Θ'. Σημασία και τρόπος μελέτης των ρητορικών κειμένων σήμερα 📜

Φτάνοντας στο τέλος της Εισαγωγής, το ερώτημα γίνεται πρακτικό και προσωπικό: γιατί εμείς, σήμερα, να διαβάζουμε λόγους που εκφωνήθηκαν πριν από εικοσιπέντε αιώνες σε αθηναϊκά δικαστήρια και στην Πνύκα; Η ενότητα αυτή απαντά σε τρία επίπεδα: ποιοι είναι οι στόχοι αυτής της μελέτης, ποιες επιφυλάξεις πρέπει να κρατάμε ώστε να μη διαβάζουμε αφελώς, και ποιο είναι το διπλό όφελος — τα «αντισώματα» απέναντι στη σύγχρονη προπαγάνδα και ο διαχρονικός πολιτικός στοχασμός.

«Τοὺς θησαυροὺς τῶν πάλαι σοφῶν ἀνδρῶν, οὕς ἐκεῖνοι κατέλιπον ἐν βιβλίοις γράψαντες, ἀνελίττων κοινῇ σὺν τοῖς φίλοις διέρχομαι, καὶ ἄν τι ὁρῶμεν ἀγαθὸν ἐκλεγόμεθα».

Ξενοφ. Ἀπομνημ. 1, στ', 14

Νεοελληνική απόδοση: Ξετυλίγοντας τους θησαυρούς των παλαιών σοφών, αυτούς που εκείνοι κατέγραψαν και μας άφησαν σε βιβλία, τους εξετάζω μαζί με τους φίλους μου και αν κάτι μας φαίνεται καλό, το κρατούμε.

Το χωρίο του Ξενοφῶντος δίνει τον τόνο ολόκληρης της ενότητας: τα κείμενα των παλαιότερων είναι θησαυροί που «ξετυλίγονται» (τα αρχαία βιβλία ήταν κύλινδροι παπύρου, γι' αυτό το ρήμα ἀνελίττων), μελετώνται από κοινού και επιλεκτικά — κρατάμε ό,τι είναι χρήσιμο. Δεν πρόκειται για παθητικό θαυμασμό του παρελθόντος, αλλά για ενεργητική, κριτική οικειοποίηση.

Γενικοί στόχοι 🎯

Στο σχολείο σήμερα δεν διδάσκεται πλέον η ρητορική ως τέχνη — δεν εκπαιδευόμαστε δηλαδή για να γίνουμε ρήτορες, όπως γινόταν στις σχολές του Ισοκράτη. Διδάσκονται κάποια αττικά ρητορικά κείμενα. Η διάκριση είναι σημαντική: μελετάμε δείγματα, όχι μέθοδο παραγωγής λόγων.

Ως μέρος της διδασκαλίας του αρχαίου ελληνικού λόγου, η μελέτη αυτή υπηρετεί τους γενικότερους σκοπούς της:

• 🗣️ Διαχρονική μελέτη της γλώσσας μας. Παρακολουθώντας την ελληνική στη διαδρομή της, η γνώση της γίνεται βαθύτερη — καταλαβαίνουμε από πού προέρχονται λέξεις, σημασίες και συντακτικά σχήματα που χρησιμοποιούμε ακόμη.
• 🏛️ Γνώση του πολιτεύματος και των θεσμών. Οι ρητορικοί λόγοι εκφωνήθηκαν μέσα σε συγκεκριμένα θεσμικά πλαίσια (Ηλιαία, Βουλή, Εκκλησία του Δήμου) και μας τα φωτίζουν από τα μέσα.
• 💡 Γνώση των ιδεών και του ήθους των ανθρώπων — και των επιφανών και των απλών. Ο δικανικός λόγος ιδίως μας φέρνει σε επαφή με καθημερινούς Αθηναίους, τα πάθη και τις αξίες τους.
• ✨ Αισθητική απόλαυση κορυφαίων καλλιτεχνικών επιτευγμάτων. Οι λόγοι αυτοί δεν είναι μόνο ντοκουμέντα· είναι έργα τέχνης του λόγου.
• 🪞 Αυτογνωσία μας ως λαού. Η επαφή με αυτή την παράδοση μας βοηθά να κατανοήσουμε τι είμαστε και από πού ερχόμαστε.

Ειδικότεροι στόχοι: η μελέτη των τρόπων πειθούς 🔍

Πέρα από τους γενικούς σκοπούς, η αττική ρητορεία έχει έναν ειδικό λόγο ύπαρξης που καθορίζει και τον τρόπο που τη μελετάμε. Τα κείμενα αυτά εκφωνήθηκαν με έναν συγκεκριμένο σκοπό:

• για να πείσουν τους δικαστές στα δικαστήρια (δικανικός λόγος),
• για να πείσουν τους πολίτες στις συνελεύσεις (συμβουλευτικός λόγος).

Επομένως η μελέτη τους είναι κατεξοχήν μελέτη των τρόπων με τους οποίους οι ρήτορες προσπάθησαν να γοητεύσουν και να πείσουν το ακροατήριο. Διαβάζοντας, ανακαλύπτουμε την προσεκτική επιλογή:

Επιφυλάξεις: γιατί δεν διαβάζουμε αφελώς ⚠️

Το κρισιμότερο ίσως τμήμα της ενότητας. Ο σύγχρονος αναγνώστης πρέπει να έχει συνείδηση τριών σοβαρών περιορισμών, αλλιώς η ανάγνωσή του θα είναι παραπλανητική.

1. Ο ρητορικός λόγος ήταν προφορικός

Αυτό που κρατάμε στα χέρια μας είναι γραπτό κείμενο· ό,τι εκφωνήθηκε ήταν προφορικός λόγος. Και μάλιστα λόγος ζωντανός, μεταβαλλόμενος πάνω στο βήμα ανάλογα με τον παλμό και τις αντιδράσεις του ακροατηρίου. Ο ρήτορας άκουγε τον θόρυβο, τις επιδοκιμασίες, τις διαμαρτυρίες, και προσάρμοζε.

Το βιβλίο δίνει γι' αυτό μια εξαιρετικά εύστοχη διατύπωση: ο ρητορικός λόγος είναι ἕνας διάλογος ἐν μονολόγῳ. Φαινομενικά μιλάει ένας· στην πραγματικότητα υπάρχει διαρκής ανταλλαγή με το πλήθος.

Ό,τι όμως έκανε αυτόν τον λόγο ζωντανό είναι ακριβώς αυτό που δεν μπορούμε να αναπαραστήσουμε:

• το κλίμα της στιγμής (η ένταση της αίθουσας, η ώρα, τα γεγονότα της ημέρας),
• η όλη παρουσία του αγορητή (σώμα, στάση, χειρονομία, βλέμμα),
• το ύφος της εκφοράς (τόνος, ένταση, ρυθμός, παύσεις),
• η υποκριτική τέχνη του — αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν ὑπόκρισις.

Το γραπτό κείμενο είναι λοιπόν η παρτιτούρα, όχι η συναυλία.

2. Το κείμενο έχει αναθεωρηθεί πριν από τη δημοσίευση

Το κείμενο που έχουμε προφανώς έχει αναθεωρηθεί πριν από τη δημοσίευσή του, για ποικίλους λόγους:

• αισθητικούς — ο ρήτορας βελτίωσε τη διατύπωση, «τελείωσε» καλλιτεχνικά τον λόγο του για να κυκλοφορήσει ως έργο,
• πολιτικούς — αφαίρεσε ή πρόσθεσε σημεία ανάλογα με το πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα και με το πώς ήθελε να μείνει στη μνήμη η θέση του.

Άρα δεν διαβάζουμε κατ' ανάγκην ό,τι ακούστηκε· διαβάζουμε αυτό που ο ρήτορας θέλησε να παραδοθεί.

3. Βρισκόμαστε σε δυσμενέστερη θέση από τον αρχαίο ακροατή

Καθώς ελέγχουμε τα επιχειρήματα που παραθέτουν και τις συγκινήσεις που επιδιώκουν να δημιουργήσουν οι ρήτορες, οφείλουμε να θυμόμαστε ότι είμαστε σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τον αρχαίο ακροατή:

• δεν γνωρίζουμε επαρκώς πρόσωπα και πράγματα — ο Αθηναίος δικαστής ήξερε ποιος ήταν ο κατηγορούμενος, τι φήμη είχε, τι είχε συμβεί στην πόλη· εμείς συχνά μαντεύουμε,
• σπανίως έχουμε στα χέρια μας το κείμενο με τις απόψεις του αντιπάλου — ακούμε μόνο τη μία πλευρά και κινδυνεύουμε να παρασυρθούμε από αυτήν.

Παρά τις επιφυλάξεις αυτές, η άσκηση πάνω σε αυτά τα υπέροχα κείμενα είναι γοητευτική και εξαιρετικά διδακτική. Στον ελάχιστο χρόνο που διατίθεται στο σχολείο δεν θα ήταν βέβαια εφικτό να θέσουμε ως στόχο την άσκησή μας σε έναν «αποτελεσματικό» λόγο, όπως τον έβλεπε π.χ. ο Ισοκράτης — η ρητορική εκπαίδευση της αρχαιότητας απαιτούσε χρόνια. Ο στόχος μας είναι διαφορετικός: όχι να παράγουμε πειστικό λόγο, αλλά να κατανοούμε πώς λειτουργεί.

Αντισώματα: η ρητορική ως άμυνα απέναντι στην προπαγάνδα 🛡️

Εδώ η ενότητα κάνει το πιο τολμηρό της βήμα: η μελέτη της αρχαίας ρητορικής δεν είναι αρχαιολογία, είναι εξοπλισμός επιβίωσης στο σύγχρονο πληροφοριακό περιβάλλον.

Η αρχαία ρητορική μελέτησε συστηματικά — και έκανε τέχνη — τους τρόπους επηρεασμού της κοινής γνώμης. Αυτή ακριβώς η γνώση μπορεί να ενισχύσει την άμυνά μας απέναντι στον καταιγισμό των προπαγανδιστικών μηνυμάτων που δεχόμαστε καθημερινά και που απειλούν την πνευματική μας ελευθερία.

Οι μορφές της σύγχρονης προπαγάνδας

Η προπαγάνδα εμφανίζεται σε τρεις βασικές μορφές:

Και οι τρεις ακολουθούν τους ίδιους αρχαίους δρόμους — με δύο όμως τεράστιες διαφορές: διαθέτουν περισσότερα μέσα και παγκόσμια εμβέλεια.

Γιατί η σύγχρονη προπαγάνδα είναι πιο επικίνδυνη

Η προπαγάνδα σήμερα δεν είναι ερασιτεχνική· είναι επαγγελματική επιστημονική τεχνική, υποστηριζόμενη από τις ἀνθρωπογνωστικές ἐπιστῆμες (Ψυχολογία, Κοινωνιολογία κ.λπ.). Ακριβώς γι' αυτό είναι ασφαλώς πιο επικίνδυνη από την αρχαία.

Τα μέσα της είναι δύο ειδών:

• ο λόγος, γραπτός και προφορικός,
• η μαγεία του ήχου και της εικόνας.

Και τα δύο μπορούν να υποστούν χειραγώγηση: μπορούν να φωτισθούν κατάλληλα, να περικοπούν, να συναρμολογηθούν (montage) και να διαστραφούν ποικιλοτρόπως — ακριβώς όπως, όπως λέει το βιβλίο, εδίδαξε η ρητορική των σοφιστών.

Οι αρχαίοι τρόποι με σύγχρονο όνομα

Οι μηχανισμοί επηρεασμού είναι ταυτόχρονα αρχαίοι και σύγχρονοι:

• 🔺 Τα σύμβολα — εικόνες που συμπυκνώνουν ένα ολόκληρο ιδεολογικό φορτίο.
• 📣 Τα συνθήματα — σύντομες, εύκολα απομνημονεύσιμες φράσεις που αντικαθιστούν το επιχείρημα.
• ⚖️ Η μισή, δήθεν αυταπόδεικτη, αλήθεια — τα εἰκότα — αυτό που μοιάζει προφανές, χωρίς να αποδεικνύεται.
• 🎭 Η ηθοποιία — το σύγχρονο image making — η κατασκευή προσωπικής εικόνας.
• 💔 Η παθοποιία — η συστηματική διέγερση συναισθημάτων.

Το τέλος αυτής της διαδρομής, όταν δεν υπάρχει άμυνα, είναι ο φανατισμός και η πλύση εγκεφάλου.

Κείμενα διαχρονικού προβληματισμού 🌍

Το δεύτερο μεγάλο όφελος: τα κείμενα των αρχαίων ρητόρων ήσαν πάντοτε μια ανεξάντλητη πηγή κοινωνικών και πολιτικών διδαγμάτων.

Το παράδοξο: το συγκεκριμένο γίνεται καθολικό

Στην επιφάνεια, τίποτε δεν φαίνεται πιο περιορισμένο από έναν αττικό ρητορικό λόγο. Μολονότι:

• έχουν συνταχθεί για ιστορικά γεγονότα ή περιστατικά της καθημερινής ζωής ενός μακρινού παρελθόντος,
• αφορούν συγκεκριμένο και περιορισμένο τόπο, χρόνο και αριθμό ανθρώπων,

παρά ταύτα είναι διαρκώς επίκαιρα.

Γιατί συμβαίνει αυτό

Ο λόγος είναι διπλός:

1. Αυτά τα περιστατικά — ασήμαντα ίσως για μας σήμερα — έγιναν αφορμή για βαθύτατο πολιτικό και κοινωνικό στοχασμό και για τη διατύπωση συμπερασμάτων πολύτιμων σε κάθε τόπο και χρόνο. Δηλαδή: ο ρήτορας ξεκινά από μια κλοπή, μια διαφορά για μια κληρονομιά ή μια πρεσβεία, και καταλήγει σε γενικές αλήθειες για τη δικαιοσύνη, την εξουσία και την πόλη.
2. Διαχρονικά είναι τα πάθη και τα φρονήματα των ανθρώπων. Αλλάζουν οι θεσμοί και η τεχνολογία· η φιλοδοξία, ο φόβος, ο φθόνος, η αίσθηση του δικαίου μένουν.

Η απόδειξη από την ιστορία

Δεν είναι τυχαίο ότι οι δημηγορίες — π.χ. του Θουκυδίδη και του Δημοσθένη — έγιναν εγχειρίδια υψηλού πολιτικού προβληματισμού για μεγάλους πολιτικούς των νεότερων χρόνων. Η αξιοποίηση της αρχαίας πολύτιμης πείρας στην αντιμετώπιση ανάλογων σύγχρονων προβλημάτων επηρέασε βαθύτατα την ευρωπαϊκή πολιτική πράξη.

Το συμπέρασμα

Επομένως, πέρα από τη γλωσσική και αισθητική τους αξία, τα κείμενα αυτά — κλασικά πλέον — έχει αποδειχθεί ότι μπορούν, ως προϊόντα υψηλής σκέψεως και ανθρώπινης εμπειρίας, να μας καθοδηγούν, ώστε:

• να κατανοούμε τα σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα, και
• να «αντιδρούμε» σ' αυτά «μετά λόγου γνώσεως» — δηλαδή με επίγνωση και κρίση, όχι με ένστικτο ή παρόρμηση.

Σύνοψη της ενότητας 🧭

Και επιστρέφοντας στον Ξενοφώντα με τον οποίο ξεκινήσαμε: αυτή είναι η στάση που ζητείται από εμάς — να ξετυλίγουμε τους θησαυρούς των παλαιών, να τους εξετάζουμε από κοινού και να κρατάμε ό,τι είναι καλό. 📜