Ζ'. Τα προσόντα του ρήτορα 🗣️

Η ρητορική στην αρχαία Αθήνα δεν ήταν χάρισμα που το είχε κανείς «από τη φύση του» και τελείωσε η υπόθεση. Ήταν ένας απαιτητικός συνδυασμός φυσικών εφοδίων, επίπονης μάθησης και συστηματικής άσκησης. Ο ρήτορας που ανέβαινε στο βήμα της Εκκλησίας του Δήμου ή μιλούσε μπροστά στους εκατοντάδες δικαστές της Ηλιαίας έπρεπε να είναι ταυτόχρονα φωνή, γνώση, ψυχολόγος, ηθοποιός και μνήμη.

Η ενότητα αυτή απαντά σε ένα καίριο ερώτημα: τι ακριβώς χρειαζόταν να διαθέτει κάποιος για να θεωρηθεί πραγματικός ρήτορας; Η απάντηση οργανώνεται σε τέσσερις άξονες: Φύση, Γνώση, Υπόκριση και Μνήμη.

Το πλατωνικό αξίωμα ⚖️

Η ενότητα ξεκινά με ένα παράθεμα από τον Φαῖδρο του Πλάτωνα, που λειτουργεί ως θεωρητικό θεμέλιο για όλα όσα ακολουθούν:

«Ἐπειδὴ λόγου δύναμις τυγχάνει ψυχαγωγία οὖσα, τὸν μέλλοντα ῥητορικὸν ἔσεσθαι ἀνάγκη εἰδέναι ψυχὴ ὅσα εἴδη ἔχει».

Πλάτ. Φαῖδρος 271 d

Νεοελληνική απόδοση: Αφού σκοπός του λόγου είναι η αγωγή των ψυχών, είναι απαραίτητο αυτός που πρόκειται να γίνει ρήτορας να γνωρίζει όλα τα είδη (μέρη) της ψυχής.

Το χωρίο αυτό είναι πολύ πιο βαρύ απ' όσο δείχνει η συντομία του. Ο Πλάτωνας ορίζει τη δύναμη του λόγου ως ψυχαγωγία — ως τέχνη που οδηγεί την ψυχή του ακροατή προς μια κατεύθυνση. Και από αυτόν τον ορισμό βγάζει ένα λογικά αναπόφευκτο συμπέρασμα: αν αντικείμενο της ρητορικής είναι η ψυχή, τότε ο ρήτορας πρέπει να γνωρίζει την ψυχή — τα «εἴδη» της, δηλαδή τους διαφορετικούς τύπους και τα μέρη της.

Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια αναλογία με την ιατρική: όπως ο γιατρός δεν μπορεί να θεραπεύσει σώμα που δεν γνωρίζει, έτσι και ο ρήτορας δεν μπορεί να «κινήσει» ψυχή που δεν γνωρίζει. Γι' αυτό και η ψυχολογία του ακροατηρίου θα αποδειχθεί, όπως θα δούμε, ένα από τα βαρύτερα προσόντα του ρήτορα.

1. Φύση: τα έμφυτα εφόδια 🌱

Η έντεχνη ρητορεία — δηλαδή η ρητορική που στηρίζεται σε κανόνες και τεχνική, σε αντίθεση με την αυθόρμητη, «φυσική» ρητορεία — προϋπέθετε ορισμένες φυσικές ικανότητες που δεν διδάσκονται. Κανείς δεν μπορεί να χαρίσει σε κάποιον καλή φωνή· μπορεί μόνο να την καλλιεργήσει.

Τα φυσικά προσόντα που απαιτούνταν είναι:

Το τελευταίο σημείο είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό. Το αρχαίο κείμενο δεν μιλά αόριστα για «θάρρος», αλλά περιγράφει συγκεκριμένα το τι συμβαίνει όταν λείπει: ο ομιλητής δειλιάζει και τραυλίζει. Η εικόνα δείχνει ότι το πρόβλημα του τρακ ήταν απολύτως γνωστό και υπολογίσιμο στην αρχαιότητα. Το να στέκεσαι μπροστά σε ένα πλήθος που μπορούσε να σε αποδοκιμάσει βίαια, να σε γιουχάρει και να σε κατεβάσει από το βήμα, απαιτούσε πραγματικό ψυχικό σθένος.

2. Γνώση: το μαθησιακό οπλοστάσιο 📚

Αν η φύση είναι η πρώτη ύλη, η γνώση είναι η επεξεργασία. Και εδώ οι απαιτήσεις ήταν εντυπωσιακά ευρείες. Η ενότητα διακρίνει τέσσερα πεδία γνώσης.

α) Γλωσσική επάρκεια και ύφος ✍️

Ο ρήτορας δεν αρκούσε να μιλά χωρίς γραμματικά και συντακτικά σφάλματα. Αυτό ήταν το ελάχιστο, το αυτονόητο. Έπρεπε επιπλέον:

• να γνωρίζει σε βάθος τους τρόπους του καλλωπισμού του λόγου, δηλαδή τα σχήματα λόγου, τις μεταφορές, τις παρομοιώσεις, τους ρυθμικούς χειρισμούς — όλο δηλαδή το οπλοστάσιο που κάνει έναν λόγο όχι απλώς σωστό αλλά ωραίο·
• να προσαρμόζει το ύφος προς τη φύση του θέματος.

Η δεύτερη απαίτηση είναι η αρχή του πρέποντος, μία από τις θεμελιώδεις αρχές της αρχαίας ρητορικής θεωρίας. Δεν μιλάς με τον ίδιο τρόπο σε έναν επιτάφιο για τους νεκρούς του πολέμου και σε μια δικαστική διαμάχη για ένα κτηματικό ζήτημα. Το μεγαλόπρεπο ύφος σε μικρό θέμα γίνεται γελοίο· το πεζό ύφος σε μεγάλο θέμα γίνεται προσβλητικό.

β) Δομή του λόγου και επιχειρήματα 🏗️

Απαραίτητη ήταν η γνώση της δομής του ρητορικού λόγου — δηλαδή των μερών του (προοίμιο, διήγηση, πίστεις, επίλογος) — και η τριπλή ικανότητα απέναντι στα επιχειρήματα:

1. Να επινοεί τα επιχειρήματα (η λεγόμενη εὕρεσις): να βρίσκει, δηλαδή, τι μπορεί να ειπωθεί υπέρ της θέσης του.
2. Να επιλέγει ποια από αυτά αρμόζουν στη συγκεκριμένη υπόθεση — γιατί όχι κάθε επιχείρημα βοηθά, και μερικά μπορεί ακόμη και να βλάψουν.
3. Να τα τοποθετεί στον κατάλληλο τόπο μέσα στον λόγο (η τάξις): γιατί το ίδιο επιχείρημα, στην αρχή ή στο τέλος, έχει τελείως διαφορετική δύναμη.

γ) Ψυχολογία των παθών και του ακροατηρίου 🧠

Εδώ επιστρέφουμε ευθέως στο πλατωνικό αξίωμα της αρχής. Ο ρήτορας όφειλε να γνωρίζει:

• τα ανθρώπινα πάθη γενικά (οργή, φόβος, οίκτος, φθόνος, φιλοτιμία)·
• την ψυχολογία του πλήθους ως συλλογικής οντότητας — γιατί το πλήθος αντιδρά διαφορετικά από το άτομο·
• την ψυχολογία του συγκεκριμένου ακροατηρίου που έχει μπροστά του εκείνη τη στιγμή.

Και ο σκοπός αυτής της γνώσης ορίζεται με τρία ρήματα, που περιγράφουν τρεις διαφορετικές στρατηγικές:

• να λέγει τα κατάλληλα στον κατάλληλο χρόνο και τόπο — η αρχή του καιροῦ·
• να αποσιωπά τα ασύμφορα — η τέχνη της σκόπιμης παράλειψης· ένας μεγάλος ρήτορας ξεχωρίζει και από όσα επιλέγει να μην πει·
• να διεγείρει ευνοϊκά για τις επιδιώξεις του συναισθήματα — η συνειδητή χειραγώγηση του συναισθηματικού κλίματος.

Η τρίτη αυτή λειτουργία είναι ακριβώς αυτό που ο Αριστοτέλης ονόμασε πάθος: η πειθώ μέσω της συναισθηματικής διάθεσης στην οποία φέρνεις τον ακροατή. Ένας δικαστής οργισμένος και ένας δικαστής συμπονετικός κρίνουν διαφορετικά την ίδια ακριβώς πράξη.

δ) Πολιτική, θεσμική και ιστορική γνώση 🏛️

Το τελευταίο πεδίο είναι ίσως το πιο απαιτητικό, γιατί προϋποθέτει πραγματική πολυμάθεια. Ο ρήτορας ήταν υποχρεωμένος να γνωρίζει:

• τους νόμους — απαραίτητο κυρίως για τον δικανικό λόγο·
• τους θεσμούς της πόλης·
• τον τρόπο διοικήσεως, δηλαδή τη λειτουργία του πολιτεύματος και της διοικητικής μηχανής·
• τα οικονομικά της πόλης — έσοδα, φόρους, δημόσιες δαπάνες·
• τις εξωτερικές σχέσεις — συμμαχίες, συνθήκες, τη θέση της πόλης απέναντι στους γείτονες·
• την ιστορία της πόλεως — το παρελθόν ως πηγή παραδειγμάτων και επιχειρημάτων.

3. Υπόκριση: ο ρήτορας ως ηθοποιός 🎭

Η υπόκριση είναι η υποκριτική τεχνική — ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο ο ρήτορας εκφέρει τον λόγο του, όχι το τι λέει αλλά το πώς το λέει. Και η αρχαία ρητορική θεωρία της απέδιδε βάρος που σήμερα μοιάζει σχεδόν υπερβολικό.

Το κλασικό τεκμήριο είναι το περίφημο ανέκδοτο για τον Δημοσθένη, που παραδίδεται ως εξής:

«τί πρῶτον ἐν τῇ ῥητορικῇ; ἀνεῖπεν, ὑπόκρισις· καὶ τί δεύτερον; ὑπόκρισις, τί δὲ τρίτον; ὑπόκρισις· δηλῶν μέγα μέρος εἶναι τῆς ἐν τῷ δήμῳ πειθοῦς τὴν ὑπόκρισιν».

Νεοελληνική απόδοση: «Τι είναι πρώτο στη ρητορική;» Απάντησε: «Η υπόκριση». «Και τι δεύτερο;» «Η υπόκριση». «Και τι τρίτο;» «Η υπόκριση» — δηλώνοντας ότι μεγάλο μέρος της πειθούς μπροστά στον λαό είναι η υπόκριση.

Πώς λειτουργεί ρητορικά αυτή η απάντηση

Η απάντηση του Δημοσθένη είναι η ίδια ένα δείγμα ρητορικής τέχνης. Ο ρήτορας δεν λέει απλώς «η υπόκριση είναι σημαντική». Χρησιμοποιεί την τριπλή επανάληψη της ίδιας λέξης, σε απάντηση τριών διαδοχικών ερωτήσεων, όπου ο ακροατής περιμένει κάθε φορά κάτι καινούριο. Η διάψευση αυτής της προσδοκίας —τρεις φορές— δημιουργεί ένα αποτέλεσμα πολύ ισχυρότερο από οποιαδήποτε ανάλυση: το μήνυμα καρφώνεται στη μνήμη. Πρόκειται για μια εμφατική κλιμάκωση δι' επαναλήψεως, όπου η έμφαση παράγεται από την άρνηση της ποικιλίας.

Παρατήρησε επίσης τον προσδιορισμό «ἐν τῷ δήμῳ»: ο Δημοσθένης δεν μιλά για τη ρητορική γενικά, ούτε για ένα κείμενο που διαβάζεται ιδιωτικά, αλλά για την πειθώ μπροστά στη λαϊκή συνέλευση. Εκεί, όπου το κοινό είναι πολυπληθές, ετερογενές και ακούει μία φορά χωρίς δυνατότητα επανάληψης, η εκφορά μετράει όσο και το περιεχόμενο.

Τα στοιχεία της υποκριτικής τεχνικής

Ο ρήτορας έπρεπε να έχει την ικανότητα να ρυθμίζει κάθε φορά —δηλαδή προσαρμοστικά, ανάλογα με την περίσταση— τα εξής:

• τον τόνο της φωνής 🔊
• τον ρυθμό της απαγγελίας ⏱️
• τη στάση του σώματος 🧍
• τις κινήσεις των χεριών 👐
• τη θέση της κεφαλής
• τους μορφασμούς του προσώπου 😠

Και όλα αυτά με έναν ενιαίο, σαφή σκοπό, που διατυπώνεται εξαιρετικά εύστοχα: τα σωματικά σχήματα να παριστάνουν τις κινήσεις της ψυχής.

Η φράση αυτή είναι το κλειδί ολόκληρης της παραγράφου. Το σώμα του ρήτορα γίνεται ορατή μετάφραση του αόρατου εσωτερικού κόσμου. Όταν ο λόγος εκφράζει αγανάκτηση, το σώμα πρέπει να αγανακτεί· όταν εκφράζει ικεσία, το σώμα πρέπει να ικετεύει. Αν το σώμα διαψεύδει τα λόγια —αν κάποιος μιλά για φρίκη με ύφος αδιάφορο— ο ακροατής αντιλαμβάνεται ασυνέπεια και η πειθώ καταρρέει.

4. Μνήμη: η αυθορμησία ως κατασκευή 🧩

Η τελευταία δεξιότητα παρουσιάζεται ρητά ως αλληλένδετη με την υποκριτική. Και η σύνδεση αυτή δεν είναι αυθαίρετη: για να μπορέσει ο ρήτορας να ασχοληθεί με τη φωνή, τα χέρια, το πρόσωπο και το βλέμμα του, πρέπει το κείμενο να έχει ήδη ελευθερώσει το μυαλό του. Όποιος παλεύει να θυμηθεί τι θα πει, δεν μπορεί ταυτόχρονα να παίζει.

Ο ἀγορητής ήταν υποχρεωμένος:

• να αποστηθίζει κείμενα πολλές φορές εκτενέστατα·
• να τα απαγγέλλει με ευχέρεια, δηλαδή με άνεση, χωρίς σκαλώματα και κενά.

Γιατί έπρεπε ο λόγος να φαίνεται αυθόρμητος

Εδώ βρίσκεται το λεπτότερο σημείο της ενότητας. Ο στόχος δεν ήταν απλώς να μη χάσει ο ρήτορας τα λόγια του. Ήταν κάτι πολύ πιο φιλόδοξο: ο λόγος έπρεπε να φαίνεται αυθόρμητος.

Ο λόγος ήταν, φυσικά, γραμμένος και δουλεμένος επί μέρες ή εβδομάδες. Αλλά έπρεπε να ακούγεται σαν να γεννιέται εκείνη τη στιγμή. Και τούτο επειδή:

• η αγόρευση «ἀπὸ στήθους» (δηλαδή από στήθους, από μνήμης, απ' έξω) θαυμάζεται — προκαλεί εντύπωση και εμπνέει εμπιστοσύνη, γιατί δείχνει κυριαρχία στο θέμα και ειλικρίνεια·
• η ανάγνωση χειρογράφου είναι πληκτική και κουράζει — αποκαλύπτει την προετοιμασία, καταστρέφει την ψευδαίσθηση της αυθορμησίας και διακόπτει την οπτική επαφή με το κοινό.

Υπάρχει δηλαδή ένα παράδοξο στην καρδιά της ρητορικής τέχνης: η τέχνη κρύβει την τέχνη. Όσο περισσότερη δουλειά έχει γίνει, τόσο λιγότερο πρέπει να φαίνεται. Ένας λόγος που «μυρίζει λάδι» —που φανερώνει τις νύχτες προετοιμασίας— χάνει την πειστικότητά του, γιατί ο ακροατής νιώθει ότι τον χειρίζονται.

Η σύγχρονη αναλογία 📺

Το φαινόμενο δεν είναι αρχαιολογικό. Το ίδιο ακριβώς παράδοξο ισχύει σήμερα με τον εκφωνητή των ειδήσεων στην τηλεόραση:

• πρέπει να φαίνεται ότι κοιτάζει το κοινό στα μάτια·
• γι' αυτό διαβάζει τα κείμενα από αόρατη στον θεατή οθόνη, τοποθετημένη απέναντί του.

Η τεχνολογία άλλαξε, η ανάγκη έμεινε ίδια. Ο θεατής θέλει να πιστεύει ότι του μιλούν, όχι ότι του διαβάζουν. Η αρχαία μνημοτεχνική και η σύγχρονη οθόνη υπηρετούν την ίδια ακριβώς ρητορική απαίτηση: την αδιατάρακτη οπτική επαφή και την ψευδαίσθηση του αυθόρμητου λόγου.

Σύνοψη: η ρητορική ως ολικό επίτευγμα 🎯

Συνολικά, η εικόνα του ιδανικού ρήτορα που προκύπτει είναι εντυπωσιακά απαιτητική. Δεν πρόκειται για κάποιον που «μιλάει ωραία», αλλά για μια σύνθεση ικανοτήτων που καλύπτει σώμα, νου, ψυχή και μνήμη:

Τα τέσσερα αυτά στοιχεία δεν λειτουργούν χωριστά αλλά αλληλοϋποστηρίζονται: η φύση δίνει το υλικό που η γνώση οργανώνει, η υπόκριση παρουσιάζει και η μνήμη απελευθερώνει. Και πάνω απ' όλα δεσπόζει το πλατωνικό αξίωμα από το οποίο ξεκινήσαμε: αφού ο λόγος είναι ψυχαγωγία, όλα αυτά τα προσόντα υπηρετούν έναν και μόνο σκοπό — να οδηγήσουν την ψυχή του ακροατή εκεί όπου θέλει ο ρήτορας.