Κατὰ Φίλωνος δοκιμασίας — §§ 17-19 📜

Βρισκόμαστε στο κέντρο των πίστεων (των αποδείξεων) του λόγου. Ο κατήγορος έχει ήδη στηλιτεύσει τη στάση του Φίλωνα κατά τη διάρκεια της τυραννίας των Τριάκοντα: ενώ η πόλη σπαρασσόταν, εκείνος ούτε με τους δημοκράτες του Πειραιά τάχθηκε ούτε με τους ολιγαρχικούς του άστεως — απλώς αποσύρθηκε στον Ωρωπό, σε ουδέτερο έδαφος, περιμένοντας να δει ποιος θα νικήσει.

Στην ενότητά μας ο ρήτορας κάνει ένα αποφασιστικό βήμα παραπέρα. Δεν αρκείται πια στην κατηγορία της αδράνειας· περνά στην κατηγορία της ενεργού κακουργίας. Ο Φίλων δεν έμεινε απλώς αμέτοχος: εκμεταλλεύτηκε τη συμφορά της πατρίδας του για να πλουτίσει, ληστεύοντας τους πιο ανυπεράσπιστους Αθηναίους — τους ηλικιωμένους αγρότες που είχαν μείνει μόνοι στους δήμους της υπαίθρου.

Η ενότητα ανοίγει με την ένδειξη ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΡΕΘΕΝΤΩΝ ΜΕΤΑ ΔΙΟΤΙΜΟΥ: μόλις έχει ολοκληρωθεί η ανάγνωση της κατάθεσης των μαρτύρων που είχαν εκλεγεί μαζί με τον Διότιμο. Ο ρήτορας παίρνει τον λόγο για να βγάλει το συμπέρασμα από αυτή τη μαρτυρία και να προχωρήσει στο βαρύτερο πλήγμα.

Το κείμενο ✍️

ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΡΕΘΕΝΤΩΝ ΜΕΤΑ ΔΙΟΤΙΜΟΥ

[17] Οὗτος τοίνυν οὐχ ὅπως ὠφελήσει τὴν πόλιν ἐν τοιούτῳ καιρῷ καὶ τοιαύτῃ καταστάσει διενοήθη, ἀλλ᾽ ὅπως τι κερδανεῖ ἀπὸ τῶν ὑμετέρων συμφορῶν παρεσκευάσατο· ὁρμώμενος γὰρ ἐξ Ὠρωποῦ, τοτὲ μὲν αὐτὸς μόνος, τοτὲ δ᾽ ἑτέροις ἡγούμενος οἷς τὰ ὑμέτερα δυστυχήματα εὐτυχήματα ἐγεγόνει, [18] περιιὼν κατὰ τοὺς ἀγροὺς καὶ ἐντυγχάνων τῶν πολιτῶν τοῖς πρεσβυτάτοις, οἳ κατέμειναν ἐν τοῖς δήμοις ὀλίγα μὲν τῶν ἐπιτηδείων ἔχοντες, ἀναγκαῖα δέ, εὖνοι μὲν ὄντες τῷ πλήθει, ἀδύνατοι δὲ ὑπὸ τῆς ἡλικίας βοηθεῖν, τούτους ἀφῃρεῖτο τὰ ὑπάρχοντα, περὶ πλείονος ποιούμενος αὐτὸς μικρὰ κερδαίνειν ἢ ἐκείνους μηδὲν ἀδικεῖν· οἳ νῦν αὐτὸν δι᾽ αὐτὸ τοῦτο οὐχ οἷοί τέ εἰσιν ἐπεξελθεῖν ἅπαντες, δι᾽ ὅπερ καὶ τότε ἀδύνατοι τῇ πόλει βοηθεῖν ἦσαν. [19] οὐ μέντοι τοῦτόν γε χρὴ διὰ τὴν ἐκείνων ἀδυναμίαν δὶς ὠφεληθῆναι, τότε τ᾽ ἀφελόμενον ἃ εἶχον, νῦν τε δοκιμασθέντα ὑφ᾽ ὑμῶν· ἀλλὰ κἂν ὁστισοῦν παραγένηται τῶν ἀδικηθέντων, μέγα αὐτὸ ἡγήσασθε εἶναι, καὶ τοῦτον ὑπερμισήσατε, ὅστις ἐτόλμησεν, οἷς ἕτεροι διδόναι παρ᾽ ἑαυτῶν τι προῃροῦντο διὰ τὴν ἀπορίαν οἰκτίραντες αὐτούς, τούτων ἀφαιρεῖσθαι τὰ ὑπάρχοντα. Κάλει μοι τοὺς μάρτυρας.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[17] Αυτός λοιπόν δεν σκέφτηκε πώς θα ωφελήσει την πόλη σε τέτοια κρίσιμη περίσταση και σε τέτοια κατάσταση, αλλά ετοιμάστηκε για το πώς θα κερδίσει κάτι από τις δικές σας συμφορές. Γιατί, ξεκινώντας ορμητικά από τον Ωρωπό, άλλοτε μόνος του κι άλλοτε έχοντας την αρχηγία άλλων, για τους οποίους οι δικές σας δυστυχίες είχαν γίνει ευτυχίες,

[18] περιφερόταν στους αγρούς και συναντούσε τους γεροντότερους από τους πολίτες, οι οποίοι είχαν μείνει διαρκώς στους δήμους έχοντας λίγα από τα αναγκαία για τη ζωή, τα απολύτως απαραίτητα όμως — άνθρωποι που ήταν μεν φιλικά διακείμενοι προς τον λαό, ανίκανοι όμως, εξαιτίας της ηλικίας τους, να τον βοηθήσουν. Αυτούς τους στερούσε τα υπάρχοντά τους, θεωρώντας προτιμότερο να κερδίσει ο ίδιος λίγα παρά να μην αδικήσει εκείνους. Και αυτοί ακριβώς τώρα, γι᾽ αυτόν τον ίδιο λόγο, δεν είναι όλοι σε θέση να τον καταγγείλουν στο δικαστήριο — για τον ίδιο λόγο ακριβώς για τον οποίο και τότε ήταν ανίκανοι να βοηθήσουν την πόλη.

[19] Δεν πρέπει όμως αυτός εδώ να ωφεληθεί δύο φορές εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων: και τότε, αφαιρώντας τους όσα είχαν, και τώρα, περνώντας με επιτυχία τη δοκιμασία από εσάς. Αντίθετα, ακόμη κι αν παρουσιαστεί οποιοσδήποτε από τους αδικημένους, θεωρήστε το αυτό μεγάλης σημασίας, και μισήστε υπερβολικά αυτόν εδώ, ο οποίος τόλμησε να αφαιρεί τα υπάρχοντα από ανθρώπους στους οποίους άλλοι επέλεγαν να δίνουν κάτι από τα δικά τους, επειδή τους λυπόνταν για τη φτώχεια τους. Κάλεσέ μου τους μάρτυρες.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

«Οὗτος τοίνυν οὐχ... διενοήθη, ἀλλ᾽ ...παρεσκευάσατο»: ο πολίτης που έγινε άτομο

Το μόριο τοίνυν («λοιπόν») είναι συμπερασματικό: ο ρήτορας εξάγει το πόρισμα από την κατάθεση των μαρτύρων που μόλις ακούστηκε. Και το πόρισμα είναι καταπέλτης.

Η αντίθεση χτίζεται με το ζεύγος οὐχ ὅπως... ἀλλ᾽ ὅπως, δηλαδή με δύο τελικές προτάσεις που δηλώνουν δύο αντίθετους σκοπούς:

• ὅπως ὠφελήσει τὴν πόλιν — ο σκοπός που θα έπρεπε να έχει
• ὅπως τι κερδανεῖ ἀπὸ τῶν ὑμετέρων συμφορῶν — ο σκοπός που πράγματι είχε

Το βαθύτερο νόημα είναι πολιτικό, όχι απλώς ηθικό. Στην αθηναϊκή αντίληψη ο πολίτης ορίζεται από τη συμμετοχή του στα κοινά και από την προτεραιότητα του συλλογικού συμφέροντος. Ο Φίλων, λέει ο κατήγορος, δεν συμπεριφέρθηκε ως Αθηναίος πολίτης αλλά ως απλό άτομο: έθεσε το ατομικό του συμφέρον πάνω από το συμφέρον της πόλεως. Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα που τον καθιστά ακατάλληλο για βουλευτικό αξίωμα — γιατί βουλευτής δεν μπορεί να γίνει κάποιος που έχει αποδείξει έμπρακτα ότι δεν αναγνωρίζει το κοινό συμφέρον.

Προσέξτε και τα δύο ρήματα. Το διενοήθη («σκέφτηκε») δηλώνει την πρόθεση· το παρεσκευάσατο («ετοιμάστηκε, οργάνωσε τα μέσα») δηλώνει τη μεθοδική προετοιμασία. Δεν πρόκειται για στιγμιαία παρεκτροπή, αλλά για σχεδιασμένη επιχείρηση.

«οἷς τὰ ὑμέτερα δυστυχήματα εὐτυχήματα ἐγεγόνει»: ο θάνατός σου, η ζωή μου

Είναι ίσως η πιο εντυπωσιακή φράση της ενότητας. Στηρίζεται σε δύο ρητορικά τεχνάσματα:

Πρώτον, η οξεία αντίθεση δυστυχήματα ↔ εὐτυχήματα. Οι δύο λέξεις είναι σχεδόν ομόηχες (παρήχηση) και διαφέρουν μόνο στο πρώτο συνθετικό. Η ηχητική τους ομοιότητα κάνει την εννοιολογική τους αντίθεση ακόμη πιο κοφτερή: η ίδια πραγματικότητα, οι ίδιες συμφορές, διαβάζονται από τη μια πλευρά ως καταστροφή και από την άλλη ως κέρδος.

Δεύτερον, ο επιθετικός προσδιορισμός «τὰ ὑμέτερα». Η επιλογή του β΄ προσώπου είναι εύστοχη και καταλυτική. Ο ρήτορας δεν λέει «οι συμφορές των Αθηναίων» ούτε «οι δημόσιες συμφορές», αλλά «οι δικές σας συμφορές» — απευθυνόμενος κατευθείαν στους Βουλευτές που τον ακούν. Έτσι τους μετατρέπει από ουδέτερους κριτές σε θύματα. Το έγκλημα του Φίλωνα δεν είναι αφηρημένο· τους αφορά προσωπικά.

Η φράση φέρνει στη μνήμη τη σημερινή λαϊκή έκφραση «ο θάνατός σου η ζωή μου», αλλά και τον σεφερικό στίχο «ή ακόμα ιδιοτέλεια να καρπωθείς το αίμα των άλλων» (Τελευταίος Σταθμός, στ. 45). Η διαχρονικότητα της εικόνας δείχνει πόσο βαθιά αγγίζει το κοινό αίσθημα: υπάρχει κάτι θεμελιωδώς αποκρουστικό στο να ευημερεί κανείς πάνω στην καταστροφή των συμπολιτών του.

Σημειώστε επίσης το ἑτέροις ἡγούμενος: ο Φίλων δεν ήταν απλώς ένας από τους ληστές, ήταν αρχηγός συμμορίας. Η ευθύνη του βαραίνει διπλά.

«ἐν τοῖς δήμοις»: πού ακριβώς έγιναν οι ληστείες

Η αναφορά στους δήμους δεν είναι διακοσμητική. Εξηγεί γιατί τα θύματα ήταν τόσο ευάλωτα: οι γέροντες αγρότες ζούσαν διάσπαρτοι στην ύπαιθρο, μακριά από τα τείχη της πόλης, χωρίς προστασία και χωρίς τη δυνατότητα να καταφύγουν κάπου. Ήταν οι πιο εύκολοι στόχοι που θα μπορούσε να διαλέξει ένας ληστής.

«τούτους ἀφῃρεῖτο τὰ ὑπάρχοντα»: η ανατομία ενός αποτρόπαιου εγκλήματος

Ο Λυσίας δεν λέει απλώς «τους έκλεβε». Πριν φτάσει στο ρήμα, χτίζει προσεκτικά την εικόνα των θυμάτων με τρία στοιχεία, καθένα από τα οποία επιβαρύνει τον κατηγορούμενο:

1. Η ηλικία τους — «τῶν πολιτῶν τοῖς πρεσβυτάτοις» (υπερθετικός: οι γεροντότεροι από τους πολίτες), «ἀδύνατοι ὑπὸ τῆς ἡλικίας». Δεν είναι απλώς ηλικιωμένοι, είναι οι πιο ηλικιωμένοι, ανήμποροι από το γήρας.

2. Η ασήμαντη περιουσία τους — «ὀλίγα μὲν τῶν ἐπιτηδείων ἔχοντες, ἀναγκαῖα δέ». Η διόρθωση είναι κρίσιμη: είχαν λίγα, αλλά αυτά τα λίγα ήταν τα απολύτως απαραίτητα για την επιβίωσή τους. Ο Φίλων δεν τους αφαίρεσε περίσσευμα· τους αφαίρεσε το ψωμί τους.

3. Τα δημοκρατικά τους φρονήματα — «εὖνοι μὲν ὄντες τῷ πλήθει». Ήταν φιλικά διακείμενοι προς τον δήμο, προς τη δημοκρατική παράταξη. Απλώς δεν μπορούσαν σωματικά να πολεμήσουν γι᾽ αυτήν. Έτσι ο Φίλων δεν λήστεψε αδιάφορους: λήστεψε φίλους της δημοκρατίας, ανθρώπους δηλαδή ομοϊδεάτες των Βουλευτών που τον κρίνουν.

Ο συνδυασμός των τριών κάνει την πράξη ασυγχώρητη. Και η μετοχή ὄντες σε αντίθεση με το ἀδύνατοι (μὲν... δέ) υπογραμμίζει το τραγικό: η θέληση υπήρχε, έλειπε η δύναμη.

«περὶ πλείονος ποιούμενος... ἀδικεῖν»: το μικρό κέρδος και η μεγάλη αδικία

Εδώ ο Λυσίας δίνει το αίτιο της συμπεριφοράς του Φίλωνα, και το δίνει με τρόπο εξοντωτικό. Η φράση στήνει μια ζυγαριά:

Και ο Φίλων διάλεξε το πρώτο. Η αγάπη του κέρδους — έστω και μικρού, ασήμαντου κέρδους — αποτέλεσε το αίτιο μιας τεράστιας αδικίας προς τους γέροντες συμπολίτες του. Αυτό είναι που τον καθιστά ηθικά ελεεινό: δεν διακινδύνευσε την ψυχή του για κάποιο μεγάλο έπαθλο, αλλά για ψίχουλα. Η δυσαναλογία ανάμεσα στο κίνητρο και στην πράξη αποκαλύπτει έναν χαρακτήρα ριζικά διεφθαρμένο.

Το ρήμα περὶ πλείονος ποιοῦμαι («θεωρώ ανώτερο, προτιμώ») δηλώνει συνειδητή επιλογή μετά από ζύγισμα. Δεν παρασύρθηκε· επέλεξε.

«οἳ νῦν αὐτὸν δι᾽ αὐτὸ τοῦτο... ἐπεξελθεῖν ἅπαντες»: το γήρας ως διπλή κατάρα

Ένα από τα εξυπνότερα σημεία του λόγου. Ο ρήτορας παρατηρεί μια πικρή σύμπτωση: η ίδια αιτία — η μεγάλη ηλικία — προκάλεσε δύο διαφορετικά κακά σε δύο διαφορετικές στιγμές.

• Τότε (κατά τον εμφύλιο): οι γέροντες ήταν «ἀδύνατοι τῇ πόλει βοηθεῖν» — δεν μπορούσαν να βοηθήσουν την πόλη.
• Τώρα (στη δίκη): είναι «οὐχ οἷοί τε ἐπεξελθεῖν» — δεν μπορούν όλοι να εμφανιστούν στο δικαστήριο για να καταγγείλουν τον Φίλωνα ως κατήγοροι ή ως μάρτυρες κατηγορίας.

Η αναφορική πρόταση «δι᾽ ὅπερ καὶ τότε» συνδέει ρητά τα δύο σκέλη, φτιάχνοντας ένα κλειστό λογικό σχήμα. Έτσι ούτε την πόλη μπορούσαν να βοηθήσουν ούτε τον εαυτό τους. Το γήρας τους παρέδωσε άοπλους στον Φίλωνα δύο φορές.

Προσέξτε το ἅπαντες: δεν λέει ότι κανείς δεν ήρθε, αλλά ότι δεν μπορούν να έρθουν όλοι. Είναι μια σημαντική νομική και ρητορική λεπτομέρεια — προετοιμάζει το έδαφος για το επόμενο επιχείρημα.

«οὐ μέντοι... δὶς ὠφεληθῆναι»: ο φόβος του κατηγόρου

Ο Λυσίας γνωρίζει ότι μόλις αποκάλυψε μια αδυναμία της υπόθεσής του: οι κύριοι μάρτυρες κατηγορίας λείπουν. Αντί να το κρύψει, το μετατρέπει σε επιχείρημα — κλασικό δείγμα ρητορικής δεξιοτεχνίας.

Πίσω από τη φράση διακρίνεται ο ενδόμυχος φόβος του κατηγόρου: μήπως η απουσία των αδικημένων, οφειλόμενη στην αδυναμία λόγω γήρατος, οδηγήσει τους Βουλευτές σε εσφαλμένη απόφαση υπέρ του κατηγορουμένου, δηλαδή στην έγκριση της εκλογής του Φίλωνα στο βουλευτικό αξίωμα.

Το σχήμα του «διπλού κέρδους» είναι εξαιρετικά εύστοχο:

• τότε: ωφελήθηκε ἀφελόμενον ἃ εἶχον (αφαιρώντας τους όσα είχαν)
• νῦν: θα ωφεληθεί δοκιμασθέντα ὑφ᾽ ὑμῶν (περνώντας επιτυχώς τη δοκιμασία)

Και τα δύο χάρη στην ίδια αδυναμία των θυμάτων. Αν οι Βουλευτές τον εγκρίνουν, θα έχουν αφήσει τη μία αδικία να γεννήσει τη δεύτερη — ή, όπως θα λέγαμε σήμερα, ο Φίλων θα έχει «και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο». Το επιχείρημα αγγίζει άμεσα το αίσθημα δικαίου των κριτών: κανείς δεν θέλει να γίνει συνεργός σε τέτοιο παράλογο αποτέλεσμα.

«ἀλλὰ κἂν ὁστισοῦν παραγένηται... μέγα αὐτὸ ἡγήσασθε εἶναι»: η αξία του ενός μάρτυρα

Εδώ ο κατήγορος κάνει μια απευθείας προτροπή στους Βουλευτές (προστακτική ἡγήσασθε). Τους ζητά να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σταθμίζουν τις αποδείξεις: να θεωρήσουν την παρουσία στη Βουλή έστω και ενός μόνο αδικημένου σημαντική απόδειξη της ενοχής του Φίλωνα.

Η λογική είναι η εξής: αν τα θύματα ήταν ανήμπορα και πολλά δεν μπόρεσαν να έρθουν, τότε καθένας που κατάφερε να έρθει αντιπροσωπεύει δεκάδες που δεν μπόρεσαν. Το ὁστισοῦν («οποιοσδήποτε, έστω ένας τυχαίος») τονίζει ακριβώς αυτή την αναγωγή από το ελάχιστο στο μέγιστο. Ποσοτικά ο κατήγορος είναι αδύναμος· ποιοτικά ζητά να διαβαστεί κάθε μάρτυρας ως εκπρόσωπος ενός πλήθους.

«τοῦτον ὑπερμισήσατε, ὅστις ἐτόλμησεν... ἀφαιρεῖσθαι τὰ ὑπάρχοντα»: η συναισθηματική κορύφωση

Η ενότητα κορυφώνεται με μια φράση φορτισμένη συναισθηματικά στο έπακρο. Ο Λυσίας στήνει μια αντίθεση που λειτουργεί σαν ηθικός καθρέφτης:

Οι ίδιοι άνθρωποι, δηλαδή, ήταν τόσο φτωχοί ώστε προκαλούσαν ελεημοσύνη. Και ο Φίλων τους λήστεψε. Το ρήμα ἐτόλμησεν («τόλμησε») δίνει την τελική χροιά: η πράξη του δεν ήταν απλώς κακή, ήταν ένα ξεπέρασμα κάθε ορίου, μια θρασύτητα.

Το ὑπερμισήσατε είναι σύνθετο με το επιτατικό ὑπερ-: όχι απλώς «μισήστε», αλλά «μισήστε υπερβολικά». Είναι ρητή κλήση σε πάθος — και ο ρήτορας το κάνει συνειδητά.

Γιατί; Γιατί, όπως είδαμε, οι αποδείξεις είναι λιγοστές. Η συγκινησιακή φόρτιση που προσπαθεί να δημιουργήσει ο κατήγορος αντισταθμίζει την ανεπάρκεια μαρτύρων κατηγορίας. Όπου ελλείπουν ικανές αποδείξεις, ο ρήτορας με επιδέξιο τρόπο φορτίζει συναισθηματικά την ατμόσφαιρα. Αυτό είναι, σε καθαρή μορφή, το ρητορικό μέσο του πάθους.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Πού ανήκει η ενότητα

Οι §§ 17-19 ανήκουν στις πίστεις (αποδείξεις) του λόγου. Ειδικότερα, αποτελούν μια ολοκληρωμένη αποδεικτική μονάδα με τρία μέρη:

1. § 17 — Συμπέρασμα από την προηγούμενη μαρτυρία και εισαγωγή της νέας κατηγορίας (ληστείες με ορμητήριο τον Ωρωπό).
2. § 18 — Ανάπτυξη: ποιοι ήταν τα θύματα, τι τους έκανε, ποιο ήταν το κίνητρο, γιατί απουσιάζουν σήμερα.
3. § 19 — Συμπέρασμα και προτροπή προς τους κριτές· κλείσιμο με πρόσκληση μαρτύρων.

Η ενότητα, δηλαδή, ακολουθεί μια κίνηση από το γεγονός στο συναίσθημα και από εκεί στην απόφαση.

Τα μέσα πειθούς

Ἦθος (χαρακτήρας): Ο Λυσίας δεν κατηγορεί τον Φίλωνα για μία πράξη· σκιαγραφεί έναν χαρακτήρα. Ένα άτομο που προτιμά το μικρό ατομικό κέρδος από τη μη αδικία, που ηγείται συμμορίας, που τολμά να ληστεύει ελεεινούς γέροντες. Στη δοκιμασία, όπου κρίνεται η καταλληλότητα και όχι μια συγκεκριμένη πράξη, η σκιαγράφηση χαρακτήρα είναι το ισχυρότερο όπλο.

Λόγος (επιχειρηματολογία): Το κεντρικό επιχείρημα του «διπλού κέρδους» (§ 19) είναι λογικά άρτιο: η ίδια αιτία δεν πρέπει να ωφελήσει δύο φορές τον ένοχο.

Πάθος (συναίσθημα): Κυριαρχεί στην § 19 με το ὑπερμισήσατε και με την αντίθεση ελεημοσύνη/ληστεία.

Σχήματα λόγου και υφολογικά χαρακτηριστικά

• Αντίθεση — το κυρίαρχο σχήμα της ενότητας: ὠφελήσει ↔ κερδανεῖ, δυστυχήματα ↔ εὐτυχήματα, ὀλίγα ↔ ἀναγκαῖα, εὖνοι ↔ ἀδύνατοι, μικρὰ κερδαίνειν ↔ μηδὲν ἀδικεῖν, τότε ↔ νῦν, διδόναι ↔ ἀφαιρεῖσθαι.
• Παρήχηση / παρονομασία — δυστυχήματα / εὐτυχήματα.
• Πολυσύνδετο με μὲν... δέ — δίνει ρυθμό και υπογραμμίζει κάθε αντίθεση.
• Υπερθετικός βαθμός — πρεσβυτάτοις: όχι απλώς γέροντες, οι γεροντότεροι.
• Επιτατικά σύνθετα — ὑπερμισήσατε, ἐπεξελθεῖν.
• Απόστροφη / απευθείας προσφώνηση — «τῶν ὑμετέρων συμφορῶν», «ὑφ᾽ ὑμῶν», «ἡγήσασθε», «ὑπερμισήσατε»: το β΄ πρόσωπο εμπλέκει διαρκώς τους Βουλευτές.
• Ἠθοποιία — η γνωστή αρετή του Λυσία: το ύφος του κατηγόρου παραμένει απέριττο, σαφές, χωρίς επιτηδευμένους στολισμούς, ώστε να φαίνεται ειλικρινές.