Η'. Η διδασκαλία της Ρητορικής 🏛️

Έχοντας δει τι είναι η ρητορική, πώς γεννήθηκε, ποια είναι τα είδη και τα μέρη του ρητορικού λόγου και ποια προσόντα απαιτούνται από τον ρήτορα, φτάνουμε τώρα σε ένα ερώτημα που αφορά άμεσα και εμάς: τι πρόσφερε η διδασκαλία της ρητορικής στον άνθρωπο και τι απέγινε αυτή η διδασκαλία μέσα στους αιώνες, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας.

Η ενότητα αυτή είναι, κατά κάποιον τρόπο, ο απολογισμός της Εισαγωγής: δείχνει ότι η ρητορική δεν ήταν ποτέ απλώς μια «τεχνική του ωραίου λόγου», αλλά ένα ολοκληρωμένο μορφωτικό πρόγραμμα, και παρακολουθεί τη διαδρομή αυτού του προγράμματος μέσα από το Βυζάντιο, τη Δύση, την Τουρκοκρατία και τους νεότερους χρόνους, ως τη σημερινή του κρίση.

Το παράθεμα του Ισοκράτη ✍️

Η ενότητα ξεκινά με ένα παράθεμα από τον Παναθηναϊκό του Ισοκράτη, όπου ο μεγάλος δάσκαλος της ρητορικής ορίζει ποιον θεωρεί πραγματικά μορφωμένο άνθρωπο:

«Καλῶ πεπαιδευμένους... πρῶτον μὲν τοὺς καλῶς χρωμένους τοῖς πράγμασι τοῖς κατὰ τὴν ἡμέραν ἑκάστην προσπίπτουσι, καὶ τὴν δόξαν ἐπιτυχῆ τῶν καιρῶν ἔχοντας καὶ δυναμένην ὡς επὶ τὸ πολὺ στοχάζεσθαι τοῦ συμφέροντος».

Ἰσοκρ. Παναθην. 30

Απόδοση: «Ονομάζω μορφωμένους πρώτα-πρώτα αυτούς που αντιμετωπίζουν σωστά τις δυσκολίες που καθημερινά μας τυχαίνουν και κρίνουν εύστοχα τις περιστάσεις, έχοντας τη δυνατότητα να πετυχαίνουν κατά κανόνα το συμφέρον.»

Τι μας λέει αυτό το παράθεμα 💡

Ο Ισοκράτης δεν ταυτίζει τη μόρφωση με τη συσσώρευση γνώσεων ούτε με τη θεωρητική σοφία. Για εκείνον πεπαιδευμένος είναι ο άνθρωπος της πράξης και της ορθής κρίσης:

• «τοὺς καλῶς χρωμένους τοῖς πράγμασι» — μορφωμένος είναι όποιος ξέρει να διαχειρίζεται σωστά τα καθημερινά πράγματα. Η παιδεία κρίνεται στην πράξη, όχι στη θεωρία.
• «τοῖς κατὰ τὴν ἡμέραν ἑκάστην προσπίπτουσι» — το πεδίο δοκιμασίας δεν είναι κάποια εξαιρετική περίσταση, αλλά η καθημερινότητα με τις απρόβλεπτες δυσκολίες της.
• «τὴν δόξαν ἐπιτυχῆ τῶν καιρῶν ἔχοντας» — ο μορφωμένος έχει εύστοχη κρίση για τις περιστάσεις. Εδώ αναγνωρίζουμε τον περίφημο καιρό, την ικανότητα να αντιλαμβάνεσαι τι απαιτεί η κάθε στιγμή — έννοια-κλειδί όλης της ρητορικής παράδοσης.
• «δυναμένην ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ στοχάζεσθαι τοῦ συμφέροντος» — η κρίση αυτή πετυχαίνει κατά κανόνα το ωφέλιμο. Το «ὡς ἐπὶ τὸ πολύ» είναι σημαντικό: ο Ισοκράτης δεν υπόσχεται αλάνθαστη γνώση, αλλά βάσιμη πιθανότητα — ακριβώς όπως και η ρητορική δεν κινείται στον χώρο της απόλυτης απόδειξης αλλά του εἰκότος, του πιθανού και του εύλογου.

Τι πρόσφερε η διδασκαλία της ρητορικής 🎯

Από όλα όσα προηγήθηκαν στην Εισαγωγή γίνεται φανερό ότι η διδασκαλία της ρητορικής δεν περιοριζόταν στη δεξιότητα του χειρισμού του λόγου. Παράλληλα με αυτήν πρόσφερε:

• Γενικότερη καλλιέργεια — ο μαθητής της ρητορικής ερχόταν σε επαφή με την ιστορία, την πολιτική, το δίκαιο, την ηθική, τη λογοτεχνία, αφού από όλα αυτά αντλούσε επιχειρήματα και παραδείγματα.
• Συστηματική άσκηση — σωματική και πνευματική: άσκηση της φωνής, της αναπνοής, της μνήμης, της χειρονομίας, της αυτοσχέδιας σκέψης.
• Διόρθωση φυσικών ελαττωμάτων — αδυναμίες της άρθρωσης, της φωνής ή της στάσης του σώματος μπορούσαν να ξεπεραστούν με επίμονη εξάσκηση. Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι ο Δημοσθένης.
• Κατάρτιση ανθρώπων της δράσεως — ακριβώς όπως τους οραματιζόταν ο Ισοκράτης: πολιτών ικανών να παρεμβαίνουν στα κοινά, να κρίνουν και να αποφασίζουν.

Η ρητορική στο Βυζάντιο και στη Δύση 📜

Η ρητορική δεν σταμάτησε με το τέλος της αρχαιότητας. Αντίθετα, επιβίωσε ως κεντρικό μάθημα ανώτερης παιδείας για πάνω από δεκαπέντε αιώνες.

Στο Βυζάντιο διδασκόταν συστηματικά μέχρι την Άλωση, και στη Δύση σχεδόν μέχρι τις ημέρες μας. Εκεί συνδυαζόταν με τη Γραμματική και τη Λογική, σχηματίζοντας το λεγόμενο Trivium.

Η τριάδα αυτή δεν ήταν τυχαία. Ακολουθεί μια εσωτερική λογική κλιμάκωση:

Το πρακτικό ζητούμενο ήταν σαφές: η ρητορική θεωρούνταν αναγκαία για την κατάρτιση:

• ιεροκηρύκων — ο άμβωνας απαιτούσε ικανότητα να συγκινείς και να πείθεις το εκκλησίασμα,
• διπλωματών — η διαπραγμάτευση είναι κατεξοχήν πεδίο του πειστικού λόγου,
• πολιτικών — η άσκηση της εξουσίας περνούσε πάντοτε μέσα από τον δημόσιο λόγο.

Η ρητορική στην Τουρκοκρατία και στο νέο ελληνικό κράτος ⛪

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας η ρητορική καλλιεργήθηκε στην Ελλάδα κυρίως από κληρικούς, για τις ανάγκες του κηρύγματος. Στις συνθήκες της υποδούλωσης η Εκκλησία ήταν ο βασικός χώρος όπου μπορούσε να ακουστεί δημόσιος λόγος στα ελληνικά, και ο άμβωνας πήρε τη θέση που στην αρχαιότητα είχαν το βήμα της Εκκλησίας του Δήμου και τα δικαστήρια.

Κορυφαία μορφή αυτής της περιόδου είναι ο Ηλίας Μηνιάτης (1669-1714), διαπρεπής εκκλησιαστικός ρήτορας των χρόνων της Τουρκοκρατίας, του οποίου τα κηρύγματα υπήρξαν υπόδειγμα ρητορικής τέχνης.

Μετά την εθνεγερσία τη ρητορική καλλιέργησαν διαπρεπείς λόγιοι και πολιτικοί άνδρες. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, με το κοινοβούλιό του και τη δημόσια ζωή του, ξαναδημιούργησε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ο πειστικός λόγος αποκτά πραγματική πολιτική ισχύ.

Χαρίλαος Τρικούπης: ένας νεότερος Δημοσθένης 🗣️

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896), σπουδαίος κοινοβουλευτικός ρήτορας. Γι' αυτόν παραδίδονται δύο εξαιρετικά διδακτικές πληροφορίες:

Πρώτον, λέγεται ότι κατόρθωσε να αποκτήσει ορθοφωνία και ευχέρεια λόγου με μακρά και επίπονη άσκηση, υπερνικώντας αντίστοιχα φυσικά ελαττώματα, ακριβώς όπως ο Δημοσθένης στην αρχαιότητα. Ο παραλληλισμός δεν είναι διακοσμητικός: επιβεβαιώνει το θεμελιώδες δίδαγμα της ρητορικής παιδείας, ότι ο ρήτορας δεν γεννιέται μόνο — γίνεται. Η φύση δίνει τις προδιαθέσεις, αλλά η άσκηση διορθώνει τα ελαττώματα και ολοκληρώνει τον ρήτορα.

Δεύτερον, διηγούνται ότι για τις σημαντικές κοινοβουλευτικές μάχες προετοίμαζε τρία κείμενα:

1. τον κύριο λόγο του,
2. τον ενδεχόμενο αντίλογο των αντιπάλων,
3. την αντίκρουση αυτού του αντιλόγου.

Αυτή η μέθοδος είναι ένα λαμπρό δείγμα ρητορικής προμελέτης. Ο ρήτορας δεν προετοιμάζει μόνο τη δική του θέση· μπαίνει στη θέση του αντιπάλου, προβλέπει τα επιχειρήματά του και τα εξουδετερώνει εκ των προτέρων. Πρόκειται για την τεχνική που οι αρχαίοι ονόμαζαν προκατάληψη — και δείχνει ότι η μεγάλη ρητορική είναι πάντοτε διάλογος, ακόμη και όταν μιλάει ένας μόνο.

Η ρητορική στις μέρες μας 📺

Στο σημείο αυτό η ενότητα περνά σε έναν κριτικό απολογισμό του παρόντος, και ο τόνος γίνεται αισθητά μελαγχολικός.

Η εγκατάλειψη της συστηματικής διδασκαλίας

Στις ημέρες μας η συστηματική διδασκαλία της ρητορικής έχει εγκαταλειφθεί. Η αλυσίδα που κρατούσε αδιάσπαστη από την αρχαιότητα ως τον 19ο αιώνα έσπασε.

Οι συνέπειες είναι διπλές και αντιφατικές:

• Η ευγλωττία θαυμάζεται — αλλά ως σπάνιο φυσικό τάλαντο, δηλαδή ως δώρο της φύσης σε λίγους εκλεκτούς, όχι ως δεξιότητα που μπορεί και πρέπει να καλλιεργηθεί. Ακριβώς την αντίθετη πεποίθηση είχαν οι αρχαίοι.
• Σε πολλές περιπτώσεις ο σύγχρονος δημόσιος λόγος χαρακτηρίζεται «ξύλινος» — άκαμπτος, τυποποιημένος, χωρίς ζωή και χωρίς πραγματικό περιεχόμενο.

Η Έκθεση στη θέση της Ρητορικής

Στα σχολεία τη ρητορική έχει αντικαταστήσει η Έκθεση. Όμως — και αυτό είναι το ενδιαφέρον — η διδασκαλία της Έκθεσης στηρίζεται κυρίως στους τεχνικούς κανόνες των αρχαίων διδασκάλων της ρητορικής.

Με άλλα λόγια: η ρητορική δεν εξαφανίστηκε, μεταμφιέστηκε. Όταν διδάσκεσαι πρόλογο, κύριο μέρος και επίλογο, όταν μαθαίνεις να θέτεις θέση, να στηρίζεις με επιχειρήματα και να αντικρούεις αντιθέσεις, όταν προσέχεις το ύφος και τη σύνδεση των παραγράφων — εφαρμόζεις, χωρίς ίσως να το ξέρεις, τους κανόνες που διατύπωσαν οι αρχαίοι ρητοροδιδάσκαλοι.

Η εικόνα εναντίον του λόγου

Η ενότητα κλείνει με δύο εύστοχες και ειρωνικές παρατηρήσεις:

Πρώτον, «δεν είναι πλέον πολλοί οι φιλό-λογοι πολίτες, καθώς τον υψηλό απαιτητικό λόγο τείνει να υποκαταστήσει η εύκολη α-λογική μαγεία της εικόνας».

Η αντίθεση είναι μετωπική:

Η επιλογή των λέξεων είναι καίρια: η εικόνα δεν χαρακτηρίζεται απλώς «διαφορετική», αλλά α-λογική και μαγική — δηλαδή δρα στον θεατή χωρίς να περνά από το φίλτρο της κρίσης του. Και ακριβώς αυτό κάνει τον σύγχρονο πολίτη πιο ευάλωτο στη χειραγώγηση απ' ό,τι τον αρχαίο Αθηναίο, που ήταν εκπαιδευμένος να ακούει κριτικά τους ρήτορες.

Δεύτερον, «ο ακριβός τηλεοπτικός χρόνος είναι τώρα πιο πιεστικός για τον αγορητή από τον αρχαίο μηχανισμό της κλεψύδρας».

Ο παραλληλισμός είναι ευφυέστατος. Και οι δύο εποχές πιέζουν τον ομιλητή χρονικά — αλλά με κρίσιμη διαφορά:

• Η κλεψύδρα μετρούσε έναν χρόνο ίσο και δίκαιο για όλους· ήταν εγγύηση ισονομίας.
• Ο τηλεοπτικός χρόνος είναι ακριβός, δηλαδή εμπόρευμα: αγοράζεται, μοιράζεται άνισα και συμπιέζει τον λόγο σε λίγα δευτερόλεπτα εντυπωσιασμού.

Η πίεση σήμερα είναι πιο ασφυκτική — και αυτό εξηγεί γιατί ο σύγχρονος δημόσιος λόγος τείνει προς το σύνθημα και το εντυπωσιακό «σόου» αντί για την αναπτυγμένη επιχειρηματολογία.

Σύνοψη της διαδρομής 🧭

Το βαθύτερο μήνυμα της ενότητας 💡

Η ενότητα δεν είναι απλώς μια ιστορική επισκόπηση. Διατυπώνει μια έμμεση πρόταση:

Αν η ρητορική εκπαίδευση δημιουργούσε πολίτες ικανούς να κρίνουν εύστοχα τις περιστάσεις και να στοχεύουν στο συμφέρον — όπως ήθελε ο Ισοκράτης — τότε η εγκατάλειψή της δεν είναι ουδέτερο γεγονός. Είναι απώλεια ενός εργαλείου δημοκρατικής άμυνας.

Ο πολίτης που δεν έχει μάθει πώς κατασκευάζεται ένα επιχείρημα, δεν μπορεί να αναγνωρίσει πότε τον εξαπατούν. Ο πολίτης που δεν έχει μάθει να μιλά, δεν μπορεί να αντισταθεί. Γι' αυτό ακριβώς η μελέτη των αρχαίων ρητορικών κειμένων παραμένει επίκαιρη: μας διδάσκει ταυτόχρονα πώς να πείθουμε και πώς να μην πειθόμαστε εύκολα.