Κατὰ Φίλωνος δοκιμασίας — §§ 8-9 📜

Με τις παραγράφους αυτές τελειώνει το προοίμιο και ανοίγει το δεύτερο μεγάλο δομικό μέρος του λόγου, η διήγηση (§§ 8-23). Ο κατήγορος έχει ήδη δικαιολογήσει γιατί παίρνει τον λόγο και έχει προδιαθέσει ευνοϊκά τους βουλευτές· τώρα περνά στα γεγονότα. Το θέμα του είναι η στάση του Φίλωνα κατά την περίοδο των Τριάκοντα τυράννων και της αποκατάστασης της δημοκρατίας: ενώ όλοι οι πολίτες, ο καθένας όπως μπορούσε, βοηθούσαν την πατρίδα, εκείνος έκανε ακριβώς τα αντίθετα.

Η αρχαία ρητορική θεωρία ορίζει τη διήγηση ως:

«Ἔκθεσις καὶ παράδοσις τῷ ἀκροατῇ τοῦ πράγματος»

δηλαδή ως έκθεση των γεγονότων και παράδοσή τους στον ακροατή — τα δεδομένα της υπόθεσης παρουσιάζονται με τέτοιον τρόπο ώστε ο ακροατής να τα «παραλάβει» έτοιμα, μαζί με την ερμηνεία που τους δίνει ο ρήτορας.

Το κείμενο ✍️

ΔΙΗΓΗΣΗ (8-23)

[8] Οὗτος γάρ, ὦ βουλή, ὅτε ἡ συμφορὰ τῇ πόλει ἦν (ἧς ἐγώ, καθ᾽ ὅσον ἀναγκάζομαι, κατὰ τοσοῦτον μέμνημαι), ἐκκεκηρυγμένος ἐκ τοῦ ἄστεως ὑπὸ τῶν τριάκοντα μετὰ τοῦ ἄλλου πλήθους τῶν πολιτῶν τέως μὲν ᾤκει ἐν ἀγρῷ, ἐπειδὴ δὲ οἱ ἀπὸ Φυλῆς κατῆλθον εἰς τὸν Πειραιᾶ, καὶ οὐ μόνον οἱ ἐκ τῶν ἀγρῶν ἀλλὰ καὶ οἱ ἐκ τῆς ὑπερορίας οἱ μὲν εἰς τὸ ἄστυ οἱ δ᾽ εἰς τὸν Πειραιᾶ συνελέγοντο, καὶ καθ᾽ ὅσον ἕκαστος οἷός τ᾽ ἦν, κατὰ τοσοῦτον ἐβοήθει τῇ πατρίδι, τὰ ἐναντία ἅπασι τοῖς ἄλλοις πολίταις ἐποίησε· [9] συσκευασάμενος γὰρ τὰ ἑαυτοῦ ἐνθένδε εἰς τὴν ὑπερορίαν ἐξῴκησε, καὶ ἐν Ὠρωπῷ μετοίκιον κατατιθεὶς ἐπὶ προστάτου ᾤκει, βουληθεὶς παρ᾽ ἐκείνοις μετοικεῖν μᾶλλον ἢ μεθ᾽ ἡμῶν πολίτης εἶναι. οὐ τοίνυν οὐδ᾽ ὥσπερ ἔνιοί τινες τῶν πολιτῶν μετεβάλοντο, ἐπειδὴ ἑώρων τοὺς ἀπὸ Φυλῆς ἐν οἷς ἔπραττον εὐτυχοῦντας, οὐδὲ τούτων τι τῶν εὐτυχημάτων ἠξίωσε μετασχεῖν, ἐπὶ κατειργασμένοις μᾶλλον ἐλθεῖν βουλόμενος ἢ συγκατελθεῖν κατεργασάμενός τι τῶν τῇ κοινῇ πολιτείᾳ συμφερόντων· οὐ γὰρ ἦλθεν εἰς τὸν Πειραιᾶ, οὐδ᾽ ἔστιν ὅπου ἑαυτὸν ὑμῖν τάξαι παρέσχεν.

Βασικό νόημα της ενότητας: ο Φίλων πράττει αντίθετα από τους άλλους πολίτες.

Νεοελληνική απόδοση 🗣️

[8] Αυτός εδώ, κύριοι βουλευτές, όταν η πόλη βρισκόταν σε συμφορά (την οποία εγώ τόσο μόνο θυμίζω, όσο ακριβώς αναγκάζομαι), αφού είχε εξοριστεί με προκήρυξη από την πόλη από τους Τριάκοντα μαζί με το υπόλοιπο πλήθος των πολιτών, ως εκείνη τη στιγμή ζούσε στην εξοχή· όταν όμως οι δημοκρατικοί από τη Φυλή κατέβηκαν στον Πειραιά, και όχι μόνο όσοι ήταν στην ύπαιθρο αλλά και όσοι βρίσκονταν σε ξένη χώρα συγκεντρώνονταν άλλοι στην πόλη και άλλοι στον Πειραιά, και ο καθένας βοηθούσε την πατρίδα τόσο, όσο ακριβώς μπορούσε, αυτός έκανε τα αντίθετα από όλους τους άλλους πολίτες.

[9] Δηλαδή, αφού μάζεψε τα υπάρχοντά του, μετανάστευσε από εδώ σε ξένη χώρα και εγκαταστάθηκε στον Ωρωπό, πληρώνοντας τον φόρο του μετοίκου και ζώντας υπό την προστασία προστάτη, επειδή θέλησε να είναι μέτοικος κοντά σε εκείνους μάλλον παρά πολίτης μαζί μας. Ούτε λοιπόν άλλαξε στάση, όπως άλλαξαν μερικοί από τους πολίτες, όταν έβλεπαν ότι οι δημοκρατικοί της Φυλής πετύχαιναν σε όσα επιχειρούσαν, ούτε θεώρησε άξιο να πάρει μέρος σε κάποια από αυτές τις επιτυχίες, γιατί προτιμούσε να έρθει σε όσα είχαν ήδη κατορθωθεί από άλλους παρά να γυρίσει μαζί με τους εξόριστους έχοντας πετύχει κι αυτός κάτι από όσα συνέφεραν στο κοινό πολίτευμα. Γιατί ούτε ήρθε στον Πειραιά, ούτε υπάρχει σημείο όπου να παρουσιάστηκε για να τον κατατάξετε εσείς στη θέση του.

Ερμηνευτική προσέγγιση 🔍

«ὅτε ἡ συμφορὰ τῇ πόλει ἦν» — η ονομασία της καταστροφής

Ο ρήτορας δεν λέει «όταν κυβερνούσαν οι Τριάκοντα» αλλά «όταν η πόλη είχε τη συμφορά». Η επιλογή είναι σημαντική: με μία μόνο λέξη, τη λέξη συμφορά, χαρακτηρίζει ολόκληρη την περίοδο της διακυβέρνησης της πόλεως από τους Τριάκοντα τυράννους — μια εφιαλτική περίοδο που σημαδεύτηκε από δολοφονίες, διώξεις, δημεύσεις περιουσιών και κάθε μορφής αυθαιρεσίες κατά του λαού. Δεν χρειάζεται να απαριθμήσει· η λέξη ενεργοποιεί από μόνη της τη συλλογική μνήμη των βουλευτών, που όλοι είχαν ζήσει αυτά τα γεγονότα. Παράλληλα, η διατύπωση παρουσιάζει την τυραννία ως συμφορά που έπληξε την πόλη ολόκληρη, δηλαδή ως κοινό βίωμα που ενώνει ρήτορα και ακροατές — και από το οποίο ο Φίλων αυτοεξαιρέθηκε.

«ἧς ἐγώ, καθ᾽ ὅσον ἀναγκάζομαι, κατὰ τοσοῦτον μέμνημαι» — η τεχνική της «αναγκαστικής» υπενθύμισης

Η παρενθετική αυτή φράση είναι από τα λεπτότερα σημεία της ενότητας. Ο κατήγορος δηλώνει ότι θυμίζει τα γεγονότα μόνο όσο τον αναγκάζει η υπόθεση, ούτε λέξη παραπάνω. Γιατί; Επειδή το καθήκον του κατηγόρου να αποκαλύψει το ποιόν του Φίλωνα τον υποχρεώνει να επαναφέρει στη μνήμη τη δική του και των βουλευτών εκείνη τη μισητή για τους Αθηναίους περίοδο — και έτσι κινδυνεύει να φανεί δυσάρεστος.

Η ρητορική σκοπιμότητα είναι διπλή:

• Αυτοπροστασία του ομιλητή: μετά την αμνηστία που συνόδεψε την αποκατάσταση της δημοκρατίας, η ανακίνηση των παλιών παθών ήταν κοινωνικά και θεσμικά ευαίσθητη. Ο ρήτορας προλαβαίνει την αντίδραση δηλώνοντας ότι το κάνει από ανάγκη, όχι από εμπάθεια. Παρουσιάζεται μετριοπαθής, υπεύθυνος, σεβαστικός προς το ακροατήριο.
• Ενίσχυση της κατηγορίας: παραδόξως, το να πει «δεν θέλω να τα θυμίσω» τα θυμίζει εντονότερα. Ο ακροατής συμπληρώνει μόνος του όσα ο ομιλητής «διακριτικά» παραλείπει. Έτσι η συμφορά μπαίνει στο μυαλό των βουλευτών χωρίς ο κατήγορος να χρεωθεί την ωμότητα.

«ἐκκεκηρυγμένος... μετὰ τοῦ ἄλλου πλήθους τῶν πολιτῶν» — η κοινή μοίρα

Ο Φίλων εξορίστηκε από το άστυ μαζί με πλήθος άλλων πολιτών. Το ιστορικό υπόβαθρο είναι συγκεκριμένο: μετά τον θάνατο του μετριοπαθούς ολιγαρχικού Θηραμένη, οι Τριάκοντα, νομίζοντας πλέον ότι μπορούν να ασκούν την τυραννία τους χωρίς φόβο, έδιωξαν πολλούς πολίτες και απαγόρευσαν την είσοδο στην πόλη σε όσους κατοίκους της υπαίθρου δεν ήταν γραμμένοι στον κατάλογο των τριών χιλιάδων προνομιούχων πολιτών. Ταυτόχρονα τους άρπαζαν από τα αγροκτήματά τους και τους έριχναν στη φυλακή, ώστε να πάρουν αυτοί και οι φίλοι τους τη γη τους. Οι κατατρεγμένοι κατέφευγαν στον Πειραιά, αλλά και εκεί τους καταδίωκαν· τα Μέγαρα και η Θήβα γέμισαν πρόσφυγες (Ξενοφών, Ελληνικά 2.4.1).

Η ρητορική αξιοποίηση της λεπτομέρειας είναι καίρια: ο Φίλων δεν ήταν ξεχωριστό θύμα. Έπαθε ό,τι έπαθαν χιλιάδες. Άρα δεν μπορεί να επικαλεστεί ειδικές συνθήκες για να δικαιολογήσει τη μετέπειτα στάση του. Ο κατήγορος στήνει έτσι εξαρχής τη σύγκριση: ίδιες συνθήκες, διαφορετική επιλογή.

«ἐν ἀγρῷ» — η άνετη εξορία

Ο Φίλων, όσο ήταν διωγμένος από το άστυ, ζούσε στην εξοχή: φαίνεται ότι διέθετε εξοχική κατοικία. Το στοιχείο δεν είναι ουδέτερο. Υπονοεί άνθρωπο εύπορο, που η «εξορία» του δεν ήταν στέρηση αλλά μετακόμιση σε δικό του χώρο. Προετοιμάζει επίσης το επόμενο βήμα: όποιος έχει περιουσία να «μαζέψει» (συσκευασάμενος τὰ ἑαυτοῦ) μπορεί και να φύγει άνετα στο εξωτερικό. Ο Λυσίας χτίζει σιγά σιγά την εικόνα ενός ανθρώπου που έβαλε την περιουσία και την ασφάλειά του πάνω από την πόλη.

«οἱ ἀπὸ Φυλῆς κατῆλθον εἰς τὸν Πειραιᾶ» — η καμπή

Εδώ βρίσκεται το σημείο καμπής της αφήγησης. Χίλιοι δημοκρατικοί με ηγέτη τον Θρασύβουλο εξόρμησαν από τη Φυλή, οχυρό φρούριο νοτιοδυτικά της Πάρνηθας κοντά στη σημερινή Χασιά, πιθανότατα τον Μάιο του 403 π.Χ., και εγκαταστάθηκαν στη Μουνιχία, το οχυρό του Πειραιά, απ' όπου αντιμετώπισαν με επιτυχία τις επιθέσεις των Τριάκοντα και τον σπαρτιατικό αποκλεισμό.

Η αναφορά αυτή δεν είναι απλή χρονολόγηση. Οι «ἀπὸ Φυλῆς» ήταν στη δημοκρατική Αθήνα σύμβολο πατριωτισμού και αυτοθυσίας — τιμήθηκαν επίσημα ως οι σωτήρες του πολιτεύματος. Το να τους επικαλείται ο κατήγορος σημαίνει ότι θέτει τον Φίλωνα μπροστά στο υψηλότερο δυνατό μέτρο σύγκρισης: τη στιγμή που οι άριστοι κινδύνευαν, εκείνος έφευγε.

«οἱ ἐκ τῆς ὑπερορίας» — ακόμη και οι μακρινοί γύρισαν

Ο ρήτορας διευρύνει το κάδρο: συγκεντρώθηκαν όχι μόνο όσοι ήταν στην αττική ύπαιθρο, αλλά και όσοι βρίσκονταν έξω από τα σύνορα. Πρόκειται για τους Αθηναίους που είχαν καταφύγει ως φυγάδες στη Χαλκίδα, στη Θήβα, στα Μέγαρα, στην Κόρινθο, στο Άργος και την Ήλιδα. Οι πόλεις αυτές αρνήθηκαν να συμμορφωθούν με τις σπαρτιατικές αξιώσεις να παραδώσουν στους Τριάκοντα τους Αθηναίους και τους μετοίκους που είχαν καταφύγει στα εδάφη τους — παρά την απειλή ότι θα πλήρωναν πρόστιμο πέντε ταλάντων ή θα θεωρούνταν έκσπονδες (δηλαδή εκτός των συνθηκών, χωρίς τη σχετική προστασία).

Το επιχείρημα του κατηγόρου ενισχύεται δραματικά: αν ακόμη και οι πιο απομακρυσμένοι έκαναν τον δρόμο της επιστροφής για να πολεμήσουν, η φυγή του Φίλωνα προς την αντίθετη κατεύθυνση δεν έχει καμία δικαιολογία. Πρόσεξε την αντίθεση των κινήσεων: όλοι κινούνται προς την Αθήνα, αυτός από την Αθήνα.

«καθ᾽ ὅσον ἕκαστος οἷός τ᾽ ἦν, κατὰ τοσοῦτον ἐβοήθει τῇ πατρίδι» — το μέτρο της κρίσης

Η φράση αυτή είναι το ηθικό κριτήριο πάνω στο οποίο θα κριθεί ο Φίλων. Ο Λυσίας δεν απαιτεί ηρωισμό από όλους· θέτει έναν κανόνα αναλογικό: ο καθένας βοηθούσε κατά το μέτρο των δυνατοτήτων του. Έτσι κλείνει προληπτικά κάθε δρόμο υπεράσπισης: ο Φίλων δεν μπορεί να πει «δεν μπορούσα», γιατί κανείς δεν του ζητούσε τα αδύνατα — του ζητούσαν το ελάχιστο που μπορούσε. Και όχι μόνο δεν πρόσφερε το ελάχιστο· έκανε τὰ ἐναντία ἅπασι τοῖς ἄλλοις πολίταις, τα αντίθετα από όλους ανεξαιρέτως.

Παρατήρησε επίσης τη σκόπιμη επανάληψη της παραβολικής δομής «καθ᾽ ὅσον... κατὰ τοσοῦτον»: εμφανίζεται πρώτα για τον ίδιο τον ρήτορα (θυμάμαι όσο αναγκάζομαι) και ύστερα για τους πολίτες (βοηθούσε ο καθένας όσο μπορούσε). Η επανάληψη δημιουργεί έναν ρυθμό μέτρου και αυτοσυγκράτησης, μέσα στον οποίο η ασυγκράτητη ιδιοτέλεια του Φίλωνα ξεχωρίζει ακόμη περισσότερο.

«συσκευασάμενος... ἐξῴκησε» — η οργανωμένη φυγή

Η μετοχή συσκευασάμενος («αφού μάζεψε τα υπάρχοντά του») δίνει την εικόνα μιας ψύχραιμης, μελετημένης αναχώρησης — όχι πανικόβλητης διαφυγής. Η αναχώρηση του Φίλωνα από την αθηναϊκή ύπαιθρο για περιοχή εκτός των συνόρων οφείλεται προφανώς στην ανασφάλεια που ένιωθε λόγω των διώξεων των κατοίκων της υπαίθρου από τους Τριάκοντα (Ξενοφών, Ελληνικά 2.4.1). Ο κατήγορος όμως δεν του αναγνωρίζει αυτό το ελαφρυντικό: την ίδια ανασφάλεια ένιωθαν όλοι, και όμως άλλοι διάλεξαν τον αγώνα. Η λεπτομέρεια της αποσκευής δείχνει ότι ο Φίλων είχε τον χρόνο και την ψυχραιμία να προστατεύσει την περιουσία του — άρα θα είχε και τον χρόνο να επιλέξει την πόλη.

«ἐν Ὠρωπῷ» — η επιλογή του τόπου

Ο Ωρωπός ήταν πόλη στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας, διαρκές μήλο της έριδος μεταξύ Αθηναίων και Βοιωτών. Όταν εγκαταστάθηκε εκεί ο Φίλων, την πόλη κατείχαν οι Βοιωτοί. Η επιλογή είναι εύγλωττη: πρόκειται για τόπο πολύ κοντά στην Αττική — άρα η επιστροφή στην πατρίδα ήταν εύκολη, δεν εμπόδιζε τίποτε — και ταυτόχρονα εκτός αθηναϊκής κυριαρχίας, άρα εκτός κινδύνου και εκτός υποχρεώσεων. Ο Φίλων διάλεξε τη γεωγραφική θέση της απόλυτης ασφάλειας με το ελάχιστο κόστος μετακίνησης.

«μετοίκιον κατατιθεὶς ἐπὶ προστάτου ᾤκει» — η εκούσια υποβάθμιση

Εδώ βρίσκεται η σφοδρότερη ηθική κατηγορία των δύο παραγράφων. Ο Φίλων στον Ωρωπό ζούσε ως μέτοικος: πλήρωνε το μετοίκιο και είχε προστάτη.

• Το μετοίκιο ήταν ο ειδικός φόρος των μετοίκων, που στην Αθήνα ανερχόταν σε δώδεκα αττικές δραχμές ετησίως για τον άνδρα και έξι για τη χήρα γυναίκα. Όποιος δεν το πλήρωνε κινδύνευε να γίνει δούλος.
• Ο προστάτης ήταν υποχρεωτικός: ο μέτοικος όφειλε να έχει έναν πολίτη ως εγγυητή ή προστάτη, ο οποίος τον εκπροσωπούσε σε όλες τις δημόσιες και ιδιωτικές του υποθέσεις, όπως ενώπιον των δικαστηρίων. Εναντίον όποιου παραμελούσε αυτό το καθήκον κινούνταν γραφὴ ἀποστασίου. Ακριβώς γι' αυτήν την προστασία που τους χορηγούσε η πόλη πλήρωναν οι μέτοικοι το μετοίκιο.

Το ρητορικό βάρος είναι τεράστιο. Ο Φίλων, ελεύθερος Αθηναίος πολίτης, δέχτηκε αυτοβούλως να υποβιβαστεί σε καθεστώς φορολογούμενου και κηδεμονευόμενου ξένου. Δηλαδή: πλήρωσε χρήματα και παραιτήθηκε από τη νομική του αυτοτέλεια, μόνο και μόνο για να αποφύγει τον κίνδυνο. Και τώρα ο ίδιος άνθρωπος ζητά να γίνει βουλευτής — να ασκήσει, δηλαδή, την ανώτατη μορφή της πολιτικής ιδιότητας που ο ίδιος πούλησε φθηνά.

«βουληθεὶς παρ᾽ ἐκείνοις μετοικεῖν μᾶλλον ἢ μεθ᾽ ἡμῶν πολίτης εἶναι» — η καθοριστική επιλογή

Η επιλογή αυτή του Φίλωνα είναι καθοριστική για την υπόθεση. Η άρνηση της ιδιότητας του πολίτη σε δύσκολες για την πόλη στιγμές αποτελεί ουσιαστικά άρνηση της ίδιας της πόλεως — και ασφαλώς θα επηρεάσει βαρύτατα την κρίση των βουλευτών.

Πρόσεξε τη διατύπωση: ο ρήτορας τονίζει το βουληθείς, τη θέληση. Δεν λέει «αναγκάστηκε», «βρέθηκε», «συνέβη» — λέει θέλησε. Η φυγή παρουσιάζεται ως συνειδητή, ελεύθερη, προσωπική απόφαση, άρα πλήρως καταλογιστέα. Καίρια είναι και η αντίθεση των προθέσεων: παρ᾽ ἐκείνοις (κοντά στους ξένους) απέναντι στο μεθ᾽ ἡμῶν (μαζί μας). Το «ἡμῶν» βάζει ρήτορα και βουλευτές στην ίδια πλευρά και αφήνει τον Φίλωνα απέξω — μια μικρή αντωνυμία που χαράζει σύνορο ανάμεσα στο δικαστήριο και τον κρινόμενο.

«ὥσπερ ἔνιοί τινες τῶν πολιτῶν μετεβάλοντο» — ούτε καν αυτό

Ο κατήγορος κάνει τώρα μια εξαιρετικά έξυπνη ρητορική κίνηση: αναφέρεται σε ορισμένους ολιγαρχικούς πολίτες που δεν μπορούσαν να ανεχθούν τις αυθαιρεσίες και τα εγκλήματα των Τριάκοντα και, βλέποντας τις επιτυχίες των δημοκρατικών υπό τον Θρασύβουλο και προβλέποντας αλλαγή του καθεστώτος, πήγαν με το μέρος τους.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι πρότυπα αρετής — η μεταστροφή τους ήταν εν μέρει καιροσκοπική. Και όμως: ούτε καν σε αυτό το χαμηλό επίπεδο δεν έφτασε ο Φίλων. Το επιχείρημα λειτουργεί κλιμακωτά, από το υψηλό προς το χαμηλό μέτρο:

• Δεν αγωνίστηκε από την αρχή, όπως οι άνδρες της Φυλής.
• Δεν επέστρεψε από την υπερορία, όπως οι φυγάδες των άλλων πόλεων.
• Δεν άλλαξε ούτε στο τέλος, όταν το πράγμα ήταν πια ασφαλές, όπως οι καιροσκόποι.

Αν ο κατηγορούμενος δεν ανταποκρίνεται ούτε στο ελάχιστο μέτρο, η αναξιότητά του αποδεικνύεται χωρίς να χρειάζεται να τον συγκρίνουμε με ήρωες.

«ἐπὶ κατειργασμένοις μᾶλλον ἐλθεῖν... ἢ συγκατελθεῖν κατεργασάμενός τι»

Εδώ ο Λυσίας συμπυκνώνει το ήθος του Φίλωνα σε μία διατύπωση: προτίμησε να έρθει σε έτοιμα παρά να γυρίσει μαζί με τους άλλους έχοντας συνεισφέρει κάτι. Είναι η μορφή του ανθρώπου που καρπώνεται χωρίς να κοπιάζει, που εμφανίζεται μόνο όταν το ρίσκο έχει εξαφανιστεί και το κέρδος έχει εξασφαλιστεί.

Η αντίθεση υπογραμμίζεται και λεκτικά: ἐλθεῖν (να έρθει μόνος, ύστερα) απέναντι στο συγκατελθεῖν (να κατέβει μαζί, στην κοινή επιστροφή) — η πρόθεση συν- τονίζει ακριβώς αυτό που έλειψε από τον Φίλωνα, τη συμμετοχή στο κοινό. Ομοίως το κατειργασμένοις (τετελεσμένα από άλλους) απέναντι στο κατεργασάμενος (έχοντας κατορθώσει ο ίδιος): η ίδια ρίζα, δύο αντίθετες στάσεις ζωής.

«οὐ γὰρ ἦλθεν εἰς τὸν Πειραιᾶ, οὐδ᾽ ἔστιν ὅπου ἑαυτὸν ὑμῖν τάξαι παρέσχεν»

Η ενότητα κλείνει με το συμπέρασμα-καταπέλτη: ο Φίλων, θέτοντας τον εαυτό του υπεράνω της πατρίδος, αρνήθηκε κάθε αντιστασιακή δράση. Δεν πήγε ούτε στον Πειραιά — τον προφανή, κοντινό, προσιτό τόπο συγκέντρωσης — ούτε παρουσιάστηκε πουθενά για να τον κατατάξουν σε κάποια θέση.

Το ρήμα τάξαι («να τον κατατάξετε») είναι κλειδί: ανήκει στο στρατιωτικό λεξιλόγιο και παραπέμπει στην τάξη, τη θέση του πολίτη-οπλίτη στη γραμμή μάχης. Ο πολίτης της Αθήνας οριζόταν ακριβώς από το ότι έχει θέση μέσα στο σύνολο. Ο Φίλων δεν έλαβε ποτέ θέση — ούτε ζήτησε να λάβει. Και το ὑμῖν («σε εσάς») απευθύνεται ευθέως στους βουλευτές: εσείς ήσασταν εκεί, εσείς θα τον κατατάσσατε, εσείς ξέρετε ότι δεν ήρθε. Η απόδειξη μετατίθεται στη δική τους μνήμη.

Ρητορική τεχνική και δομή 🎯

Δομικό μέρος: η διήγηση

Οι §§ 8-9 ανοίγουν τη διήγηση, το μέρος του λόγου που, κατά την αρχαία θεωρία, είναι «ἔκθεσις καὶ παράδοσις τῷ ἀκροατῇ τοῦ πράγματος». Ο Λυσίας θεωρείται αξεπέραστος στη διήγηση: αφηγείται με απλότητα, σαφήνεια και συντομία, χωρίς στολίδια, έτσι ώστε ο ακροατής να νομίζει ότι ακούει τα γεγονότα «όπως ήταν». Στην πραγματικότητα κάθε λεπτομέρεια είναι επιλεγμένη ώστε η ερμηνεία να προκύπτει μόνη της από τα γεγονότα — αυτό είναι το μυστικό της λυσιακής πειθούς. Η διήγηση εδώ δεν είναι ουδέτερη έκθεση αλλά κρυμμένη απόδειξη.

Η αντίθεση ως οργανωτική αρχή

Ολόκληρη η ενότητα είναι χτισμένη πάνω σε αντιθέσεις:

Η αντίθεση δεν είναι εδώ διακοσμητικό σχήμα αλλά ο ίδιος ο σκελετός του επιχειρήματος: κάθε πράξη του Φίλωνα ορίζεται ως το αρνητικό της πράξης όλων των άλλων.

Σχήματα λόγου

• Αντίθεση σε όλα τα επίπεδα, όπως φαίνεται παραπάνω.
• Πολυσύνδετο και ισοκώλως δομημένες παραβολικές προτάσεις: «καθ᾽ ὅσον... κατὰ τοσοῦτον», που επαναλαμβάνεται δύο φορές και δημιουργεί ρυθμό αναλογίας.
• Παρήχηση και ετυμολογικά ζεύγη: κατεργασάμενος / κατειργασμένοις, ἐλθεῖν / συγκατελθεῖν / κατῆλθον — η ρίζα της «καθόδου» διατρέχει την ενότητα, αφού «κάθοδος» ήταν ο τεχνικός όρος για την επιστροφή των εξορίστων.
• Παράλειψη (praeteritio) στην παρενθετική φράση για τη συμφορά.
• Άρνηση σε κλιμάκωση στο τέλος: οὐ... οὐδέ... οὐδέ..., που σφραγίζει την πλήρη απουσία δράσης.

Επιχειρηματολογία

Το επιχείρημα λειτουργεί ως σύγκριση εκ του ελάσσονος: αν ο Φίλων υστερεί ακόμη και απέναντι στους καιροσκόπους που άλλαξαν στρατόπεδο την τελευταία στιγμή, τότε η σύγκρισή του με τους πραγματικούς αγωνιστές είναι περιττή. Πρόκειται για τεκμήρια από τον βίο του κατηγορουμένου, το κατεξοχήν υλικό μιας δοκιμασίας: δεν αποδεικνύεται μια πράξη, αποδεικνύεται ένας χαρακτήρας.

Σύνοψη 💡

Στις §§ 8-9 ο Λυσίας δεν καταγγέλλει· αφηγείται. Παρουσιάζει μια απλή σειρά γεγονότων — εξορία, εξοχή, φυγή στον Ωρωπό, μετοικία, μη επιστροφή — και αφήνει τη σύγκριση με τη στάση όλων των υπόλοιπων Αθηναίων να βγάλει το συμπέρασμα. Ο Φίλων εμφανίζεται ως άνθρωπος που, όταν η πόλη κινδύνευε, προτίμησε την ασφάλεια της ξενιτειάς από την ιδιότητα του πολίτη, και όταν ο κίνδυνος πέρασε, εμφανίστηκε για να καρπωθεί τα αποτελέσματα ξένου αγώνα. Είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα χτιστεί όλη η υπόλοιπη κατηγορία: όποιος αρνήθηκε την πόλη στη δυσκολία της δεν δικαιούται να την κυβερνήσει στην ευτυχία της.