Δημοσθένους «Ὑπὲρ τῆς Ῥοδίων Ἐλευθερίας» — Εισαγωγή στον λόγο 📜

Ο λόγος «Ὑπὲρ τῆς Ῥοδίων Ἐλευθερίας» ανήκει στους συμβουλευτικούς λόγους του Δημοσθένη και εκφωνήθηκε το 351 π.Χ. στην Εκκλησία του Δήμου. Αφορμή του στάθηκε ένα αίτημα βοήθειας: δημοκρατικοί Ρόδιοι, εξόριστοι από την πατρίδα τους, ζήτησαν από τους Αθηναίους να επέμβουν για να αποκατασταθεί η δημοκρατία και η ελευθερία στο νησί τους. Για να καταλάβουμε γιατί το αίτημα αυτό ήταν τόσο δύσκολο —και γιατί ο Δημοσθένης χρειάστηκε τόσο δυνατά επιχειρήματα— πρέπει πρώτα να δούμε ποια ήταν η Ρόδος και τι είχε προηγηθεί ανάμεσα σε αυτήν και την Αθήνα.

Η Ρόδος: από τη νεολιθική εποχή στις τρεις πόλεις-κράτη 🏝️

Η Ρόδος, το μεγαλύτερο νησί της Δωδεκανήσου, κατοικήθηκε τουλάχιστον από το τέλος της νεολιθικής περιόδου. Αργότερα εγκαταστάθηκαν εκεί Κρήτες άποικοι (Μινωίτες) και ύστερα Μυκηναίοι Αχαιοί.

Ο Όμηρος μνημονεύει τον βασιλέα των Ροδίων Τληπόλεμο, γιο του Ηρακλή, ο οποίος έλαβε μέρος στην Τρωική εκστρατεία με εννέα πλοία. Το στοιχείο αυτό δεν είναι απλή μυθολογική λεπτομέρεια: πολλοί μελετητές το ερμηνεύουν ως ένδειξη μιας πολύ πρώιμης εγκατάστασης Δωριέων στο νησί, πριν ακόμη από τη λεγόμενη Δωρική κάθοδο.

Μετά τον Τληπόλεμο δημιουργούνται στο νησί τρεις δωρικές πόλεις-κράτη:

Οι τρεις αυτές πόλεις, μαζί με την Κω, την Κνίδο και την Αλικαρνασσό, ίδρυσαν τη «Δωρική Εξάπολη», μια ένωση έξι δωρικών πόλεων με θρησκευτικό κέντρο το ιερό του Απόλλωνος στο Τριόπιο ακρωτήριο της Κνίδου.

Η Ρόδος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη ⚔️

Έμποροι και ναυτικοί κυρίως οι Ρόδιοι, προσχώρησαν μετά τα Μηδικά, καίτοι Δωριείς, στην Α' Αθηναϊκή συμμαχία (478/77 π.Χ.). Το «καίτοι Δωριείς» είναι σημαντικό: κανονικά οι Δωριείς αναμενόταν να ταχθούν με τη δωρική Σπάρτη, αλλά τα εμπορικά και ναυτικά συμφέροντα των Ροδίων τους οδήγησαν στην αθηναϊκή πλευρά. Παρέμειναν στη συμμαχία μέχρι το 412 π.Χ., οπότε αποστάτησαν, παρά την αντίδραση των δημοκρατικών του νησιού.

Ο Δωριεύς και ο συνοικισμός της Ρόδου

Στην αποστασία του 412 π.Χ. πρωτοστάτησε μια άλλη μεγάλη ροδιακή προσωπικότητα πανελλήνιου κύρους: ο Δωριεύς, γιος του Ολυμπιονίκη Διαγόρα. Ο ίδιος είχε αναδειχθεί πολλές φορές Ολυμπιονίκης, Πυθιονίκης, Νεμεονίκης και Ισθμιονίκης — δηλαδή είχε νικήσει και στους τέσσερις μεγάλους πανελλήνιους αγώνες!

Ο Δωριεύς όμως δεν ήταν μόνο αθλητής: υπήρξε σπουδαίος στρατιωτικός και πολιτικός. Πέτυχε τη συνένωση —τον «συνοικισμό»— των τριών πόλεων-κρατών σε μία μεγάλη πόλη με μία βουλή. Τη νέα αυτή πόλη την έκτισαν εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η πόλη της Ρόδου.

Οι δύο παρατάξεις και η διαρκής αστάθεια

Η πολιτική αστάθεια των τελευταίων ετών του Πελοποννησιακού πολέμου και της περιόδου που ακολούθησε (404 π.Χ. κ.εξ.) επηρέασε φυσικά και τη Ρόδο. Στο νησί υπήρχαν δύο πολιτικές παρατάξεις σχεδόν ισόπαλες:

• οι φιλαθήναιοι δημοκρατικοί
• οι λακωνίζοντες ολιγαρχικοί

Ακριβώς επειδή καμία δεν υπερίσχυε καθαρά, η Ρόδος άλλαξε πολλές φορές «στρατόπεδο». Το 378/77 π.Χ. προσχωρεί στη Β' Αθηναϊκή Συμμαχία.

Ο Μαύσωλος και ο Συμμαχικός πόλεμος 🗡️

Η πιεστική εις βάρος των συμμάχων συμπεριφορά των Αθηναίων δημιούργησε δυσαρέσκειες και τάσεις αποστασίας μέσα στη Β' Αθηναϊκή Συμμαχία. Τις τάσεις αυτές τις ενίσχυε συστηματικά ο Μαύσωλος, ο δυνάστης της Καρίας, με έδρα την Αλικαρνασσό. Απώτερος σκοπός του ήταν η απομόνωση και η προσάρτηση των ελληνικών νησιών που βρίσκονταν κοντά στην επικράτειά του.

Το 357 π.Χ. οι Ρόδιοι, οι Κώοι και οι Χίοι συμμάχησαν με το Βυζάντιο, που ήδη ακολουθούσε εχθρική προς τους Αθηναίους πολιτική, και αρνήθηκαν την καταβολή των συμμαχικών εισφορών, των «συντάξεων». Στην εχθρική αυτή κίνηση πρωτοστάτησαν στη Ρόδο οι ολιγαρχικοί, αλλά και αρκετοί δυσαρεστημένοι δημοκρατικοί πολίτες.

Ακολούθησε ο ατυχής για τους Αθηναίους «Συμμαχικός πόλεμος» εναντίον των πρώην συμμάχων τους. Κατά τη διάρκειά του (357-355 π.Χ.) ο Μαύσωλος πέτυχε την εγκατάσταση Καρικών φρουρών στη Ρόδο.

Το τέλος του πολέμου και η καρική επικυριαρχία

Ο Συμμαχικός πόλεμος έληξε με περσικό τελεσίγραφο: ο Μ. Βασιλεύς απαίτησε από τους Αθηναίους να μην επεμβαίνουν στα εσωτερικά άλλων πόλεων, σύμφωνα με τον σχετικό όρο της Ανταλκιδείου ειρήνης (387 π.Χ.).

Οι Ρόδιοι ολιγαρχικοί, ενισχυμένοι από τον Μαύσωλο, κατέλυσαν το δημοκρατικό πολίτευμα και διατήρησαν τις Καρικές φρουρές. Έτσι η αποστασία από την Αθηναϊκή συμμαχία οδήγησε τη Ρόδο σε καρική επικυριαρχία. Το παράδοξο είναι φανερό και θα το εκμεταλλευτεί ρητορικά ο Δημοσθένης: οι Ρόδιοι απέρριψαν την αθηναϊκή «πίεση» και κατέληξαν υπόδουλοι σε βαρβαρική δυναστεία.

Η Αρτεμισία και η αποτυχία των δημοκρατικών

Μετά τον θάνατο του Μαυσώλου (353/2 π.Χ.) οι Ρόδιοι δημοκρατικοί ίσως κατέλαβαν πάλι για λίγο την εξουσία: έδιωξαν τις Καρικές φρουρές και προσπάθησαν να καταλάβουν την Αλικαρνασσό, την πρωτεύουσα της καρικής δυναστείας.

Όμως η σύζυγος και διάδοχος του Μαυσώλου, η Αρτεμισία (353-351 π.Χ.), φαίνεται πως απέκρουσε την επίθεση και με στρατήγημα κατέλαβε πάλι τη Ρόδο.

Πάντως το 351 π.Χ. δημοκρατικοί Ρόδιοι φυγάδες απευθύνθηκαν στους Αθηναίους και ζήτησαν τη βοήθειά τους. Ο Δημοσθένης αναλαμβάνει την υποστήριξη του αιτήματος αυτού και εκφωνεί στην Εκκλησία του Δήμου τον λόγο «Ὑπὲρ τῆς Ῥοδίων Ἐλευθερίας».

Τα εμπόδια που έχει να αντιμετωπίσει ο ρήτορας 🗣️

Η θέση του Δημοσθένη είναι εξαιρετικά δύσκολη. Έχει να παλέψει με τρία ταυτόχρονα εμπόδια:

1. Την πολιτική του Ευβούλου. Έχει να αντιπαρατεθεί προς τη φιλειρηνική, στις γενικές της γραμμές, πολιτική του Ευβούλου, το κόμμα του οποίου επικρατεί στην Αθήνα μετά τον Συμμαχικό πόλεμο. Βασική πολιτική της αθηναϊκής πολιτείας την εποχή αυτή είναι η αποφυγή πολεμικών περιπετειών, όταν δεν διακυβεύονται ζωτικά αθηναϊκά συμφέροντα.

2. Την οργή των Αθηναίων. Έχει ακόμη να αντιμετωπίσει την οργή των συμπολιτών του εναντίον των Ροδίων, των οποίων η αποστασία παρέσυρε την Αθήνα στον ατυχή Συμμαχικό πόλεμο.

3. Τη χαιρεκακία. Και, τέλος, τη χαιρεκακία των Αθηναίων για τα δεινά που υφίστανται τώρα οι Ρόδιοι εξαιτίας ακριβώς εκείνης της αποστασίας.

Ποια ήταν η έκβαση;

Οι Αθηναίοι δεν βοήθησαν εν τέλει τη Ρόδο. Το νησί παρέμεινε υπό καρική κατοχή μέχρι την κατάλυση του περσικού κράτους από τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο λόγος δηλαδή απέτυχε πρακτικά. Αξίζει όμως ν' ακούσουμε τα επιχειρήματα του μεγάλου ρήτορα, γιατί η αξία τους δεν κρίνεται από την ψήφο της Εκκλησίας αλλά από την πολιτική τους οξυδέρκεια και τη ρητορική τους δεξιοτεχνία.

Η διάρθρωση του λόγου 📐

Ο λόγος ακολουθεί την κλασική δομή του δημηγορικού λόγου, με προοίμιον, πρόθεσιν, πίστιν και επίλογον.

Προοίμιον (§§1-2)

Δύο ιδέες:

• Στα μεγάλα ζητήματα πρέπει ν' ακούγεται όλων η γνώμη, αλλά και να εκτελούνται οι αποφάσεις.
• Η ευκαιρία (της βοήθειας που ζητούν οι Ρόδιοι) είναι θεόσταλτη και πρέπει ν' αξιοποιηθεί, για ν' αποκατασταθεί η φήμη της πόλεως.

Πρόθεσις (§§3-4)

Ο ρήτορας εκθέτει το θέμα του: ο Συμμαχικός πόλεμος οργανώθηκε από τους Χίους, τους Βυζαντίους και τους Ροδίους, με υποκίνηση του Μαυσώλου. Αν λοιπόν η πόλη βοηθήσει τους Ροδίους, θα προκύψει ένα τετραπλό αποτέλεσμα:

• θ' αποδειχθούν οι Χίοι και Βυζάντιοι αφερέγγυοι σύμμαχοι
• θ' αποδειχθεί ο Μαύσωλος σκευωρός
• θ' αναδειχθούν οι Αθηναίοι σωτήρες των Ροδίων
• και εγγυητές της δημοκρατίας και της ελευθερίας

Πίστις (§§5-34)

Το κύριο και εκτενέστερο μέρος, όπου αναπτύσσονται οι αποδείξεις. Διακρίνεται σε πέντε θεματικές ενότητες:

§§5-13 — Η αντίφαση των αντιπάλων και ο ανύπαρκτος κίνδυνος. Υπάρχει φανερή αντίφαση στις προτάσεις των αντιπάλων ρητόρων. Φόβος δυναμικής αντιδράσεως του Μ. Βασιλέως δεν φαίνεται να υπάρχει, όπως απέδειξε η επιχείρηση του Τιμοθέου στη Σάμο. Ούτε την Αρτεμισία συμφέρει να αντιδράσει σοβαρά σε μια αθηναϊκή επιχείρηση — η οποία επιπλέον θα δείξει τις προθέσεις του Μ. Βασιλέως έναντι όλων των Ελλήνων.

§§14-16 — Το συμφέρον πάνω από τη μνησικακία. Αν και οι Ρόδιοι έχουν αποδειχθεί αναξιόπιστοι και δικαίως έχουν χάσει την ελευθερία τους, η βοήθεια σ' αυτούς προτείνεται με γνώμονα το συμφέρον των Αθηνών. Οι Αθηναίοι εξάλλου δεν πρέπει να μνησικακούν, ενθυμούμενοι και δικά τους παρόμοια ολισθήματα.

§§17-20 — Το πολιτειακό επιχείρημα. Τους Αθηναίους συμφέρει η αποκατάσταση της δημοκρατίας στη Ρόδο. Αντιθέτως, η εξάπλωση των ολιγαρχικών πολιτευμάτων αποτελεί κίνδυνο και για τη δημοκρατία στην Αθήνα.

§§21-24 — Το επιχείρημα από το παράδειγμα. Είναι δίκαιο οι Αθηναίοι να συνδράμουν τον λαό της Ρόδου, όπως θα ήθελαν σε ανάλογη περίπτωση να το πράξουν άλλοι για χάρη τους. Παράδειγμα οι Αργείοι, που δεν λογάριασαν υπαρκτό κίνδυνο για να βοηθήσουν τους Αθηναίους φυγάδες την εποχή των Τριάκοντα — ενώ τώρα ο κίνδυνος από τον Μ. Βασιλέα δεν είναι σπουδαίος.

§§25-29 — Το ζήτημα της νομιμότητας. Οι αντίπαλοι ρήτορες θέτουν το ζήτημα της νομιμότητας μιας επεμβάσεως στη Ρόδο. Η τήρηση όμως των συνθηκών απαιτεί αμοιβαιότητα. Όταν οι άλλοι παρασπονδούν, είναι δειλία οι Αθηναίοι να τηρούν συμφωνίες που στο κάτω κάτω εκφράζουν το «δίκαιο» του κάθε φορά ισχυροτέρου.

§§30-34 — Η απόφαση και η εκτέλεσή της. Η απόφαση ανήκει στους Αθηναίους και μπορεί να πραγματοποιηθεί, αν θεωρηθούν απ' όλους προστάτες της ελευθερίας. Δύσκολη όμως είναι η εκτέλεση των αποφάσεων, διότι αφήνονται ανεξέλεγκτοι στο εσωτερικό της πόλεως οι εχθροί της δημοκρατίας, που δωροδοκούμενοι την υπονομεύουν. Αυτό είναι ευθύνη που βαρύνει και τους δημοκρατικούς πολίτες, αλλά και ένα γενικότερο πρόβλημα.

Επίλογος (§35)

Οι Αθηναίοι πρέπει να επιληφθούν με σθένος και να πράξουν άξια της πόλεως και των προγόνων.

Συνοπτικό χρονολόγιο 🗓️