Γενικές Ασκήσεις

Η ενότητα αυτή είναι η τελική σύνθεση της μελέτης του έργου 🏛️. Δεν ζητά πια ανάλυση στίχων ή εντοπισμό δραματικών τεχνικών, αλλά συνολική κρίση: τι λέει τελικά ο Σοφοκλής για τον άνθρωπο, τη μοίρα, τους θεούς και την ευθύνη. Για να μπορέσεις να απαντήσεις, έχεις μπροστά σου τις απόψεις τεσσάρων μεγάλων μελετητών και τα μεγάλα ερμηνευτικά ερωτήματα που έχει θέσει η κριτική.

Οι απόψεις των μελετητών

Το βιβλίο παραθέτει τέσσερις απόψεις και ζητά: α) να αποδώσεις την κεντρική τους ιδέα με δικά σου λόγια, β) να τις σχολιάσεις.

α) Μανόλης Ανδρόνικος, «Η Μεσόγειος σαν πολιτιστική ενότητα»

«Οι ήρωες της τραγωδίας οδεύουν στο δρόμο της Μοίρας, αλλά μέσα από την καταστροφή τους κατακτούν την ελευθερία τους πληρώνοντας το τίμημά της στους Θεούς, όσο βαρύ κι αν είναι. Η Σοφόκλεια τραγωδία του Οιδίποδα αρχίζει από το σημείο που έχει συντελεστεί η φρικτή επιταγή της θεϊκής Μοίρας. Τον παρακολουθεί καθώς αγωνίζεται να περάσει από το σκοτάδι της άγνοιας στην αποκάλυψη της τραγικής γνώσης και από τη γνώση στην απόφαση να προχωρήσει στην αντιμετώπισή της. Από τη στιγμή που γνωρίζει, είναι ελεύθερος ν' αποφασίσει, και αποφασίζει, πληρώνοντας βαρύτατα γι' αυτό, να εξαγνιστεί, και εξαγνισμένος να φτάσει πια στην αποδέσμευσή του από τη Μοίρα, και σωματικά ανάπηρος, αλλά ηθικά ελεύθερος πια, να συνεχίσει τη ζωή του στον Κολωνό.»

β) Siegfried Sudhaus

«Το δράμα αυτό βάζει μπρος στα μάτια μας πως η ανθρώπινη εξυπνάδα ντροπιάζεται μπροστά στη σοφία και την απόφαση των θεών. Οι τελευταίοι του στίχοι λέγουν ότι ο ευφυέστατος και πιο αυτοσυνείδητος άνθρωπος, που καθένας τον ατένιζε με ζήλεια, μέσα στη θύελλα του θεόσταλτου ολέθρου τσακίζει σαν ένα καλάμι.»

(Από: Ε. Μ. Πλατή, «Οιδίπους Τύραννος», Νέα Παιδεία, 1982, τεύχος 20, 30)

γ) Bernard M. W. Knox, «Σοφοκλή Οιδίπους στη Θήβα, ο τραγικός ήρωας και η εποχή του»

«Η τραγωδία του Σοφοκλή μας χαρίζει μια τρομερή βεβαίωση της υποδεέστερης θέσης του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν και συγχρόνως μια τραγική θεώρηση της νίκης του ανθρώπου μέσα στην ήττα. Ο άνθρωπος δεν είναι εξισωμένος με τους θεούς, αλλά ο άνθρωπος στη μεγίστη του πραγμάτωση — όπως στον Οιδίποδα — είναι ικανός για κάτι που οι θεοί εξ ορισμού δεν μπορούν να εμπειραθούν. Η περήφανη τραγική όραση του Σοφοκλή βλέπει στο εύθραυστο του ανθρώπινου μεγαλείου και στο αναπόφευκτο της ήττας του τη δυνατότητα ενός καθαρά ανθρώπινου ηρωισμού, που οι θεοί δεν μπορούν ποτέ να φτάσουν, επειδή η συνθήκη της ύπαρξής τους είναι διηνεκής νίκη.»

δ) H. D. F. Kitto, «Αρχαία Ελληνική Τραγωδία»

Ο Kitto προβληματισμένος για το σκοπό του Σοφοκλή στον Οιδίποδα θέτει τα ερωτήματα:

«Στην αρχή του έργου ο Οιδίπους είναι ο μεγάλος βασιλιάς που έχει σώσει κατά το παρελθόν τη Θήβα και είναι τώρα η μόνη της ελπίδα· κανείς δεν μπορεί να συγκριθεί με τον Οιδίποδα στο διάβασμα σκοτεινών μυστικών. Στο τέλος είναι ο μιαρός απόβλητος, αίτιος της δυστυχίας της πόλης, εξαιτίας εγκλημάτων που ο Απόλλων τα είχε προβλέψει προτού εκείνος να γεννηθεί. Πρόκειται για αδυσώπητο ντετερμινισμό; Άραγε ο Σοφοκλής να μας λέει ότι ο άνθρωπος δεν είναι παρά άθυρμα της Μοίρας; Ή μήπως εννοεί, απλώς, καθώς προτείνει ο Μπάουρα, ότι οι θεοί μηχανεύτηκαν αυτή την τρομερή μοίρα για τον Οιδίποδα, για να αποκαλύψουν τη δύναμή τους στους ανθρώπους και για να τους διδάξουν ένα σωτήριο μάθημα; Ή μήπως ο Σοφοκλής κάνει απλώς συναρπαστικό δράμα αφήνοντας ανεξερεύνητα το φιλοσοφικά εξαγόμενα;»

Και απαντά:

«Ο Οιδίπους — για να επαναλάβουμε την εικόνα μας — κεραυνοβολείται όπως μπορεί να το πάθει αυτό ένας άνθρωπος που από απροσεξία παρεμβαίνει στη φυσική ροή του ηλεκτρικού ρεύματος. Η δίκη λειτουργεί εδώ με πολλές φαινομενικά τυχαίες και άσχετες εκδηλώσεις: των βοσκών, του ηνίοχου που προσπάθησε να βγάλει από το δρόμο τον Οιδίποδα, του ανθρώπου στο συμπόσιο... Τα πράγματα συμβαίνουν αντίθετα από κάθε προσδοκία· η ζωή μοιάζει σκληρή και χαοτική. Σκληρή ίσως· χαοτική όχι — γιατί αν ήταν χαοτική, κανένας θεός δε θα έκανε προφητείες, και η Ιοκάστη θα είχε δίκαιο. Αν δεν εκπληρώνονται καθαρά αυτοί οι χρησμοί, γιατί να μπω στον ιερό χορό; — Όπως δείχνει η μοίρα του Οιδίποδα, η ευσέβεια και η αγνότητα δεν είναι το παν στο μυστηριακό σχέδιο της ζωής, αλλά είναι ένα σημαντικό μέρος του, και το δόγμα του χάους θα το αρνιόταν ακόμη κι αυτό. Το σχέδιο μπορεί να διακόπτει με τραχύ τρόπο τη ζωή του ατόμου, αλλά τουλάχιστον ξέρουμε ότι υπάρχει, και μπορούμε να νιώθουμε σίγουροι ότι η ευσέβεια και η αγνότητα αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του.

Κάθε λεπτομέρεια του Τυράννου έχει επινοηθεί για να επιβάλει την πίστη του Σοφοκλή σ' αυτόν τον υποκείμενο λόγο· γι' αυτό είναι αληθινό, αν πούμε ότι η τελειότητα της μορφής του μαρτυρεί μια παγκόσμια τάξη. Αν είναι ευεργετική ή όχι, αυτό δε μας το λέει ο Σοφοκλής.»

Τα μεγάλα ερωτήματα του έργου

Στις ασκήσεις που ακολουθούν δεν υπάρχει «σωστή» απάντηση. Υπάρχουν τεκμηριωμένες απαντήσεις. Δες παρακάτω τα επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές κάθε διλήμματος. 🤔

1. Μοίρα και ελεύθερη βούληση

Το κεντρικό ερώτημα: αν όλα ήταν προφητευμένα πριν καν γεννηθεί ο Οιδίπους, υπάρχει καθόλου ελεύθερη βούληση;

Υπέρ του ντετερμινισμού (η βούληση καταργείται):

• Ο χρησμός δόθηκε στον Λάιο πριν γεννηθεί το παιδί. Ο Οιδίπους δεν είχε καμιά ευκαιρία να «διαλέξει».
• Όλες οι προσπάθειες αποφυγής υπηρετούν τον χρησμό: η έκθεση του βρέφους το φέρνει στην Κόρινθο, η φυγή από την Κόρινθο το φέρνει στη Θήβα.
• Ο ίδιος ο Οιδίπους αποδίδει τα πάθη του στον Απόλλωνα: «Ἀπόλλων τάδ' ἦν, Ἀπόλλων, φίλοι, ὁ κακὰ κακὰ τελῶν ἐμὰ τάδ' ἐμὰ πάθεα».
• Οι συμπτώσεις (ο βοσκός, ο μεθυσμένος στο συμπόσιο, ο ηνίοχος, ο Άγγελος από την Κόρινθο) είναι τόσο ακριβείς ώστε μοιάζουν σχεδιασμένες.

Υπέρ της ελευθερίας (η βούληση διασώζεται):

• Ο χρησμός προλέγει τι θα γίνει· δεν προστάζει πώς θα γίνει. Ο Οιδίπους δεν αναγκάστηκε να σκοτώσει στην Τρίοδο — οργίστηκε και σκότωσε.
• Ολόκληρο το έργο δεν είναι η εκπλήρωση του χρησμού (αυτή έχει ήδη συντελεστεί), αλλά η έρευνα για την αλήθεια — και αυτή είναι εξ ολοκλήρου δική του επιλογή. Κανένας χρησμός δεν τον υποχρέωνε να καλέσει τον Τειρεσία, να ανακρίνει τον βοσκό, να επιμείνει όταν όλοι τον παρακαλούσαν να σταματήσει («μὴ πρὸς θεῶν, εἴπερ τι τοῦ σαυτοῦ βίου κήδει, ματεύσῃς τοῦθ'»).
• Η αυτοτύφλωση δεν προφητεύτηκε ποτέ από κανέναν. Είναι η καθαρότερη πράξη ελεύθερης βούλησης στο έργο — και ο ίδιος το δηλώνει: τα χτυπήματα τα κατάφερε «αυτόχειρ», με το δικό του χέρι.
• Ο Ανδρόνικος συνοψίζει: η μοίρα ορίζει τι θα συμβεί· ο άνθρωπος ορίζει πώς θα το αντέξει.

2. Ενοχή και ύβρη

Είναι ο Οιδίπους ένοχος; Και για τι ακριβώς;

Νομική / ηθική ενοχή: Ο Οιδίπους δεν ήξερε ποιον σκότωνε ούτε ποιαν παντρευόταν. Έδρασε εν αγνοία — και η αρχαία ελληνική ηθική διακρίνει το «ἑκών» από το «ἄκων». Ο ίδιος στον Οιδίποδα επί Κολωνώ υπερασπίζεται τον εαυτό του: έπαθε τα έργα του, δεν τα έπραξε. Άρα: μολυσμένος ναι, ηθικά ένοχος όχι.

Το τραγικό σφάλμα (ἁμαρτία): Ο Αριστοτέλης στην Ποιητική ζητά ήρωα «μήτε ἀρετῇ διαφέροντα καὶ δικαιοσύνῃ» που πέφτει «δι' ἁμαρτίαν τινά». Στον Οιδίποδα το σφάλμα δεν είναι ηθικό παράπτωμα αλλά λάθος γνώσης: αγνοεί ποιος είναι.

Ύβρη; Εδώ οι απόψεις διίστανται.

Ναι, υπάρχει ύβρη:

• Η προσβολή του Τειρεσία, του εκπροσώπου του θεού: τον αποκαλεί τυφλό στα αυτιά, στο μυαλό, στα μάτια· τον κατηγορεί για συνωμοσία.
• Η άδικη καταδίκη του Κρέοντα σε θάνατο χωρίς απόδειξη — αυθαιρεσία εξουσίας.
• Η περηφάνια για τη νοημοσύνη του: «ἐγὼ μολών, ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, ἔπαυσά νιν» — ισχυρίζεται ότι νίκησε τη Σφίγγα μόνος του, χωρίς τη βοήθεια των πουλιών και των θεών.
• Η Ιοκάστη ρητά περιφρονεί τη μαντική τέχνη, και ο Οιδίπους τη συνοδεύει σ' αυτό. Ο Χορός τότε ψάλλει το φοβερό στάσιμο: «ὕβρις φυτεύει τύραννον» και εύχεται να μη σβήσει η πίστη στους χρησμούς.

Όχι, δεν υπάρχει ύβρη (ή δεν είναι η αιτία):

• Η καταστροφή του είχε αποφασιστεί πριν γεννηθεί — άρα δεν είναι τιμωρία για την ύβρη του. Η χρονολογική σειρά αποκλείει τη σχέση αιτίου-αποτελέσματος.
• Οι εκρήξεις οργής του συμβαίνουν μέσα στο έργο, όταν η μοίρα του έχει ήδη εκπληρωθεί.
• Είναι πράξεις βασιλιά σε κρίση, όχι θεομαχίας: αγωνιά για την πόλη, υποψιάζεται πραξικόπημα.
• Ο Σοφοκλής επιμένει στα θετικά του: σέβεται τους θεούς, στέλνει στους Δελφούς, καλεί τον μάντη, δηλώνει «οὐ γὰρ ἐς τὸ σὸν βλέπω, ἀλλ' ἐς τὸ τοῦ θεοῦ».

3. Ο κόσμος των θεών και ο κόσμος των ανθρώπων

Πού συγκρούονται οι δύο κόσμοι μέσα στην τραγωδία; Οι βασικές περιπτώσεις:

• Λάιος και χρησμός: ο Λάιος προειδοποιήθηκε να μην κάνει παιδί· παρακούει και μετά προσπαθεί να εξοντώσει το βρέφος. Διπλή αναμέτρηση με τη θεϊκή βούληση.
• Η φυγή του Οιδίποδα από την Κόρινθο: ενέργεια βαθιά ηθική (θέλει να μη βλάψει αυτούς που νομίζει γονείς του) που ακριβώς επειδή γίνεται από άγνοια οδηγεί στην εκπλήρωση του χρησμού. Εδώ η ανθρώπινη πρόθεση και το θεϊκό αποτέλεσμα συγκρούονται κατά μέτωπο.
• Οιδίπους εναντίον Τειρεσία: η ανθρώπινη λογική («γνώμῃ κυρήσας») απέναντι στη θεόσταλτη μαντική γνώση. Η πιο ρητή σκηνή σύγκρουσης του έργου.
• Η Ιοκάστη κατά της μαντικής: «βρότειον οὐδὲν μαντικῆς ἔχον τέχνης» — άρνηση της προφητείας, που ανατρέπεται δραματικά. Και όμως, αμέσως μετά, η ίδια πηγαίνει ικέτισσα στον Απόλλωνα.
• Το β΄ στάσιμο του Χορού: ο Χορός τρομάζει· αν οι χρησμοί δεν βγαίνουν, «τί δεῖ με χορεύειν;». Η ίδια η θρησκεία τίθεται σε δοκιμασία.
• Ο λοιμός: ο θεός τιμωρεί ολόκληρη την πόλη για το μίασμα ενός ανθρώπου — η θεϊκή δικαιοσύνη δεν συμπίπτει με την ανθρώπινη έννοια του δικαίου.
• Η αυτοτύφλωση: ο άνθρωπος αναλαμβάνει ο ίδιος την τιμωρία του, χωρίς θεϊκή εντολή. Η τελευταία, παράδοξη μορφή αυτονομίας.

4. Ο Οιδίπους ως σύμβολο της ανθρώπινης μοίρας

Ναι, είναι αντιπροσωπευτικός:

• Ο Χορός στην έξοδο τον χρησιμοποιεί ρητά ως παράδειγμα για όλους: «ὦ πάτρας Θήβης ἔνοικοι, λεύσσετ', Οἰδίπους ὅδε» — δείτε τον και μη μακαρίζετε κανέναν πριν δείτε το τέλος του.
• Κάθε άνθρωπος ζει με ελλιπή γνώση του εαυτού του και του κόσμου· ο Οιδίπους είναι η ακραία εικόνα αυτής της κατάστασης.
• Η αναζήτηση της αυτογνωσίας («ποιος είμαι;») είναι πανανθρώπινη. Το ερώτημα «τίς εἰμι;» είναι το ερώτημα κάθε ανθρώπου.
• Η αντίθεση δοκείν / είναι (τι φαίνεται και τι είναι) διατρέχει κάθε ανθρώπινη ζωή.
• Ο Knox: το εύθραυστο του ανθρώπινου μεγαλείου είναι η κοινή μοίρα όλων.

Όχι, είναι εξαιρετική περίπτωση:

• Λίγοι άνθρωποι διαπράττουν πατροκτονία και αιμομιξία. Το σενάριο είναι μυθικά ακραίο.
• Ο Οιδίπους είναι βασιλιάς, σωτήρας πόλης, ο άνθρωπος που νίκησε τη Σφίγγα — «οὐκ ἴσον ἀνδρὶ» με τους κοινούς θνητούς. Το ύψος της πτώσης του προϋποθέτει το ύψος της θέσης του.
• Ο χρησμός τον στοχεύει προσωπικά και μοναδικά, πριν τη γέννησή του.

5. «Μεγάλοι άνθρωποι, μεγάλα σφάλματα»

Η φράση είναι του Μακρυγιάννη, από τα Απομνημονεύματα. Ισχύει για τον Οιδίποδα;

Γιατί η μεγαλοσύνη συνεπάγεται μεγάλα σφάλματα:

• Ο μεγάλος άνθρωπος δρα — και όποιος δρα, σφάλλει. Ο μέτριος αποφεύγει το λάθος αποφεύγοντας την πράξη.
• Οι ίδιες αρετές παράγουν τα σφάλματα: η οξύτητα του νου του Οιδίποδα λύνει το αίνιγμα αλλά τον κάνει και υπερβολικά σίγουρο· η αποφασιστικότητά του σώζει τη Θήβα αλλά τον σπρώχνει στη βιαστική καταδίκη του Κρέοντα· η αγάπη για την πόλη τον ωθεί στην έρευνα που τον καταστρέφει.
• Το μέγεθος της πτώσης είναι ανάλογο του ύψους: ο Αριστοτέλης απαιτεί ήρωα «ἐν μεγάλῃ δόξῃ καὶ εὐτυχίᾳ». Ένας μικρός άνθρωπος δεν προκαλεί τραγωδία.
• Η έκθεση: όποιος βρίσκεται ψηλά, τα σφάλματά του έχουν συνέπειες για ολόκληρη κοινότητα.

Επιφύλαξη: στην περίπτωση του Οιδίποδα τα «σφάλματα» δεν είναι ηθικές κακίες αλλά λάθη γνώσης και κρίσης. Η φράση του Μακρυγιάννη ταιριάζει στην κλίμακα, όχι απαραίτητα στη φύση της ενοχής.

Η σύγκριση με τον Αίαντα

Στον Αίαντα του Σοφοκλή, ο αγγελιαφόρος αναφέρει τα λόγια του Κάλχα: ο Αίας έπαθε επειδή δεν «ἐφρόνει κατ' ἄνθρωπον» — «εφρόνει κατ' άνθρωπον» δεν σκεφτόταν σύμφωνα με τ' ανθρώπινα μέτρα.

Ο Αίας, φεύγοντας για την Τροία, είπε στον πατέρα του ότι και ένας τιποτένιος νικά με τη βοήθεια των θεών, αλλά αυτός θα κερδίσει τη δόξα και χωρίς αυτούς. Και όταν η Αθηνά τον παρότρυνε στη μάχη, της απάντησε να πάει να βοηθήσει άλλους — από κει που στέκεται αυτός, οι εχθροί δεν θα περάσουν ποτέ. Αυτή είναι καθαρή ύβρη: ρητή, συνειδητή, λεκτικά διατυπωμένη άρνηση της θεϊκής βοήθειας.

Το κοινό στοιχείο: και οι δύο είναι μεγάλοι άνθρωποι που εμπιστεύτηκαν υπερβολικά τον εαυτό τους — ο Αίας τη δύναμή του, ο Οιδίπους το μυαλό του. Και οι δύο συντρίβονται.

Η καίρια διαφορά: ο Αίας πληρώνει για την ύβρη του — η αιτιότητα είναι καθαρή. Ο Οιδίπους πληρώνει για κάτι που δεν διάλεξε — η αιτιότητα είναι σκοτεινή. Γι' αυτό ο Οιδίπους Τύραννος είναι φιλοσοφικά πιο ανησυχητικό έργο: στον Αίαντα ο κόσμος βγάζει νόημα· στον Οιδίποδα το νόημα (κατά τον Kitto) υπάρχει, αλλά δεν ξέρουμε αν είναι ευεργετικό.

Βιβλιογραφία

• Γεράσιμου Αν. Μαρκαντωνάτου, «Σοφοκλέους Οιδίπους Τύραννος» 1978.
• C. M. Bowra, Sophoclean Tragedy, King Oedipus, 1970.
• B. M. W. Knox, Oedipus at Thebes, 1957.
• W. Durant, Παγκόσμια Ιστορία του Πολιτισμού, Αθήνα 1965, τόμος Β΄.
• Άγγελου Τερζάκη, «Αφιέρωμα στην Τραγική Μούσα», Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1970.
• R. C. Jebb, The Oedipus Tyrannus of Sophocles, 1962.
• J. T. Sheppard, The Oedipus of Sophocles, 1920.
• H. D. F. Kitto, Αρχαία Ελληνική Τραγωδία, Μεταφ. Λ. Ζενάκος, Εκδόσεις Δημ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 1968.
• Άρθρα και μελέτες σε φιλολογικά περιοδικά.