Κατὰ Φίλωνος δοκιμασίας — §§ 24-26 📜

Βρισκόμαστε στο τμήμα της πίστης (ή απόδειξης) του λόγου, που εκτείνεται στις §§ 24-33. Έχει ήδη προηγηθεί η αναλυτική διήγηση των πράξεων του Φίλωνα: η αποχή του από τον αγώνα των δημοκρατικών, η εγκατάστασή του στα Ωρωπό ως μέτοικου, οι ληστρικές επιδρομές του σε βάρος ανυπεράσπιστων γερόντων της υπαίθρου, η υπόθεση της γερόντισσας που τον είχε ορίσει διαχειριστή των χρημάτων της, καθώς και η μαρτυρία του Αντιφάνη, που μόλις κατατέθηκε ενώπιον της Βουλής.

Τώρα ο κατήγορος αλλάζει ύφος: από την αφήγηση των γεγονότων περνά στη λογική τεκμηρίωση. Το βασικό του όπλο εδώ είναι η αναίρεση των υποθετικών λόγων που θα μπορούσε κανείς να επικαλεστεί υπέρ του Φίλωνα. Θέτει ο ίδιος τις πιθανές δικαιολογίες υπό μορφή ρητορικών ερωτήσεων και τις καταρρίπτει τη μία μετά την άλλη, ώστε στο τέλος να μη μείνει κανένα περιθώριο επιδοκιμασίας.

Το κείμενο ✍️

«Πίστις ἀπόδειξίς τις, ἔστι δ' ἀπόδειξις ῥητορικὴ ἐνθύμημα»

Αριστοτέλη, Ρητορική I 1, 1355α5

ΜΑΡΤΥΡΙΑ

[24] Τί <ἂν> οὖν βουληθέντες ὑμεῖς τοῦτον δοκιμάσαιτε; πότερον ὡς οὐχ ἡμαρτηκότα; ἀλλὰ τὰ μέγιστα περὶ τὴν πατρίδα ἠδίκηκεν· ἀλλ᾽ ὡς ἔσται βελτίων; τοιγάρτοι πρότερον βελτίων γενόμενος περὶ τὴν πόλιν ὕστερον βουλεύειν ἀξιούτω, φανερόν τι ἀγαθὸν ὥσπερ τότε κακὸν ποιήσας. σωφρονέστερον γάρ ἐστιν ὕστερον πᾶσι τῶν ἔργων τὰς χάριτας ἀποδιδόναι· δεινὸν γὰρ ἔμοιγε δοκεῖ εἶναι, εἰ ἐξ ὧν μὲν ἤδη ἡμάρτηκε μηδέποτε τιμωρηθήσεται, ἐξ ὧν δὲ μέλλει εὖ ποιήσειν ἤδη τιμήσεται. [25] ἀλλ᾽ ἄρα ἵνα βελτίους ὦσιν οἱ πολῖται ὁρῶντες ἅπαντας ὁμοίως τιμωμένους, διὰ τοῦτο δοκιμαστέος ἐστίν; ἀλλὰ κίνδυνος καὶ τοὺς χρηστούς, ἐὰν αἰσθάνωνται ὁμοίως τοῖς πονηροῖς τιμώμενοι, παύσεσθαι τῶν χρηστῶν ἐπιτηδευμάτων, τῶν αὐτῶν ἡγουμένους εἶναι τούς τε κακοὺς τιμᾶν καὶ τῶν ἀγαθῶν ἀμνημονεῖν. [26] ἄξιον δὲ καὶ τόδε ἐνθυμηθῆναι, ὅτι εἰ μέν τις φρούριόν τι προὔδωκεν ἢ ναῦς ἢ στρατόπεδόν τι, ἐν ᾧ μέρος τι ἐτύγχανε τῶν πολιτῶν ὄν, ταῖς ἐσχάταις ἂν ζημίαις ἐζημιοῦτο, οὗτος δὲ προδοὺς ὅλην τὴν πόλιν οὐχ ὅπως <μὴ> τιμωρηθήσεται <ἀλλὰ καὶ ὅπως τιμήσεται> παρασκευάζεται. καίτοι δικαίως γ᾽ ἄν, ὅστις φανερῶς ὥσπερ οὗτος προὔδωκε τὴν ἐλευθερίαν, οὐ περὶ τοῦ βουλεύειν ἀλλὰ περὶ τοῦ δουλεύειν καὶ τῆς μεγίστης τιμωρίας ἀγωνίζοιτο.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[24] Για ποιο λόγο, λοιπόν, εσείς θα εγκρίνατε την εκλογή αυτού εδώ; Μήπως επειδή δεν έχει διαπράξει κανένα σφάλμα; Και όμως έχει αδικήσει την πατρίδα με τον χειρότερο τρόπο. Μήπως επειδή θα γίνει καλύτερος στο μέλλον; Γι' αυτό ακριβώς λοιπόν, ας γίνει πρώτα καλύτερος απέναντι στην πόλη και ας αξιώνει ύστερα να είναι βουλευτής, αφού κάνει κάποιο φανερό καλό, όπως τότε έκανε το κακό. Γιατί είναι φρονιμότερο να αποδίδει κανείς σε όλους την ευγνωμοσύνη ύστερα από τις πράξεις τους. Μου φαίνεται δηλαδή φοβερό, αν για όσα έχει ήδη διαπράξει δεν πρόκειται ποτέ να τιμωρηθεί, ενώ για όσα μέλλει να ευεργετήσει πρόκειται από τώρα να τιμηθεί.

[25] Μήπως όμως πρέπει να εγκριθεί για τον εξής λόγο: για να γίνουν καλύτεροι οι πολίτες, βλέποντας ότι όλοι τιμώνται το ίδιο; Αλλά τότε υπάρχει κίνδυνος και οι χρηστοί πολίτες, αν αντιληφθούν ότι τιμώνται όμοια με τους κακούς, να σταματήσουν τις έντιμες ασχολίες τους, θεωρώντας ότι είναι ένα και το αυτό πράγμα το να τιμά κανείς τους κακούς και το να λησμονεί τους αγαθούς.

[26] Αξίζει ακόμη να σκεφθείτε και το εξής: ότι, αν κάποιος πρόδιδε ένα φρούριο ή πλοία ή κάποιο στρατόπεδο, όπου έτυχε να βρίσκεται ένα μέρος των πολιτών, θα τιμωρούνταν με τις έσχατες ποινές· αυτός όμως, ενώ πρόδωσε ολόκληρη την πόλη, φροντίζει όχι μόνο να μην τιμωρηθεί, αλλά και να τιμηθεί. Και όμως, δίκαια θα δικαζόταν, όποιος φανερά, όπως αυτός εδώ, πρόδωσε την ελευθερία, όχι για το αν θα γίνει βουλευτής, αλλά για το αν θα γίνει δούλος και για την ύψιστη τιμωρία.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

Η αφετηρία: «Τί ἂν οὖν βουληθέντες ὑμεῖς τοῦτον δοκιμάσαιτε;» 🎯

Το ερώτημα δεν έρχεται τυχαία σε αυτό ακριβώς το σημείο. Μόλις έχει κατατεθεί η μαρτυρία του Αντιφάνη, η οποία επιβεβαίωσε δικαστικά όσα ισχυρίστηκε ο κατήγορος στη διήγηση. Η ρητορική ερώτηση έρχεται λοιπόν ως λογικό επακόλουθο των αποδείξεων: αφού τα γεγονότα είναι πλέον τεκμηριωμένα, τι απομένει;

Ο σύνδεσμος οὖν («λοιπόν») κάνει ακριβώς αυτή τη δουλειά: δηλώνει συμπέρασμα, κλείνει το προηγούμενο στάδιο και ανοίγει το επόμενο. Ο ρήτορας δηλώνει ουσιαστικά ότι, όσο κι αν ψάχνει, δεν βλέπει κανέναν λόγο επιδοκιμασίας του Φίλωνα. Το ερώτημα απευθύνεται κατευθείαν στους βουλευτές (ὑμεῖς), τους καθιστά μετόχους της συλλογιστικής και τους αναγκάζει να αναζητήσουν οι ίδιοι μια δικαιολογία — που δεν υπάρχει.

Παρατηρήστε επίσης την περιφρονητική δεικτική αντωνυμία τοῦτον («αυτόν εδώ»): ο Λυσίας αποφεύγει συστηματικά να τιμήσει τον αντίπαλο με το όνομά του, χρησιμοποιώντας απαξιωτικές δείξεις.

Πρώτη υποθετική δικαιολογία: «ὡς οὐχ ἡμαρτηκότα;» — και η κατάρριψή της ⚔️

Η πρώτη πιθανή αιτία επιδοκιμασίας θα ήταν η αθωότητα: μήπως πρέπει να εγκριθεί επειδή δεν έχει σφάλει; Η απάντηση έρχεται ακαριαία, με έντονη αντιθετική δομή: ἀλλὰ τὰ μέγιστα περὶ τὴν πατρίδα ἠδίκηκεν.

Η αντίθεση ερώτησης-απάντησης είναι καταλυτική για τον Φίλωνα. Το υποθετικό ερώτημα («μήπως είναι αθώος;») συγκρούεται με μια δεδομένη πραγματικότητα: το μέγεθος των αδικιών (τὰ μέγιστα) και το αντικείμενό τους (περὶ τὴν πατρίδα). Δεν πρόκειται για μικροπαραβάσεις ούτε για ιδιωτικές διαφορές· πρόκειται για τα βαρύτερα αδικήματα, στραμμένα εναντίον της ίδιας της πατρίδας.

Ο παρακείμενος ἠδίκηκεν είναι εδώ σημαντικός: δηλώνει πράξη που ολοκληρώθηκε αλλά της οποίας το αποτέλεσμα παραμένει στο παρόν. Η αδικία του Φίλωνα δεν είναι παρελθόν που ξεχάστηκε — είναι κατάσταση που διαρκεί.

Δεύτερη υποθετική δικαιολογία: «ὡς ἔσται βελτίων;» — η υπόσχεση για το μέλλον 🔮

Η δεύτερη υποθετική αιτία μετατοπίζει τον χρόνο: αφού το παρελθόν είναι αδιαμφισβήτητα βεβαρημένο, μήπως πρέπει να τον εγκρίνουμε για ό,τι θα κάνει στο μέλλον; Η δικαιολογία αυτή αναφέρεται σε μια πιθανή υπόσχεση του Φίλωνα ότι από εδώ και πέρα θα φερθεί καλύτερα.

Ο ρήτορας δεν αρνείται ευθέως τη δυνατότητα βελτίωσης. Κάνει κάτι πιο έξυπνο: δέχεται την υπόθεση, αλλά αντιστρέφει τη σειρά των πραγμάτων. Το τοιγάρτοι («γι' αυτό λοιπόν») είναι σύνδεσμος συμπερασματικός με ειρωνική χροιά — «αφού έτσι λες, τότε ορίστε τι πρέπει να κάνεις».

«πρότερον βελτίων γενόμενος… ὕστερον βουλεύειν ἀξιούτω»: μια βασική δημοκρατική αρχή 🏛️

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του επιχειρήματος και έχει βάθος πολιτικό, όχι απλώς δικανικό. Η αντίθεση πρότερον… ὕστερον διατυπώνει μια θεμελιώδη δημοκρατική αρχή: πρώτα η εκπλήρωση των υποχρεώσεων προς την πατρίδα και κατόπιν η αξίωση για δικαιώματα.

Η προστακτική ἀξιούτω («ας αξιώνει») είναι κρίσιμη: ο κατήγορος δεν αποκλείει διά παντός τον Φίλωνα από τα πολιτικά δικαιώματα. Του υποδεικνύει τον σωστό δρόμο, δείχνοντας έτσι ότι δεν κινείται από προσωπικό μίσος αλλά από αρχές. Είναι κίνηση που ενισχύει το ἦθος του ομιλητή.

Η φράση φανερόν τι ἀγαθόν… ποιήσας ζητά κάτι συγκεκριμένο: όχι λόγια, όχι υποσχέσεις, αλλά φανερή, ορατή, αποδείξιμη ευεργεσία. Και η αναφορική παραβολική ὥσπερ τότε κακόν (ενν. ἐποίησεν) κλείνει την παγίδα: όπως το κακό του ήταν φανερό, έτσι φανερό οφείλει να είναι και το καλό. Η αναλογία είναι αμείλικτη.

«σωφρονέστερον γάρ ἐστιν… τὰς χάριτας ἀποδιδόναι»: προσφορά πριν από αμοιβή 💡

Ο ρήτορας γενικεύει τώρα το επιχείρημα σε αρχή διακυβέρνησης. Η πολιτεία ανταμείβει τους πολίτες για τις προσφερόμενες προς αυτήν υπηρεσίες τους — και μόνο γι' αυτές. Πρώτα η προσφορά, κατόπιν η αμοιβή.

Το επίθετο σωφρονέστερον (συγκριτικός του σώφρων) δεν επιλέχθηκε τυχαία. Η σωφροσύνη στην αρχαία ελληνική σκέψη είναι η αρετή του μέτρου, της αυτοσυγκράτησης, της ορθής κρίσης. Το να τιμάς κάποιον προκαταβολικά, για κάτι που δεν έκανε ακόμη, είναι έλλειψη σωφροσύνης — αλλά και αδικία, γιατί η χάρις (η ευγνωμοσύνη) οφείλεται μόνο σε όποιον έχει ήδη ευεργετήσει.

Παρατηρήστε τη λέξη πᾶσι: η αρχή δεν είναι ad hoc κατασκευασμένη για τον Φίλωνα, ισχύει για όλους. Ο ρήτορας παρουσιάζει έναν καθολικό κανόνα, όχι μια εξαίρεση φτιαγμένη για τη συγκεκριμένη περίσταση.

«δεινὸν γὰρ ἔμοιγε δοκεῖ εἶναι…»: η κορύφωση του παραλογισμού 😲

Εδώ ο Λυσίας κατασκευάζει ένα από τα πιο κομψά ενθυμήματα του λόγου, στηριγμένο σε διπλή, συμμετρική αντίθεση:

Ο χαρακτηρισμός δεινόν («φοβερό, τρομερό, παράλογο») τεκμηριώνεται από δύο στοιχεία. Πρώτον, από την αντίθεση ἡμάρτηκε → μηδέποτε τιμωρηθήσεται, που αποτελεί ευθεία παράβαση του δικαίου. Δεύτερον, από την ανατροπή της λογικής σχέσης προσφοράς-αμοιβής που μόλις θεμελιώθηκε.

Πράγματι, αποτελεί παραλογισμό να μην τιμωρείσαι για κάτι κακό που αποδεδειγμένα έκανες και ταυτόχρονα να τιμάσαι για κάτι καλό που δεν έκανες αλλά απλώς πρόκειται να κάνεις. Η ένταση επιτείνεται από τη χρονική αντίθεση των επιρρημάτων: το πραγματικό παρελθόν (ἤδη ἡμάρτηκε) μένει ατιμώρητο για πάντα (μηδέποτε), ενώ το αβέβαιο μέλλον (μέλλει) ανταμείβεται αμέσως (ἤδη).

Το ἔμοιγε («σ' εμένα τουλάχιστον») προσθέτει προσωπικό τόνο: ο ομιλητής εκφράζει την αγανάκτησή του ως πολίτης, όχι μόνο ως κατήγορος.

Τρίτη υποθετική δικαιολογία: η ισοπέδωση ως «παιδαγωγία» 🙄

Στην § 25 δοκιμάζεται μια τρίτη, ακόμη πιο απίθανη δικαιολογία: μήπως πρέπει να εγκριθεί ο Φίλων για να γίνουν καλύτεροι οι πολίτες, βλέποντας ότι όλοι τιμώνται εξίσου;

Το ερώτημα είναι φανερά ειρωνικό, διότι ο σκοπός που επικαλείται είναι εξωπραγματικός. Η ισοπέδωση — το να αντιμετωπίζονται όμοια οι άξιοι και οι ανάξιοι — δεν οδηγεί σε βελτίωση, αλλά στο αντίθετο ακριβώς αποτέλεσμα. Ο Λυσίας διατυπώνει την παράλογη θέση με τα λόγια του υποθετικού αντιπάλου, ώστε αυτή να αυτοαναιρεθεί.

Το ρηματικό επίθετο δοκιμαστέος ἐστίν δηλώνει αναγκαιότητα και ισοδυναμεί με δεῖ δοκιμάζεσθαι: αποτελεί την επίσημη, «νομική» διατύπωση της υποχρέωσης, εδώ όμως χρησιμοποιείται ειρωνικά.

«ἀλλὰ κίνδυνος… παύσεσθαι τῶν χρηστῶν ἐπιτηδευμάτων»: το κόστος της αναξιοκρατίας ⚖️

Η κατάρριψη έρχεται με ένα επιχείρημα από τις συνέπειες. Η έλλειψη αξιοκρατίας σε μια πολιτεία αποβαίνει πάντοτε εις βάρος της, διότι οι χρηστοί πολίτες, πικραμένοι από την αδικία που υφίστανται, σταματούν το δημιουργικό τους έργο.

Ο συλλογισμός είναι ψυχολογικά ακριβής: αν ο έντιμος πολίτης διαπιστώσει (αἰσθάνωνται) ότι τιμάται το ίδιο με τον πονηρό, ποιο κίνητρο του μένει; Τα χρηστὰ ἐπιτηδεύματα — οι έντιμες ασχολίες, η προσφορά στο κοινό, οι λειτουργίες, η στράτευση — απαιτούν κόπο και θυσία. Αν ο κόπος αυτός δεν αναγνωρίζεται, η φυσική αντίδραση είναι η εγκατάλειψη.

Έτσι ο κατήγορος διευρύνει δραματικά το διακύβευμα: η υπόθεση δεν αφορά πια έναν άνθρωπο, αλλά τη συνοχή και το ήθος ολόκληρης της πόλης. Η ψήφος των βουλευτών θα στείλει μήνυμα σε όλους τους Αθηναίους.

«τῶν αὐτῶν ἡγουμένους εἶναι… τῶν ἀγαθῶν ἀμνημονεῖν»: η αξιοπιστία των θεσμών 🏛️

Ο Λυσίας ταυτίζει δύο πράξεις που φαινομενικά διαφέρουν: το να τιμάς τους κακούς και το να λησμονείς τους αγαθούς είναι, στα μάτια των πολιτών, ένα και το αυτό (τῶν αὐτῶν). Και τα δύο συνιστούν την ίδια θεσμική αστοχία.

Όταν τα εντεταλμένα όργανα της πολιτείας — όπως εν προκειμένω η Βουλή, που διενεργεί τη δοκιμασία — τιμούν τους κακούς και λησμονούν τους αγαθούς, προσφέρουν στην πολιτεία τη χειρότερη υπηρεσία: χάνουν την αξιοπιστία τους. Ένας θεσμός που κρίνει άδικα παύει να θεωρείται κριτής· και μια δημοκρατία που δεν εμπιστεύεται τους θεσμούς της υπονομεύεται από μέσα.

Ο υπαινιγμός προς τους βουλευτές είναι διακριτικός αλλά σαφής: εσείς οι ίδιοι κρίνεστε τώρα, όχι μόνο ο Φίλων.

Το επιχείρημα από το έλασσον προς το μείζον (§ 26) ⚔️

Η § 26 φέρνει το πιο ισχυρό ενθύμημα της ενότητας, χτισμένο πάνω σε μια αναλογία «πολύ μάλλον» (a fortiori):

• Υπόθεση: κάποιος προδίδει ένα φρούριο, ή πλοία, ή ένα στρατόπεδο όπου βρίσκεται μέρος των πολιτών.
• Συνέπεια: τιμωρείται με τις έσχατες ποινές (ταῖς ἐσχάταις ζημίαις).
• Πραγματικότητα: ο Φίλων πρόδωσε ολόκληρη την πόλη — δηλαδή το σύνολο, όχι το μέρος.
• Αναμενόμενη συνέπεια: πολύ βαρύτερη τιμωρία.
• Πραγματική κατάληξη: όχι μόνο δεν τιμωρείται, αλλά επιδιώκει και τιμή.

Η κλιμάκωση φρούριον → ναῦς → στρατόπεδον και η αντίθεση μέρος τι τῶν πολιτῶν ↔ ὅλην τὴν πόλιν κάνουν το άτοπο εκκωφαντικό.

«οὗτος δὲ προδοὺς ὅλην τὴν πόλιν… παρασκευάζεται»: η ανατροπή της λογικής 🔄

Το δεύτερο σκέλος αντιτίθεται ευθέως προς το πρώτο. Στην υπόθεση, το ἐζημιοῦτο ήταν το φυσικό και λογικό αποτέλεσμα του προὔδωκεν: προδοσία → τιμωρία. Η αιτιώδης αλυσίδα λειτουργεί κανονικά.

Τώρα όμως η αλυσίδα σπάει. Ενώ η προδοσία είναι πολύ μεγαλύτερη (ολόκληρη η πόλη, όχι ένα φρούριο), ο προδότης δεν προετοιμάζεται για την έσχατη τιμωρία, αλλά για τη μεγάλη τιμή: την έγκριση από τη Βουλή της εκλογής του στο βουλευτικό αξίωμα.

Το ρήμα παρασκευάζεται είναι εύγλωττο: υπονοεί μεθόδευση, προετοιμασία, ίσως και παρασκηνιακές ενέργειες. Ο Φίλων δεν είναι παθητικός αποδέκτης μιας τιμής — την επιδιώκει ενεργά. Και η εναντιωματική μετοχή προδούς («αν και πρόδωσε») συμπυκνώνει όλο το παράδοξο σε μία λέξη.

Η διόρθωση των εκδοτών οὐχ ὅπως <μὴ> τιμωρηθήσεται <ἀλλὰ καὶ ὅπως τιμήσεται> αποκαθιστά ακριβώς αυτή τη διπλή κλιμάκωση: «όχι μόνο να μην τιμωρηθεί, αλλά και να τιμηθεί».

«καίτοι δικαίως γ᾽ ἄν… ἀγωνίζοιτο»: το τι επιβάλλει το δίκαιο 🎯

Η ενότητα κλείνει με την άρση της αντίφασης. Ο κατήγορος δεν αφήνει τον παραλογισμό να μείνει μετέωρος: υποδεικνύει έμμεσα στους βουλευτές τι επιβάλλει το δίκαιον.

Ο προδότης της ελευθερίας δεν έχει σχέση με την ιδιότητα του βουλευτή αλλά με την ιδιότητα του δούλου και δικαιούται τη μεγαλύτερη τιμωρία. Το επίρρημα δικαίως και ο σύνδεσμος καίτοι («και όμως») σηματοδοτούν την επαναφορά στην ορθή τάξη των πραγμάτων.

Η φράση φανερῶς ὥσπερ οὗτος προὔδωκε τὴν ἐλευθερίαν υπενθυμίζει ότι η προδοσία του Φίλωνα δεν ήταν κρυφή ούτε αμφίβολη· ήταν φανερή, όπως φανερή έπρεπε να είναι και η ευεργεσία που θα του χάριζε δικαίωμα σε τιμές (πρβλ. φανερόν τι ἀγαθόν στην § 24). Ο ρήτορας κλείνει τον κύκλο που άνοιξε.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Θέση στη δομή του λόγου

Οι §§ 24-26 ανήκουν στην πίστη (απόδειξη), το τρίτο δομικό μέρος του δικανικού λόγου μετά το προοίμιο (§§ 1-4) και τη διήγηση (§§ 5-23). Ειδικότερα αποτελούν το πρώτο τμήμα της πίστης, που ακολουθεί αμέσως μετά την ανάγνωση της μαρτυρίας του Αντιφάνη — δηλαδή αμέσως μετά μια ἄτεχνη πίστη. Η μετάβαση από την τεκμηρίωση με μάρτυρα στην τεκμηρίωση με λογικά επιχειρήματα είναι μεθοδική και ομαλή.

Η τεχνική της αναίρεσης υποθετικών λόγων

Η κεντρική τεχνική της ενότητας είναι η ανασκευή (refutatio) υποθετικών επιχειρημάτων. Ο κατήγορος:

1. Θέτει ο ίδιος τις πιθανές δικαιολογίες υπέρ του αντιπάλου, με μορφή ρητορικής ερώτησης.
2. Τις απαντά αμέσως με ένα αντιθετικό ἀλλά.
3. Προχωρά στην επόμενη, σε κλιμακούμενη σειρά.

Το αποτέλεσμα είναι διπλό: αφενός φαίνεται αντικειμενικός (εξετάζει και την άλλη πλευρά), αφετέρου προλαβαίνει την υπεράσπιση, αφαιρώντας της τα επιχειρήματα πριν καν τα διατυπώσει. Ο μηχανισμός επαναλαμβάνεται τρεις φορές:

Σχήματα λόγου και υφολογικά μέσα

• Ρητορικές ερωτήσεις (Τί ἂν οὖν βουληθέντες…; πότερον ὡς οὐχ ἡμαρτηκότα; ἀλλ᾽ ὡς ἔσται βελτίων; …δοκιμαστέος ἐστίν;): ζωντανεύουν τον λόγο, δημιουργούν διαλογικότητα και εμπλέκουν τους βουλευτές στη συλλογιστική.
• Ειρωνεία: κυρίως στο τρίτο ερώτημα της § 25, όπου η επικαλούμενη «παιδαγωγική» σκοπιμότητα είναι φανερά εξωπραγματική.
• Αντιθέσεις: πρότερον ↔ ὕστερον, ἤδη ↔ μηδέποτε, ἀγαθόν ↔ κακόν, χρηστοί ↔ πονηροί, μέρος ↔ ὅλην, τιμωρηθήσεται ↔ τιμήσεται, βουλεύειν ↔ δουλεύειν. Η αντιθετική δομή διατρέχει ολόκληρη την ενότητα.
• Παρονομασία / παρήχηση: βουλεύειν – δουλεύειν, τιμωρηθήσεται – τιμήσεται.
• Πολυσύνδετο και κλιμάκωση: φρούριόν τι… ἢ ναῦς ἢ στρατόπεδόν τι.
• Ενθύμημα: ο ρητορικός συλλογισμός με παραλειπόμενη ή αυτονόητη προκείμενη — ακριβώς αυτό που ορίζει το μότο του Αριστοτέλη στην αρχή της ενότητας.
• Επιχείρημα «ἐκ τοῦ ἐλάττονος πρὸς τὸ μεῖζον»: αν το μικρότερο αδίκημα τιμωρείται τόσο βαριά, πολύ περισσότερο πρέπει να τιμωρηθεί το μεγαλύτερο.