Κατὰ Φίλωνος δοκιμασίας — §§ 15-16 📜

Βρισκόμαστε στο τμήμα των πίστεων (αποδείξεων) του λόγου, λίγο μετά την ανάγνωση των μαρτυρικών καταθέσεων. Ο κατήγορος έχει ήδη στοιχειοθετήσει τη βαρύτερη κατηγορία: ο Φίλων, στα χρόνια των Τριάκοντα, όχι μόνο δεν βοήθησε τους δημοκρατικούς στον Πειραιά, αλλά αποσύρθηκε στην Ωρωπό ως μέτοικος και εκμεταλλεύτηκε τη συμφορά της πόλης ληστεύοντας ηλικιωμένους αγρότες της υπαίθρου. Τώρα ο ρήτορας κάνει μια κίνηση εξαιρετικά εύστοχη ρητορικά: προλαβαίνει τον αντίπαλο. Φαντάζεται τι θα πει ο Φίλων στην απολογία του, το διατυπώνει ο ίδιος και το ανασκευάζει προκαταβολικά με μάρτυρες. Η ενότητα φέρει στο βιβλίο τον τίτλο «Ο πιθανός ισχυρισμός του Φίλωνα».

Ο λόγος για τον οποίο ο κατήγορος αναγκάζεται να το κάνει αυτό τώρα και όχι αργότερα είναι διαδικαστικός — και τον εξηγεί ο ίδιος στην § 16.

Το κείμενο ✍️

ΜΑΡΤΥΡΕΣ

[15] Ὑπολείπεται τοίνυν αὐτῷ λέγειν ὡς τῷ μὲν σώματι δι᾽ ἀσθένειάν τινα ἐπιγενομένην ἀδύνατος κατέστη βοηθῆσαι εἰς τὸν Πειραιᾶ, ἀπὸ δὲ τῶν ὑπαρχόντων ἐπαγγειλάμενος αὐτὸς ἢ χρήματ᾽ εἰσενεγκεῖν εἰς τὸ πλῆθος τὸ ὑμέτερον ἢ ὁπλίσαι τινὰς τῶν ἑαυτοῦ δημοτῶν, ὥσπερ καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν πολιτῶν αὐτοὶ οὐ δυνάμενοι λῃτουργεῖν τοῖς σώμασιν. [16] ἵνα οὖν μὴ ἐγγένηται αὐτῷ ψευσαμένῳ ἐξαπατῆσαι, καὶ περὶ τούτων ἤδη σαφῶς ὑμῖν ἀποδείξω, ἐπειδὴ ὕστερον οὐκ ἐξέσται μοι παρελθόντι ἐνθάδ᾽ ἐλέγχειν αὐτόν. Καί μοι κάλει Διότιμον τὸν Ἀχαρνέα καὶ τοὺς αἱρεθέντας μετ᾽ αὐτοῦ τοὺς δημότας ὁπλίσαι ἀπὸ τῶν εἰσενεχθέντων χρημάτων.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

ΜΑΡΤΥΡΕΣ

[15] Του απομένει, λοιπόν, να ισχυριστεί ότι από τη μια σωματικά, εξαιτίας κάποιας αρρώστιας που του παρουσιάστηκε (εκ των υστέρων), βρέθηκε σε αδυναμία να σπεύσει σε βοήθεια στον Πειραιά, από την άλλη όμως ότι υποσχέθηκε ο ίδιος, από την περιουσία του, ή να καταβάλει χρήματα (ως εισφορά) στον δικό σας τον δήμο ή να εξοπλίσει μερικούς από τους δημότες του, όπως ακριβώς και πολλοί άλλοι από τους πολίτες που δεν μπορούσαν να προσφέρουν οι ίδιοι υπηρεσίες στον λαό με το σώμα τους.

[16] Για να μην του δοθεί, λοιπόν, η δυνατότητα να σας εξαπατήσει λέγοντας ψέματα, θα σας αποδείξω από τώρα με σαφήνεια και γι' αυτά, επειδή αργότερα δεν θα μου επιτραπεί να ανέβω εδώ (στο βήμα) και να τον ελέγξω. Και κάλεσέ μου, σε παρακαλώ, τον Διότιμο τον Αχαρνέα και εκείνους που εκλέχθηκαν μαζί του για να εξοπλίσουν τους δημότες από τα χρήματα των εισφορών.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

«Ὑπολείπεται τοίνυν αὐτῷ λέγειν» — η γλώσσα του στριμώγματος

Το ρήμα ὑπολείπεται («απομένει», «του περισσεύει μόνο να πει») δεν είναι ουδέτερη διατύπωση. Ο ρήτορας παρουσιάζει τον Φίλωνα ως άνθρωπο που έχει ήδη χάσει όλες τις υπόλοιπες γραμμές άμυνας: οι μαρτυρίες που μόλις ακούστηκαν έκλεισαν τους δρόμους, και του «απομένει» ένα μόνο, τελευταίο καταφύγιο. Η επιλογή της λέξης υποβάλλει στους βουλευτές την εικόνα ενός κατηγορουμένου στριμωγμένου στη γωνία, που θα καταφύγει σε δικαιολογία επειδή δεν έχει τίποτε άλλο.

Ταυτόχρονα το τοίνυν («λοιπόν») δηλώνει ότι περνάμε σε νέο, συμπερασματικό βήμα: αφού αποδείχθηκαν τα προηγούμενα, ας δούμε τώρα τι θα επικαλεστεί.

Η διπλή δικαιολογία που φαντάζεται ο ρήτορας

Ο κατήγορος αποδίδει στον Φίλωνα έναν ισχυρισμό με δύο σκέλη, συνδεδεμένα με το σχήμα μὲν… δέ…:

1. Το σκέλος της αδυναμίας: «τῷ μὲν σώματι δι᾽ ἀσθένειάν τινα ἐπιγενομένην ἀδύνατος κατέστη βοηθῆσαι». Δηλαδή: δεν πήγα στον Πειραιά επειδή αρρώστησα. Παρατήρησε τη σημασία της μετοχής ἐπιγενομένην: η αρρώστια «ήρθε ύστερα», τον βρήκε δηλαδή ακριβώς εκείνη την κρίσιμη στιγμή. Το αόριστο τινα («κάποια») είναι υποτιμητικό: ο ρήτορας δεν καταδέχεται να κατονομάσει την ασθένεια, υπονοώντας ότι πρόκειται για πρόσχημα χωρίς περιεχόμενο.
2. Το σκέλος της οικονομικής προσφοράς: «ἀπὸ δὲ τῶν ὑπαρχόντων ἐπαγγειλάμενος… ἢ χρήματ᾽ εἰσενεγκεῖν… ἢ ὁπλίσαι τινὰς τῶν ἑαυτοῦ δημοτῶν». Δηλαδή: κι αν ακόμη δεν πολέμησα σωματικά, βοήθησα με την περιουσία μου — είτε δίνοντας χρήματα στον δήμο των δημοκρατικών είτε εξοπλίζοντας με δικά μου έξοδα κάποιους συνδημότες μου.

Το δεύτερο σκέλος είναι το επικίνδυνο για την κατηγορία. Γιατί; Διότι, αν αληθεύει, ο Φίλων δεν είναι απλώς αθώος της αδιαφορίας — είναι ευεργέτης. Η προσφορά χρημάτων ή όπλων ήταν αναγνωρισμένος τρόπος να δείξει κανείς εὔνοιαν προς τον δήμο, και οι Αθηναίοι δικαστές ήταν εξαιρετικά ευαίσθητοι σε τέτοια επιχειρήματα.

«ὥσπερ καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν πολιτῶν» — το επιχείρημα του παραδείγματος

Η φράση αποδίδει στον Φίλωνα ένα επιχείρημα από το παράδειγμα: δεν έκανα κάτι πρωτότυπο ή ύποπτο, έκανα ό,τι έκαναν και πολλοί άλλοι έντιμοι πολίτες. Το επιχείρημα αυτό είναι ισχυρό γιατί εντάσσει τον κατηγορούμενο σε μια σεβαστή κατηγορία ανθρώπων και τον απαλλάσσει από τη μοναδικότητα της ενοχής.

Πράγματι, η πρακτική ήταν υπαρκτή και γνωστή στους Αθηναίους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Μαντίθεος, ο πελάτης ενός άλλου λυσιακού λόγου (Ὑπὲρ Μαντιθέου), ο οποίος κατά τον Βοιωτικό πόλεμο, όπως ο ίδιος καυχιέται, έδωσε χρήματα σε συμπολεμιστές του για να εξοπλιστούν. Ακριβώς επειδή το επιχείρημα είναι εύλογο και οικείο, ο κατήγορος δεν το αγνοεί: το φέρνει στο φως ο ίδιος για να το γκρεμίσει.

«οὐ δυνάμενοι λῃτουργεῖν τοῖς σώμασιν» — ποιοι δικαιολογούνταν

Η αιτιολογική μετοχή προσδιορίζει ποιοι ήταν αυτοί οι «άλλοι πολλοί»: πολίτες που δεν μπορούσαν να προσφέρουν προσωπική, σωματική υπηρεσία στον λαό λόγω ηλικίας ή σωματικής αδυναμίας. Πρόκειται δηλαδή για γέροντες ή ανάπηρους — ανθρώπους με πραγματικό, ορατό και αδιαμφισβήτητο κώλυμα.

Και εδώ κρύβεται η σιωπηλή αιχμή του ρήτορα: ο Φίλων δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Η δική του «αδυναμία» ήταν μια βολική ασθένεια που εμφανίστηκε τη σωστή στιγμή, ενώ οι πραγματικά ανίκανοι ήταν όσοι είχαν μόνιμο και φανερό πρόβλημα. Επιπλέον, ο Φίλων που δήθεν ήταν πολύ ασθενής για να πολεμήσει, βρέθηκε αρκετά αρτιμελής ώστε να τριγυρίζει έφιππος στην ύπαιθρο και να ληστεύει γέροντες αγρότες — αντίφαση που ο ακροατής, έχοντας ακούσει τα προηγούμενα, τη συμπληρώνει μόνος του.

«ἵνα οὖν μὴ ἐγγένηται αὐτῷ ψευσαμένῳ ἐξαπατῆσαι»

Ο σκοπός δηλώνεται ρητά και σκληρά. Ο ρήτορας δεν λέει «για να μην παρεξηγηθείτε» αλλά «για να μη δοθεί η δυνατότητα στον Φίλωνα να σας εξαπατήσει λέγοντας ψέματα». Η μετοχή ψευσαμένῳ χαρακτηρίζει εκ των προτέρων τον αναμενόμενο ισχυρισμό ως ψέμα — πριν καν διατυπωθεί. Η στιγμιαία εικόνα που δημιουργείται είναι εκείνη ενός ανθρώπου έτοιμου να ψευστεί μπροστά στη Βουλή, και ενός κατηγόρου που στέκεται φρουρός της αλήθειας.

Το σαφῶς ἀποδείξω («θα σας αποδείξω με σαφήνεια») είναι επίσης δηλωτικό: ο ρήτορας δεν αρκείται σε πιθανολογίες, υπόσχεται απόδειξη — και αμέσως καλεί μάρτυρες, δηλαδή άτεχνη πίστη, την πιο ισχυρή μορφή απόδειξης στο αθηναϊκό δικαστήριο.

«ἐπειδὴ ὕστερον οὐκ ἐξέσται μοι… ἐλέγχειν αὐτόν» — η δικονομική αιτιολογία

Εδώ ο ρήτορας εξηγεί γιατί αναγκάζεται να απαντήσει από τώρα σε κάτι που δεν έχει ακόμη ειπωθεί. Κατά τη διαδικασία της δοκιμασίας, ο κατήγορος και ο κατηγορούμενος μιλούσαν μόνο μία φορά ενώπιον της Βουλής. Ο κατήγορος-βουλευτής, ως πρώτος ομιλητής, δεν θα είχε ποτέ ξανά τον λόγο: αν ο Φίλων προέβαλλε στην απολογία του τις δικαιολογίες της ασθένειας και της χρηματικής εισφοράς, κανείς δεν θα τις αντέκρουε. Γι' αυτό ο ρήτορας θα προσπαθήσει με τις καταθέσεις των μαρτύρων να αναιρέσει από τώρα τις πιθανές αιτιολογίες-υπεκφυγές του Φίλωνα, τις οποίες αναφέρει προϊδεάζοντας έτσι τους βουλευτές.

Η αιτιολογία αυτή έχει και δευτερεύον κέρδος: ο κατήγορος εμφανίζεται όχι ως καχύποπτος ή κακοπροαίρετος, αλλά ως άνθρωπος που αναγκάζεται από τους κανόνες της διαδικασίας. Η προκατάληψη νομιμοποιείται ρητά μπροστά στο ακροατήριο.

«Καί μοι κάλει Διότιμον τὸν Ἀχαρνέα…» — η κλήση των μαρτύρων

Ο ρήτορας απευθύνεται στον γραμματέα του δικαστηρίου με το τυπικό «καί μοι κάλει». Οι μάρτυρες που καλεί είναι εξαιρετικά καλά επιλεγμένοι:

• Ο Διότιμος ο Αχαρνεύς και όσοι εκλέχθηκαν μαζί του. Η προσθήκη του δημοτικού («ὁ Ἀχαρνεύς», δηλαδή από τον δήμο των Αχαρνών) είναι ο κανονικός αθηναϊκός τρόπος ταυτοποίησης ενός πολίτη και δίνει στη μαρτυρία συγκεκριμένο, ελέγξιμο πρόσωπο.
• Οι άνθρωποι αυτοί ήταν εκλεγμένοι/διορισμένοι (αἱρεθέντας) με συγκεκριμένη αποστολή: να εξοπλίσουν τους δημότες από τα χρήματα των εισφορών (τὰ εἰσενεχθέντα χρήματα).

Η επιλογή είναι εύστοχη γιατί οι μάρτυρες αυτοί είναι ακριβώς οι αρμόδιοι: αν ο Φίλων είχε πράγματι δώσει χρήματα ή είχε εξοπλίσει δημότες, το όνομά του θα βρισκόταν στα δικά τους αρχεία. Η σιωπή τους ισοδυναμεί με απόδειξη ότι ο ισχυρισμός είναι ανύπαρκτος. Ο ρήτορας δεν αντικρούει το επιχείρημα με λόγια, το εξαφανίζει με στοιχεία.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Θέση στη δομή του λόγου

Η ενότητα ανήκει στις πίστεις (αποδείξεις). Ειδικότερα, αποτελεί υποδειγματικό δείγμα ανασκευής/προκατάληψης: ο ρήτορας δεν προσθέτει νέα κατηγορία, αλλά θωρακίζει τις ήδη διατυπωμένες απέναντι στην αναμενόμενη απολογία.

Το σχήμα της «υποθετικής απολογίας»

Ο ρήτορας κατασκευάζει έναν φανταστικό λόγο του αντιπάλου («ὑπολείπεται αὐτῷ λέγειν ὡς…») και τον παραθέτει σε πλάγιο λόγο. Η τεχνική αυτή:

• δίνει ζωντάνια και δραματικότητα στην απαγγελία,
• επιτρέπει στον ρήτορα να διαλέξει ο ίδιος την πιο αδύναμη ή την πιο εύκολα ανασκευάσιμη εκδοχή της απολογίας,
• και δημιουργεί στο ακροατήριο την αίσθηση ότι έχει ήδη ακούσει την υπεράσπιση — και δεν πείστηκε.

Στοιχεία ύφους

• Σχήμα μὲν… δέ…: αντιθετική διάρθρωση της διπλής δικαιολογίας (σώμα / περιουσία).
• Διάζευξη ἢ… ἢ… («ἢ χρήματ᾽ εἰσενεγκεῖν… ἢ ὁπλίσαι»): ο ρήτορας εξαντλεί προκαταβολικά όλες τις πιθανές μορφές του ισχυρισμού, ώστε να μην αφήσει στον Φίλωνα περιθώριο διαφυγής.
• Αοριστολογικά τινα, τινάς: υποβαθμίζουν και σκιάζουν τους ισχυρισμούς του αντιπάλου.
• ψευσαμένῳ ἐξαπατῆσαι: συσσώρευση δύο εννοιών του ψεύδους και της απάτης, με έντονη συναισθηματική φόρτιση.
• Απευθείας προσφώνηση της Βουλής («ὑμῖν», «εἰς τὸ πλῆθος τὸ ὑμέτερον»): ο ρήτορας ταυτίζει διαρκώς τους ακροατές του με τον δήμο που ο Φίλων εγκατέλειψε.

Είδη αποδείξεων

Ο κατήγορος συνδυάζει:

• έντεχνες πίστεις: η λογική ανασκευή, το υπονοούμενο της αντίφασης ανάμεσα στην «ασθένεια» και στις ληστείες, ο υπαινιγμός για το ήθος του Φίλωνα·
• άτεχνες πίστεις: τις μαρτυρίες του Διοτίμου και των συναρμοδίων του, που κλείνουν οριστικά το ζήτημα των εισφορών.