι §§31-33: η δημοκρατία γίνεται πολλές φορές θύμα καταχρήσεως των ίδιων της των αρχών — της ισότητας, της ελευθερίας, της ανεκτικότητας, της επιείκειας. Όταν δεν αυτοπροστατεύεται, από υπερβολική ανοχή ή ολιγωρία, γίνεται ακουσίως σύμμαχος των εχθρών της, οι οποίοι χρησιμοποιούν τις αρχές της ως όπλα εναντίον της. Είναι το ερώτημα που κάθε δημοκρατία αντιμετωπίζει ακόμη και σήμερα: πόση ανοχή αντέχει η ανοχή;

Συνολική αποτίμηση της ρητορικής τέχνης 🎯

Η δομή ως επιχείρημα

Ο λόγος ακολουθεί την κλασική τετραμερή διάρθρωση, αλλά με ουσιαστικές και όχι τυπικές επιλογές:

• Προοίμιον (§§1-2): αίτημα παρρησίας (σχήμα προκαταλήψεως / προθεραπείας), κολακεία των ακροατών, εισαγωγή του θέματος του «καιροῦ» και της αντίθεσης λόγος - ἔργον. Η τελευταία περίοδος λειτουργεί ως προκατασκευή της εισηγήσεως.
• Πρόθεσις (§§3-4): σύντομη έκθεση της προτάσεως, με τον Μαύσωλο ως ηθικό αυτουργό και το «σύμβολον» της αθηναϊκής μεγαλοψυχίας.
• Πίστις (§§5-34): το κυρίως σώμα, όπου τα επιχειρήματα αλληλοδιαδέχονται και αλληλοενισχύονται — ἐκ τοῦ συμφέροντος (§§5-16), ἐκ τοῦ συμφέροντος και ἐκ τοῦ φόβου (§§17-20), ἐκ τοῦ δικαίου και ἐκ τοῦ καλοῦ (§§21-24), ἐκ τῆς νομιμότητος και ἐκ τῶν πραγμάτων (§§25-33).
• Ἐπίλογος (§35): προτροπή, επίκληση στους προγόνους και τα τρόπαια, κατακλείδα με το σχήμα της αντιθέσεως «οὐχ ἵνα θαυμάζητε... ἀλλ᾽ ἵνα καὶ μιμῆσθε».

Τα κύρια σχήματα λόγου

Ο λόγος είναι ένα μικρό εγχειρίδιο ρητορικών σχημάτων:

• Σχήμα προκαταλήψεως (προθεραπείας): το αίτημα παρρησίας στην §1, που προλαβαίνει τις αποδοκιμασίες.
• Υποφορά και ανθυποφορά: «ὑπὲρ τίνων οὖν ἐστίν; πρὸς μὲν... πρὸς δὲ...» (§17), «διὰ τί;» (§28), «τίς οὖν ἐστιν αὕτη;» (§32).
• Ρητορικές ερωτήσεις: «εἶτ᾽ οὐκ αἰσχρόν...;» (§23), «πρὸς τίνας παραταξόμεθα;» (§24).
• Σχήμα παραλείψεως (παρασιωπήσεως): «Ἀλλὰ γὰρ οὐχ ὅ τι τις κατηγορήσει...» (§34) — με το πρόσχημα ότι κάτι παραλείπεται, υποβάλλονται στον ακροατή ποικίλες υπόνοιες.
• Ετυμολογικό σχήμα και παρήχηση: «πολλοὺς πολέμους πεπολεμήκατε» (§17), «τῶν πάντων... ὑφ᾽ ἁπάντων... ἐν ἁπάσαις... παρὰ πάντων» (§§3-4).
• Αντιθέσεις: λόγῳ - ἔργῳ, ὀλίγοι - πολλοί, δημοκρατία - ὀλιγαρχία, ἐλευθερία - δουλεία, Ἀθηναῖοι - Ῥόδιοι, θαυμάζειν - μιμεῖσθαι.
• Σχήμα ἐξ ἀναλόγου: το «φανήσεται» της §3 που εννοείται μεταβαλλόμενο κατά πρόσωπο και αριθμό.
• Υπερβατό και χιαστό: η περίτεχνη περίοδος της §34 («ἀφ᾽ ὁποίων λόγων ἢ πράξεως ποίας»).

Το ήθος του ρήτορα

Ένα από τα σταθερότερα μελήματα του Δημοσθένη σε όλον τον λόγο είναι η κατασκευή του δικού του ήθους. Το πετυχαίνει με τρεις τρόπους: (α) τονίζοντας τη συνέπειά του με όσα είχε πει το 354 π.Χ. (§§6-7)· (β) δηλώνοντας ρητά ότι δεν έχει καμία προσωπική σχέση με τους Ροδίους (§15)· (γ) υπονομεύοντας το ήθος των αντιπάλων, τους οποίους παρουσιάζει ως χρηματιζόμενους και ως συνηγόρους των εχθρών (§§25, 31-33). Η ηθική μείωση του αντιπάλου — ακόμη και με ειρωνικούς υπαινιγμούς και αναπόδεικτους ισχυρισμούς — είναι τακτική τόσο παλιά όσο και σύγχρονη.

Σύνοψη 📌

Ο λόγος «Ὑπὲρ τῆς Ῥοδίων ἐλευθερίας» είναι, τελικά, ένα διπλό ντοκουμέντο: ρητορικό, γιατί δείχνει στην πράξη πώς ένας μεγάλος τεχνίτης του λόγου μετατρέπει ένα χαμένο ζήτημα σε πολιτικό μανιφέστο· και ιστορικό, γιατί αποτυπώνει τη στιγμή που η Αθήνα, κουρασμένη και επιφυλακτική, αρνείται να ακούσει τη φωνή που της ζητά να ξαναγίνει αυτό που ήταν. Η φωνή αυτή δεν σιώπησε ποτέ — απλώς άλλαξε στόχο, από την Αρτεμισία στον Φίλιππο.