Γ'. Ρητορεία και Σοφιστική 🏛️
Η συστηματική ρητορική γεννήθηκε στη Σικελία, όμως δεν έμεινε εκεί. Από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. το κέντρο βάρους της μετατοπίζεται οριστικά στην Αθήνα, και μαζί με αυτή τη μετατόπιση συντελείται κάτι ακόμη πιο καθοριστικό: η ρητορική συνδέεται στενά με το κίνημα της σοφιστικής. Αυτή η συνάντηση θα δώσει στη ρητορική τεράστια τεχνική ώθηση, αλλά συγχρόνως θα της φορτώσει και μια βαριά ηθική υποψία, που θα την ακολουθεί για αιώνες.
«Καὶ τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν... τὸ Πρωταγόρου ἐπάγγελμα».
(Ο Πρωταγόρας υποσχόταν ότι μπορεί να καταστήσει πειστικό ένα ασθενές επιχείρημα)
— Ἀριστοτ. Ρητορ. 1402α
Αυτή η φράση του Αριστοτέλη είναι το κλειδί ολόκληρης της ενότητας. Το ἐπάγγελμα του Πρωταγόρα δεν ήταν ότι θα διδάξει την αλήθεια, αλλά ότι θα διδάξει πώς να κάνεις τον ασθενέστερο λόγο να φαίνεται ισχυρότερος. Δηλαδή: η τεχνική της πειθούς αποδεσμεύεται από το περιεχόμενο της αλήθειας. Εδώ ακριβώς ξεκινά η μεγάλη διαμάχη.
Η Αθήνα και οι σοφιστές 🗣️
Αν και η Σικελία ήταν η κοιτίδα της συστηματικής ρητορικής, από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. το επίκεντρό της είναι η Αθήνα, όπου υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις για να ευδοκιμήσει.
Ποιες ήταν αυτές οι προϋποθέσεις;
- Η δημοκρατία με τις λαϊκές συνελεύσεις και τα δικαστήρια. Στην αθηναϊκή δημοκρατία η πολιτική απόφαση και η δικαστική κρίση παίρνονταν από πολυπληθή σώματα πολιτών, τα οποία έπρεπε κάποιος να πείσει με τον λόγο του. Όποιος δεν μπορούσε να μιλήσει, δεν μπορούσε ούτε να πολιτευτεί ούτε να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
- Οι πολυλόγοι και φιλόλογοι Αθηναίοι. Οι Αθηναίοι είχαν πάθος με τον λόγο: τους άρεσε να μιλούν, να ακούν, να συζητούν, να κρίνουν τον τρόπο που μιλάει ο άλλος. Η ρητορική έβρισκε εκεί ένα κοινό που την απολάμβανε σαν θέαμα.
- Το μέγεθος της πόλεως. Η Αθήνα ήταν μεγάλη, πλούσια και κοσμοπολίτικη — ένα κέντρο που μπορούσε να συντηρήσει και να πληρώσει δασκάλους ανώτερης παιδείας.
Γι' αυτούς τους λόγους στην Αθήνα αγαπούσαν να μένουν και να διδάσκουν οι σοφιστές, αυτοί οι περιφερόμενοι διδάσκαλοι ανώτερης παιδείας. Πολλοί από αυτούς, όπως ο Πρωταγόρας και ο Πρόδικος, δίδασκαν κάποια στοιχεία Γραμματικής και τεχνικής του λόγου.
Οι σοφιστές δεν ήταν μια φιλοσοφική «σχολή» με ενιαίο δόγμα, αλλά μια επαγγελματική κατηγορία: ταξιδεύοντας δάσκαλοι που δίδασκαν επί αμοιβή ανώτερη παιδεία σε νέους από εύπορες οικογένειες. Υπόσχονταν να διδάξουν την ἀρετήν, δηλαδή την ικανότητα να διαπρέπει κανείς στη δημόσια ζωή. Το βασικό τους εργαλείο ήταν ο λόγος — και ακριβώς γι' αυτό η διδασκαλία τους συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με τη διδασκαλία της ρητορικής.
Το ότι δίδασκαν επί χρήμασι (με αμοιβή) ήταν ένα από τα σημεία που τους καταλόγιζαν οι επικριτές τους: πουλούσαν, έλεγαν, τη σοφία σαν εμπόρευμα.
Ο Γοργίας από τους Λεοντίνους της Σικελίας ⚡
Εκείνος όμως που άσκησε ιδιαίτερη επίδραση στην εξέλιξη της ρητορικής ήταν ο Γοργίας ο Λεοντίνος, που έφθασε στην Αθήνα το 427 π.Χ. και είχε μαθητές επιφανείς Αθηναίους.
Τι καλλιέργησε
Ο Γοργίας καλλιέργησε την πολιτική και ιδιαίτερα την επιδεικτική ρητορεία — δηλαδή τον λόγο που δεν αποσκοπεί τόσο σε μια απόφαση (όπως ο δικανικός ή ο συμβουλευτικός), όσο στο να επιδείξει την τέχνη του ρήτορα και να προκαλέσει θαυμασμό στο ακροατήριο.
Ο «καιρός»
Αποβλέποντας στην πειστικότητα του λόγου, ο Γοργίας μελέτησε τη σημασία που έχει η τρέχουσα πολιτική, κοινωνική και ψυχολογική συγκυρία — η κατάλληλη δηλαδή για κάθε λόγο περίσταση, ο «καιρός».
Η ιδέα είναι βαθιά και εξαιρετικά σύγχρονη: δεν υπάρχει λόγος σωστός καθεαυτόν. Ο ίδιος λόγος μπορεί να είναι αριστούργημα σε μια περίσταση και καταστροφή σε μιαν άλλη. Ο ρήτορας οφείλει να «διαβάζει» τη στιγμή — τη διάθεση του κοινού, τα πολιτικά δεδομένα, την ψυχολογία των ακροατών — και να προσαρμόζει ανάλογα το ύφος, τα επιχειρήματα και τον τόνο του.
Τα «γοργίεια» σχήματα
Η ρητορική του Γοργία ήταν διανθισμένη ή και κυριολεκτικά φορτωμένη με σχήματα, τα λεγόμενα «γοργίεια» σχήματα:
| Σχήμα | Τι είναι |
|---|---|
| Πάρισα (ἰσόκωλα) | Δύο ή περισσότερα κομμάτια της περιόδου με ίσο ή σχεδόν ίσο αριθμό συλλαβών, ώστε να «ζυγίζουν» το ίδιο στο αυτί |
| Ομοιοτέλευτα | Κώλα που τελειώνουν με τον ίδιο ήχο / την ίδια κατάληξη — κάτι σαν ομοιοκαταληξία μέσα στον πεζό λόγο |
| Παρηχήσεις | Επανάληψη των ίδιων ή παρόμοιων φθόγγων σε γειτονικές λέξεις, για μουσικό αποτέλεσμα |
| Αντιθέσεις | Παράλληλη τοποθέτηση αντίθετων εννοιών, ώστε η μία να φωτίζει την άλλη |
Ο σκοπός αυτών των σχημάτων ήταν να καταπλήξουν και να γοητεύσουν, προσεγγίζοντας τα όρια του ποιητικού λόγου. Ο Γοργίας ουσιαστικά μεταφέρει στην πεζογραφία τα μέσα της ποίησης: ρυθμό, ηχητικές συνηχήσεις, συμμετρία. Ο λόγος του λειτουργεί σχεδόν σαν ξόρκι — δεν πείθει μόνο με επιχειρήματα, αλλά μαγεύει με τον ήχο.
Κάποτε βέβαια αυτή η τεχνική γίνεται φορτική και κουράζει. Η υπερβολική συσσώρευση σχημάτων κουράζει τον ακροατή, τραβά την προσοχή στο περιτύλιγμα αντί για το περιεχόμενο, και τελικά φανερώνει την επιτήδευση — που είναι το χειρότερο πράγμα για έναν ρήτορα, γιατί ο ακροατής καταλαβαίνει ότι τον χειρίζονται.
Ο «καιρός» στην αρχαία ρητορική δεν σημαίνει «χρονική διάρκεια» ούτε βέβαια «μετεωρολογικές συνθήκες». Σημαίνει την κατάλληλη στιγμή/περίσταση για κάθε λόγο. Είναι από τους πιο συχνά ζητούμενους όρους — μάθε τον με τον ορισμό του και με το όνομα του Γοργία δίπλα.
Η Πλατωνική κριτική ⚖️
Αυτή όμως η σύνδεση της ρητορικής με τη σοφιστική είχε ως συνέπεια την αποδοκιμασία της ρητορικής από ηθική και παιδαγωγική άποψη. Η κριτική αυτή αναπτύχθηκε κυρίως από τον Πλάτωνα, στους διαλόγους του «Γοργίας» και «Φαῖδρος».
Η ρίζα του προβλήματος: η άρνηση της αντικειμενικής αλήθειας
Πράγματι, ο Γοργίας, όπως και οι περισσότεροι σοφιστές, αρνείται ότι υπάρχει αντικειμενική γνώση και επομένως αντικειμενική αλήθεια και ηθική.
Ο Πρωταγόρας είχε διατυπώσει την άποψη ότι για κάθε ζήτημα υπάρχουν δύο λόγοι (απόψεις) αντίθετοι μεταξύ τους, με την απαίτηση να είναι και οι δύο συγχρόνως εξίσου αληθινοί — αυτοί είναι οι περίφημοι «δισσοὶ λόγοι».
Οι συνέπειες αυτής της θέσης για τη ρητορική είναι τεράστιες. Αν δεν υπάρχει μία αλήθεια, τότε η ρητορική ως «πειθοῦς δημιουργός» — ως τεχνική δηλαδή που έχει στόχο να πείσει — δεν ενδιαφέρεται να ανακαλύψει και να διδάξει τα αληθινά και τα δίκαια, αφού αυτά, σύμφωνα με τις αντιλήψεις αυτές, δεν υπάρχουν. Ενδιαφέρεται μόνο να εκθέσει τα «εἰκότα» — δηλαδή τα πιθανά, τα αληθοφανή, αυτά που μοιάζουν να είναι, κι ας μην είναι, αληθινά, φθάνει να συμφέρουν τον ρήτορα ή τον πελάτη του.
Οι πρακτικές συνέπειες
Είναι φανερό ότι οι μαθητές των σοφιστών χρησιμοποίησαν τη γνώση της ρητορικής:
- για να στρεψοδικούν στα δικαστήρια·
- για να δημαγωγούν στις συνελεύσεις.
Γνωρίζουμε ότι ο ίδιος λογογράφος — ο επαγγελματίας δηλαδή που έγραφε λόγους επί πληρωμή για λογαριασμό άλλων — δεν είχε ηθικούς δισταγμούς να συντάσσει πολλές φορές δύο λόγους στην ίδια δίκη: έναν για τον κατηγορούμενο και έναν για τον κατήγορο!
Καλύτερη απόδειξη της σοφιστικής αρχής των «δισσών λόγων» στην πράξη δύσκολα θα βρεις: αν και οι δύο απόψεις είναι εξίσου «αληθινές», τότε δεν υπάρχει κανένα ηθικό εμπόδιο να υποστηρίξεις και τις δύο — αρκεί να πληρωθείς και για τις δύο.
Το πλατωνικό συμπέρασμα
Ο Πλάτων αρνείται να χαρακτηρίσει επιστήμη ή τέχνη τη ρητορική, με δύο επιχειρήματα:
- Δεν έχει καθορισμένο αντικείμενο να διδάξει. Κάθε πραγματική τέχνη ή επιστήμη έχει το δικό της πεδίο (η ιατρική το σώμα, η γεωμετρία τα σχήματα). Η ρητορική μιλάει για τα πάντα και άρα για τίποτε.
- Δεν έχει αξιόπιστη μέθοδο, δηλαδή σταθερούς κανόνες που να οδηγούν με βεβαιότητα σε αληθές αποτέλεσμα.
Κατά τον Πλάτωνα λοιπόν, η ρητορική είναι απλώς:
- μια ἐμπειρία (μια πρακτική ρουτίνα που αποκτιέται με την τριβή),
- μια ικανότητα,
- ένα όργανο μόνον απάτης στον χωρίς ηθικούς φραγμούς αγώνα του δημόσιου βίου.
Και το κρισιμότερο: ο ρήτορας, ακόμη και αθέλητα, οδηγείται στην απάτη. Γιατί; Επειδή δεν έχει «ἐπιστήμην», αλλά μόνο «δόξαν» για το θέμα με το οποίο τυχόν ασχολείται.
Πρόσεξε τη λέξη «αθέλητα»: το πλατωνικό κατηγορητήριο δεν αφορά μόνο τους κακοπροαίρετους. Ακόμη κι ένας τίμιος ρήτορας, εφόσον μιλά για ένα θέμα που δεν γνωρίζει πραγματικά, θα παρασύρει το κοινό σε λάθος. Η απάτη είναι εγγενής στο εργαλείο, όχι μόνο στον χρήστη του.
Η αντίθεση ἐπιστήμη (βέβαιη γνώση) ↔ δόξα (απλή γνώμη) είναι ο πυρήνας της πλατωνικής κριτικής και ζητείται πολύ συχνά. Θυμήσου τη σειρά του συλλογισμού:
δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια (σοφιστές) → η ρητορική στοχεύει στα εἰκότα, όχι στα ἀληθῆ → ο ρήτορας έχει δόξαν, όχι ἐπιστήμην → άρα οδηγείται (και αθέλητα) στην απάτη → άρα δεν είναι τέχνη ούτε επιστήμη, αλλά ἐμπειρία.
Ο Ισοκράτης, μια αντίπαλη φωνή και πράξη 📜
Σ' αυτή την οξυδερκή όσο και οξεία κριτική απαντά ο Ισοκράτης. Η απάντησή του δεν είναι μόνο θεωρητική («φωνή»), αλλά και έμπρακτη («πράξη»): ο Ισοκράτης λειτουργούσε μια περίφημη ρητορική σχολή, και η ίδια η λειτουργία της ήταν το επιχείρημά του.
Τι δέχεται και τι απορρίπτει
Υπερασπίζοντας τη Ρητορική του Σχολή, ο Ισοκράτης κάνει μια λεπτή διάκριση:
- Επικρίνει — και μάλιστα ο ίδιος — τα τεχνάσματα των επαγγελματιών της ρητορικής. Δεν υπερασπίζεται δηλαδή τους στρεψόδικους και τους δημαγωγούς· συμφωνεί μαζί τους ότι είναι κατακριτέοι.
- Τονίζει όμως την παιδευτική αξία της διδασκαλίας της ρητορικής. Άλλο πράγμα η κατάχρηση, άλλο το εργαλείο.
Το κεντρικό του επιχείρημα
Ο Ισοκράτης υποστηρίζει ότι με τη διδασκαλία της ρητορικής — έστω όχι στηριγμένη στην ακριβή επιστημονική γνώση, αλλά στην πείρα της πραγματικότητας — μπορεί να επιτευχθεί στην πράξη ένα ευρύτερο παιδευτικό αποτέλεσμα.
Δηλαδή: ο Ισοκράτης δέχεται εν μέρει την πλατωνική διαπίστωση (πράγματι η ρητορική δεν στηρίζεται σε «ἐπιστήμην» με την αυστηρή έννοια), αλλά αρνείται το συμπέρασμα. Γι' αυτόν η βάση της παιδείας δεν είναι η απόλυτη θεωρητική γνώση, την οποία θεωρεί ανέφικτη για τον άνθρωπο, αλλά η πείρα της πραγματικότητας και η ορθή κρίση για τα πρακτικά ζητήματα. Το κριτήριο δεν είναι θεωρητικό αλλά πρακτικό: το αποτέλεσμα στην πράξη.
Η «φιλοσοφία» του Ισοκράτη
Αυτή τη γενική πνευματική καλλιέργεια, την αγωγή που έχει πρακτικούς πολιτικούς στόχους, καταρτίζοντας ανθρώπους της δράσεως, ο Ισοκράτης την ονομάζει «φιλοσοφίαν».
Ο Πλάτων και ο Ισοκράτης χρησιμοποιούν την ίδια λέξη με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο — και αυτό είναι κλασική παγίδα:
- Πλάτων: «φιλοσοφία» = η θεωρητική αναζήτηση της αληθινής, βέβαιης γνώσης (ἐπιστήμη).
- Ισοκράτης: «φιλοσοφία» = η γενική πνευματική καλλιέργεια μέσω του λόγου, με πρακτικό πολιτικό προσανατολισμό, που φτιάχνει ανθρώπους της δράσεως.
Μην τις μπερδέψεις. Δεν διαφωνούν απλώς για τη ρητορική· διαφωνούν για το τι σημαίνει μόρφωση.
Σύνοψη: το τρίγωνο της διαμάχης 🔍
Ολόκληρη η ενότητα οργανώνεται γύρω από τρεις θέσεις:
| Πλευρά | Θέση για την αλήθεια | Θέση για τη ρητορική |
|---|---|---|
| Σοφιστές (Πρωταγόρας, Γοργίας) | Δεν υπάρχει αντικειμενική αλήθεια· «δισσοὶ λόγοι» | Είναι «πειθοῦς δημιουργός»· στόχος τα εἰκότα, όχι τα ἀληθῆ |
| Πλάτων | Υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, προσιτή με την ἐπιστήμην | Δεν είναι τέχνη ούτε επιστήμη· απλή ἐμπειρία και όργανο απάτης |
| Ισοκράτης | Η ακριβής επιστημονική γνώση δεν είναι εφικτή· μετρά η πείρα | Έχει παιδευτική αξία· είναι «φιλοσοφία» με πρακτικούς πολιτικούς στόχους |
Το ερώτημα «είναι η ρητορική τέχνη πειθούς ή τέχνη εξαπάτησης;» δεν έκλεισε στον 4ο αιώνα π.Χ. Επανέρχεται σε κάθε εποχή που ο δημόσιος λόγος αποκτά μεγάλη δύναμη — στη ρωμαϊκή Σύγκλητο, στα κοινοβούλια, στη διαφήμιση, στα σύγχρονα μέσα. Ο Πρωταγόρας που υπόσχεται «τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν» έχει πάντα και μαθητές και επικριτές.