Β'. Η γέννηση της συστηματικής Ρητορείας 📜
Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε τη φυσική ρητορεία: το αυθόρμητο χάρισμα του λόγου, όπως το συναντούμε ήδη στους ομηρικούς ήρωες, χωρίς κανόνες, χωρίς σχολή, χωρίς εγχειρίδια. Εδώ κάνουμε το αποφασιστικό βήμα: πώς και πότε η ευγλωττία έπαψε να είναι μόνο δώρο της φύσης και έγινε τέχνη που διδάσκεται, μαθαίνεται και ασκείται. 🗣️
Το προγραμματικό παράθεμα ✍️
Ο Πλάτων, στον διάλογό του Φαῖδρος, διατυπώνει με μια φράση όλη την προϋπόθεση της συστηματικής ρητορικής:
«εἰ μέν σοι ὑπάρχει φύσει ῥητορικῷ εἶναι, ἔσει ῥήτωρ ἐλλόγιμος προσλαβών ἐπιστήμην τε καὶ μελέτην».
Πλάτ. Φαῖδρος 269 d
Νεοελληνική απόδοση: «Αν διαθέτεις φυσική ευγλωττία, θα γίνεις αξιόλογος ρήτορας, προσθέτοντας σ' αυτήν γνώση και άσκηση.»
Η φράση του Πλάτωνα στηρίζεται σε τρεις όρους που πρέπει να τους θυμάσαι μαζί:
| Όρος | Σημασία | Χαρακτήρας |
|---|---|---|
| φύσις | το έμφυτο ταλέντο, η φυσική ευγλωττία | αδίδακτο δώρο 🎁 |
| ἐπιστήμη | η ακριβής γνώση των κανόνων της τέχνης | διδάσκεται 📚 |
| μελέτη | η συστηματική άσκηση και εξάσκηση | κατακτάται με κόπο 💪 |
Και οι τρεις είναι απαραίτητοι. Η φύσις μόνη της δίνει τον χαρισματικό ομιλητή· μαζί με ἐπιστήμην και μελέτην δίνει τον ἐλλόγιμον ῥήτορα.
Από τη φυσική στη συστηματική ρητορεία 🎯
Ανάμεσα στη φυσική ευγλωττία και στη συστηματική ρητορική υπάρχει αρκετή απόσταση. Δεν πρόκειται για δύο βαθμίδες του ίδιου πράγματος, αλλά για δύο διαφορετικές καταστάσεις:
- Η φυσική ευγλωττία αρκείται στη φύση. Ο προικισμένος ομιλητής μιλάει καλά επειδή έτσι γεννήθηκε — δεν ξέρει να εξηγήσει γιατί πείθει.
- Η συστηματική ρητορική δεν αρκείται στη φύση: απαιτεί ακριβή γνώση των κανόνων («ἐπιστήμην») και άσκηση («μελέτην»). Ξέρει τι κάνει, γιατί το κάνει και πώς να το διδάξει σε άλλον.
Αυτή ακριβώς η μετάβαση — από το ένστικτο στον κανόνα, από το χάρισμα στη μέθοδο — είναι η γέννηση της συστηματικής ρητορείας. 💡
Πού και πότε: η Σικελία μετά το 466 π.Χ. 🏛️
Η απόσταση αυτή, όπως φαίνεται, διανύθηκε στη Σικελία μετά το 466 π.Χ. Οι ιστορικές συνθήκες που το επέτρεψαν είναι συγκεκριμένες και συνδέονται σε μια αλυσίδα:
- Καταλύονται οι τυραννίδες στη Σικελία και επικρατούν δημοκρατικά πολιτεύματα. 🏛️
- Με τη δημοκρατία ανοίγει ο δρόμος για τη δικαστική διεκδίκηση: πλήθος πολιτών ζητούν πίσω τις περιουσίες που είχαν σφετερισθεί οι τύραννοι.
- Ακολουθεί πλήθος αστικών δικών για την ανάκτηση αυτών των περιουσιών.
- Η ανάγκη να πείσει κανείς δικαστές, χωρίς πάντοτε αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία, ευνοεί την ανάπτυξη της δικανικής ρητορείας. ⚖️
Η σχέση δεν είναι τυχαία, είναι δομική. Στην τυραννίδα οι αποφάσεις παίρνονται από έναν· ο λόγος του πολίτη δεν αλλάζει τίποτε. Στη δημοκρατία, αντίθετα, κρίνουν πολλοί — η συνέλευση, το δικαστήριο — και κρίνουν ακούγοντας. Όποιος μιλάει πειστικότερα, κερδίζει την υπόθεσή του, την περιουσία του, μερικές φορές και τη ζωή του.
Γι' αυτό η ρητορική γεννιέται όπου γεννιέται η δημοκρατία, και ακμάζει όπου εκείνη ακμάζει. Το ίδιο θα συμβεί λίγο αργότερα και στην Αθήνα.
Δύο στοιχεία που ζητούνται συχνά:
- Τόπος: η Σικελία (και συγκεκριμένα οι Συρακούσες) — όχι η Αθήνα. Η Αθήνα θα παραλάβει τη ρητορική έτοιμη ως τέχνη.
- Χρόνος: μετά το 466 π.Χ., με την κατάλυση των τυραννίδων.
- Είδος λόγου που γεννιέται πρώτο: το δικανικό (λόγοι για το δικαστήριο), λόγω των αστικών δικών περί περιουσιών.
Οι δημιουργοί: Κόραξ και Τισίας, οι Συρακόσιοι ⚖️
Ο Συρακόσιος Κόραξ και ο επίσης Συρακόσιος μαθητής του Τ(ε)ισίας είναι οι δημιουργοί και διδάσκαλοι της συστηματικής πλέον ρητορικής. Δεν είναι απλώς καλοί ομιλητές: είναι οι πρώτοι που οργανώνουν τη ρητορική σε διδάξιμο σύστημα και οι πρώτοι που τη διδάσκουν.
Σ' αυτούς οφείλονται δύο θεμελιώδεις κατακτήσεις:
1. Η διαίρεση του ρητορικού λόγου σε μέρη 🧩
Ο λόγος παύει να είναι ένα ενιαίο, αδιαμόρφωτο ρεύμα λέξεων και αποκτά αρχιτεκτονική: ξεχωριστά μέρη, το καθένα με τη δική του λειτουργία και τη δική του θέση. Αυτή η σύλληψη είναι που κάνει τη ρητορική διδάξιμη — γιατί ό,τι έχει μέρη, μπορεί να αναλυθεί, να περιγραφεί και να μεταδοθεί.
2. Η χρήση των «εἰκότων» 💡
Τα εἰκότα είναι, όπως ορίζει η πηγή, τα πιθανά, δηλαδή τα λογικά επιχειρήματα, και χρησιμοποιούνται στην υποστήριξη των δικαστικών υποθέσεων.
Η σημασία τους είναι τεράστια. Όταν λείπουν οι μάρτυρες και τα τεκμήρια — και στις δίκες για σφετερισμένες περιουσίες συχνά έλειπαν — ο ρήτορας δεν μένει άοπλος: επιχειρηματολογεί με βάση το τι είναι εύλογο, το τι είναι πιθανό να έγινε. Στηρίζεται στην κοινή λογική, στην ανθρώπινη εμπειρία, στον χαρακτήρα των προσώπων. Η απόδειξη υποχωρεί μπροστά στην πιθανολόγηση, και ο λόγος αποκτά αυτονομία απέναντι στα γεγονότα.
Η αρχαία παράδοση διέσωσε το κλασικό παράδειγμα του εἰκότος: ένας αδύναμος κατηγορείται ότι χτύπησε έναν δυνατό. Υπερασπίζεται τον εαυτό του λέγοντας: είναι λογικό ένας αδύναμος να επιτεθεί σε δυνατότερό του; Αν όμως ο κατηγορούμενος είναι ο δυνατός, θα πει: είναι λογικό να επιτεθώ εγώ, που θα ήμουν ο πρώτος ύποπτος;
Το ίδιο εργαλείο υπηρετεί και τις δύο πλευρές. Εδώ φαίνεται και η δύναμη και ο κίνδυνος του εἰκότος — και εδώ ριζώνει η μεταγενέστερη κατηγορία ότι η ρητορική μπορεί να κάνει «τὸν ἥττω λόγον κρείττω», τον ασθενέστερο λόγο ισχυρότερο.
Το πρώτο εγχειρίδιο: η «Τέχνη» 📚
Ένας από τους δύο, το πιο πιθανόν ο Τισίας, έγραψε και το πρώτο εγχειρίδιο ρητορικής με τον τίτλο «Τέχνη».
Η στιγμή είναι κομβική: από τη στιγμή που η ρητορική γράφεται σε εγχειρίδιο, παύει οριστικά να είναι προσωπικό χάρισμα και γίνεται μεταβιβάσιμη γνώση. Ό,τι είναι γραμμένο, διδάσκεται· ό,τι διδάσκεται, μαθαίνεται από τον καθένα που θα καταβάλει τον κόπο.
Ο τίτλος δεν είναι ουδέτερος. Με τη λέξη «Τέχνη» χαρακτηρίζεται προφανώς η ίδια η ρητορική: δηλώνεται δηλαδή ότι η ρητορική είναι τέχνη, ένα σύστημα με κανόνες, μέθοδο και διδάξιμο περιεχόμενο — όχι απλή εμπειρία ή φυσική ευκολία.
Ακριβώς αυτόν τον χαρακτηρισμό θα αμφισβητήσει αργότερα η αυστηρή Πλατωνική κριτική. Ο Πλάτων θα αρνηθεί στη ρητορική τον τίτλο της τέχνης, θεωρώντας την απλή «ἐμπειρία» και «τριβή» που κολακεύει αντί να οδηγεί στην αλήθεια. Πρόσεξε την ειρωνεία: ο ίδιος φιλόσοφος που μας έδωσε τη φράση «φύσις + ἐπιστήμη + μελέτη» είναι εκείνος που θα σταθεί ο αυστηρότερος κριτής της ρητορικής ως «τέχνης».
Ανακεφαλαίωση 🎯
| Ερώτημα | Απάντηση |
|---|---|
| Πού; | Στη Σικελία, στις Συρακούσες |
| Πότε; | Μετά το 466 π.Χ. |
| Γιατί τότε; | Κατάλυση τυραννίδων → δημοκρατικά πολιτεύματα → πλήθος αστικών δικών για ανάκτηση περιουσιών |
| Ποιοι; | Ο Κόραξ και ο μαθητής του Τ(ε)ισίας, και οι δύο Συρακόσιοι |
| Τι πρόσφεραν; | Τη διαίρεση του λόγου σε μέρη Τη χρήση των «εἰκότων» (πιθανών λογικών επιχειρημάτων) |
| Ποιο είδος λόγου; | Το δικανικό |
| Πρώτο εγχειρίδιο | Η «Τέχνη» — πιθανότατα του Τισία |
| Η προϋπόθεση κατά Πλάτωνα | φύσις + ἐπιστήμη + μελέτη |
Από εδώ και πέρα η ρητορική έχει όνομα, κανόνες, βιβλίο και δασκάλους. Το επόμενο βήμα — η μεταφορά της στην Αθήνα και η συνάντησή της με τη Σοφιστική — θα την κάνει το κεντρικό μορφωτικό αγαθό του 5ου αιώνα. 🏛️