Η Όψη στον Οιδίποδα Τύραννο 🎭
Η όψη είναι ένα από τα έξι κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, μαζί με τον μύθο, τα ήθη, τη λέξη, τη διάνοια και τη μελοποιία. Ο Αριστοτέλης την κατατάσσει τελευταία σε σπουδαιότητα, γιατί εξαρτάται περισσότερο από τον σκηνογράφο παρά από τον ποιητή. Στον Οιδίποδα Τύραννο όμως η όψη είναι κάθε άλλο παρά διακοσμητική: ο Σοφοκλής σκηνοθετεί το έργο του με τέτοια ακρίβεια, ώστε αυτό που βλέπει ο θεατής να λέει όσα και ο λόγος — και κάποιες φορές περισσότερα.
Θυμήσου ότι η τραγωδία δεν διαβαζόταν, παιζόταν. Ο αρχαίος θεατής δεν είχε κείμενο στα χέρια του· είχε μια εικόνα μπροστά του, που άλλαζε συνεχώς και τον καθοδηγούσε συναισθηματικά.
Ο χώρος της παράστασης: το αρχαίο θέατρο
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο ήταν υπαίθριο, χτισμένο στην πλαγιά ενός λόφου, και είχε τρία βασικά μέρη:
| Μέρος του θεάτρου | Τι ήταν | Ποιος το χρησιμοποιούσε |
|---|---|---|
| Ορχήστρα | Κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος στο κέντρο, με τον βωμό του Διονύσου (θυμέλη) στη μέση | Ο Χορός, που τραγουδούσε και χόρευε |
| Σκηνή | Ξύλινο ή λίθινο οικοδόμημα πίσω από την ορχήστρα, με μια κεντρική πύλη και συνήθως δύο πλάγιες | Οι υποκριτές· παρίστανε ανάκτορο, ναό ή σπίτι |
| Θέατρον (κοίλον) | Τα εδώλια των θεατών, σε ημικυκλική διάταξη γύρω από την ορχήστρα | Οι θεατές — δεκάδες χιλιάδες |
| Πάροδοι | Οι δύο διάδρομοι δεξιά και αριστερά, ανάμεσα στο κοίλον και τη σκηνή | Είσοδοι/έξοδοι του Χορού και όσων έρχονταν «από μακριά» |
Οι θεατές κάθονταν μακριά και ψηλά. Γι' αυτό όλα τα οπτικά στοιχεία ήταν μεγεθυσμένα και συμβατικά: τα πρόσωπα φορούσαν προσωπεία, ψηλά υποδήματα και πλούσιους μακριούς χιτώνες, και οι κινήσεις ήταν αργές, τελετουργικές, ευδιάκριτες.
Επειδή η μάσκα μένει ακίνητη, όλο το συναίσθημα το μεταφέρουν η φωνή, η στάση του σώματος και οι χειρονομίες. Γι' αυτό στην αρχαία τραγωδία ένα απλό γονάτισμα, ένα κάλυμμα του κεφαλιού ή μια απότομη έξοδος έχουν τεράστια δραματική βαρύτητα.
Ο σκηνικός χώρος του Οιδίποδα Τύραννου
Ο σκηνικός χώρος του έργου είναι ένας και μοναδικός από την αρχή ως το τέλος: ο χώρος μπροστά από το ανάκτορο του Οιδίποδα και της Ιοκάστης στη Θήβα. Η κεντρική πύλη του ανακτόρου δεσπόζει· από εκεί βγαίνουν και μπαίνουν ο Οιδίπους, η Ιοκάστη, ο εξάγγελος. Μπροστά υπάρχουν βωμοί, όπου έχει συγκεντρωθεί το πλήθος των ικετών.
Η πρώτη κιόλας εικόνα του έργου είναι ολόκληρος πίνακας: ο λαός της Θήβας γονατισμένος γύρω από τους βωμούς, με ικετευτικά κλαδιά στα χέρια, με επικεφαλής τον ιερέα του Δία. Η ατμόσφαιρα αυτής της εικόνας είναι ιερατική: ικέτες, ιερείς, θυμιάματα, ένας βασιλιάς που εμφανίζεται από την πύλη σαν σωτήρας και θρησκευτικός αρχηγός μαζί. Πριν ειπωθεί λέξη, ο θεατής βλέπει ότι η πόλη υποφέρει και ότι περιμένει τα πάντα από έναν άνθρωπο.
Το έργο ανοίγει με τον Οιδίποδα να βγαίνει από την πύλη του ανακτόρου, όρθιο, λαμπρό, να μιλά σ' ένα πλήθος που τον κοιτάζει από κάτω. Το έργο κλείνει με τον Οιδίποδα να μπαίνει ξανά στην ίδια πύλη, τυφλός, ματωμένος, στηριζόμενος σε άλλους. Ίδιος χώρος, ίδια πόρτα — αντίστροφη εικόνα. Αυτή η οπτική συμμετρία είναι το ισχυρότερο σχόλιο του Σοφοκλή για την ανθρώπινη τύχη.
Η σκηνική οικονομία
Σκηνική οικονομία ονομάζουμε τη σκόπιμη διάταξη των μερών του δράματος. Στον Οιδίποδα Τύραννο η οικονομία αυτή είναι υποδειγματική:
- Η δράση εκτυλίσσεται σε μία μέρα και σε έναν τόπο, χωρίς άλματα.
- Κάθε επεισόδιο φέρνει επί σκηνής ένα νέο πρόσωπο που κομίζει ένα κομμάτι της αλήθειας: Τειρεσίας, Ιοκάστη, Αγγελιαφόρος από την Κόρινθο, Δούλος-βοσκός, Εξάγγελος.
- Ανάμεσα στα επεισόδια, τα στάσιμα του Χορού λειτουργούν και ως οπτικές παύσεις: η σκηνή αδειάζει από υποκριτές και η ορχήστρα γεμίζει κίνηση και τραγούδι.
- Τα πρόσωπα δεν συνωστίζονται τυχαία: ο Σοφοκλής ρυθμίζει πόσοι βρίσκονται κάθε στιγμή στη σκηνή, ώστε η προσοχή να πέφτει πάντα εκεί που πρέπει.
Είσοδοι και έξοδοι ως δραματικά γεγονότα
Στον Οιδίποδα Τύραννο καμία είσοδος και καμία έξοδος δεν είναι ουδέτερη. Η κατεύθυνση από την οποία μπαίνει κάποιος λέει αμέσως ποιος είναι:
- Από την κεντρική πύλη του ανακτόρου έρχεται ό,τι ανήκει στον οίκο: ο Οιδίπους, η Ιοκάστη, ο εξάγγελος με τα φρικτά νέα.
- Από τις παρόδους έρχεται ό,τι έρχεται «απ' έξω», από τον κόσμο και το παρελθόν: ο Κρέων από τους Δελφούς με τον δάφνινο στέφανο, ο Τειρεσίας οδηγημένος από παιδί, ο Αγγελιαφόρος από την Κόρινθο, ο γέρος βοσκός φερμένος με τη βία.
Καθεμιά από αυτές τις εισόδους αλλάζει την πορεία του έργου. Και οι έξοδοι είναι εξίσου φορτισμένες: ο Τειρεσίας φεύγει εξοργισμένος αφού έχει πετάξει την αλήθεια στα μούτρα του βασιλιά· η Ιοκάστη μπαίνει σιωπηλή στο παλάτι μετά τα τελευταία της λόγια — και η σιωπή αυτή, οπτικά, είναι η αναγγελία της αυτοκτονίας της. Ο θεατής καταλαβαίνει πριν του το πουν.
Τα βουβά πρόσωπα
Ο κατάλογος των προσώπων της τραγωδίας περιλαμβάνει και βουβά πρόσωπα: τους δορυφόρους (ακολούθους) του Οιδίποδα, τους ικέτες και τις δύο κόρες του Οιδίποδα, την Αντιγόνη και την Ισμήνη. Δεν λένε ούτε μία λέξη, όμως η συμβολή τους στην όψη είναι τεράστια:
- Οι ικέτες γεμίζουν τη σκηνή στον Πρόλογο και δίνουν σώμα στην πληγωμένη πόλη — ο λοιμός γίνεται ορατός.
- Οι δορυφόροι πλαισιώνουν τον Οιδίποδα και τον καθιστούν οπτικά βασιλιά· δείχνουν την εξουσία του χωρίς να χρειάζεται να τη δηλώσει.
- Οι δύο κόρες εμφανίζονται στην Έξοδο, όταν όλα έχουν χαθεί. Η εικόνα του τυφλού πατέρα που ψηλαφεί και αγκαλιάζει τα δύο κοριτσάκια είναι από τις πιο συγκινητικές της παγκόσμιας δραματουργίας. Ο αποτροπιασμός του θεατή για τα ανοσιουργήματα μετατρέπεται εδώ σε γνήσια συγκίνηση και θαυμασμό για τον στοργικό πατέρα.
Το εντός και το εκτός σκηνής
Στην αρχαία τραγωδία τα βίαια γεγονότα δεν παίζονται μπροστά στους θεατές. Συμβαίνουν μέσα στο παλάτι και μεταφέρονται με λόγο. Στον Οιδίποδα Τύραννο τα δύο φοβερότερα γεγονότα — η αυτοκτονία της Ιοκάστης και η αυτοτύφλωση του Οιδίποδα — συντελούνται πίσω από την πύλη και τα αναγγέλλει ο εξάγγελος, βγαίνοντας από τη μεσαία πύλη.
Αυτό δεν αδυνατίζει την όψη — την εντείνει. Η διήγηση του εξαγγέλου είναι τόσο ζωντανή και παραστατική, ώστε ο θεατής βλέπει με τη φαντασία του τη σκηνή· και όταν αμέσως μετά εμφανίζεται ο ίδιος ο Οιδίπους τυφλωμένος, η εικόνα επιβεβαιώνει και ξεπερνά ό,τι είχε φανταστεί. Οι αρχαίοι μάλιστα διέθεταν και το εκκύκλημα, μια τροχήλατη εξέδρα που έβγαζε στο φως ό,τι είχε συμβεί μέσα.
Η μεγάλη οπτική κορύφωση: ο τυφλός Οιδίπους 👁️
Η Έξοδος είναι η στιγμή όπου η όψη κυριαρχεί απόλυτα. Η πύλη του ανακτόρου ανοίγει και προβάλλει ο Οιδίπους με ματωμένες κόγχες, ψηλαφώντας τον αέρα, ασταθής, ανίκανος να βρει μόνος τον δρόμο του. Ο Χορός οπισθοχωρεί από φρίκη — και η φρίκη του Χορού είναι η φρίκη του κοινού, ορατή επί σκηνής.
Γιατί αυτή η εικόνα είναι τόσο ισχυρή;
- Ολοκληρώνει οπτικά την κεντρική αντίθεση όρασης–τύφλωσης. Ο Οιδίπους που «έβλεπε» και έλυσε το αίνιγμα ήταν στην πραγματικότητα τυφλός για την αλήθεια· τώρα που τυφλώθηκε, βλέπει. Ο τυφλός μάντης Τειρεσίας το είχε πει από το πρώτο επεισόδιο — και τώρα ο βασιλιάς έχει γίνει, οπτικά, ένας δεύτερος Τειρεσίας.
- Δείχνει το τίμημα που πλήρωσε ο ήρωας με το ίδιο του το χέρι. Ο ίδιος τονίζει ότι τα δεινά τα έστειλε ο Απόλλωνας, αλλά τα μάτια «κανενός άλλου χέρι, παρά μόνος μου ο έρμος τα χτύπησα». Η αυτοτύφλωση είναι πράξη ελεύθερης βούλησης· η όψη το κάνει αδιαμφισβήτητο.
- Προκαλεί έλεο και φόβο στην πιο καθαρή τους μορφή και οδηγεί στην κάθαρση.
- Δεν ταπεινώνει τον ήρωα — τον μεγαλώνει. Η εξαιρετικά μεγάλη συμφορά δείχνει την ακατάβλητη ψυχική του δύναμη: κανείς άλλος στον κόσμο δεν θα μπορούσε να σηκώσει τέτοια δεινά. Στο τέλος του δράματος ο Οιδίπους, με τα θεϊκά μέτρα, είναι καλύτερος άνθρωπος παρά στην αρχή.
Ο Χορός ως οπτικό σύνολο
Ο Χορός των Θηβαίων γερόντων δεν είναι μόνο φωνή· είναι δώδεκα ή δεκαπέντε σώματα σε συντονισμένη κίνηση μέσα στην ορχήστρα. Στα χορικά μέρη τραγουδά, χορεύει και σχηματίζει σχήματα, ενώ η μουσική του αυλού συνοδεύει. Έτσι τα χορικά είναι ταυτόχρονα ακουστικό και οπτικό γεγονός.
Ιδιαίτερα «οπτικά» είναι τα χορικά μέρη που είναι γεμάτα εικόνες και κίνηση:
- Η Πάροδος (στ. 202-270): ο Χορός μπαίνει ενώ ζωγραφίζει με λόγια την πόλη που πεθαίνει — άταφους νεκρούς, γυναίκες που θρηνούν στους βωμούς, τον Άρη-λοιμό να μαίνεται. Η είσοδός του συμπίπτει με μια κορυφαία εικόνα συλλογικού πόνου.
- Το πρώτο στάσιμο (στ. 622-672): ο Χορός φαντάζεται τον άγνωστο φονιά να τρέχει κυνηγημένος στα δάση και στις σπηλιές, με τους χρησμούς του Παρνασσού να τον καταδιώκουν «σαν αστραπές» — καθαρά κινηματογραφική εικόνα καταδίωξης.
- Το τέταρτο στάσιμο (στ. 1605-1656): ο Χορός βλέπει μπροστά του ολόκληρη την τροχιά της ζωής του Οιδίποδα, από τη δόξα στη συντριβή, σαν εικόνα του ανθρώπου γενικά — «τη δικιά σου τη μοίρα, τη δικιά σου παράδειγμα παίρνω».
- Ο κομμός της Εξόδου: ο κομμός ανάμεσα στον Χορό και τον τυφλό Οιδίποδα ενώνει λόγο, μουσική και κίνηση σε ένα ενιαίο θέαμα οδύνης.
Πώς ο λόγος γίνεται εικόνα
Ακόμη και εκεί που δεν υπάρχει τίποτε να δει κανείς, ο Σοφοκλής γράφει στίχους που δημιουργούν οπτικές παραστάσεις στο μυαλό του θεατή. Αυτό το πετυχαίνει με:
- Παραστατικές περιγραφές: η αφήγηση του εξαγγέλου για την Ιοκάστη που ορμά στην κάμαρα και τραβά τα μαλλιά της, ο Οιδίπους που σπάει τις πόρτες και βλέπει τη νεκρή κρεμασμένη.
- Ζωντανές μεταφορές και παρομοιώσεις: ο δαίμονας που «πηδά πάνω» στο θύμα του, το μίασμα που δεν ξεπλένεται ούτε με τα νερά του Ίστρου και του Φάσιδος.
- Αναφορές στο εδώ και τώρα: τα πρόσωπα σχολιάζουν αυτό που βλέπουν («Βλέπεις, ω λαέ της Θήβας…»), αναγγέλλουν εισόδους και περιγράφουν την εμφάνιση όσων πλησιάζουν.
- Χειρονομίες δηλωμένες μέσα στον λόγο: ικεσίες, αγκαλιάσματα, αποστροφές του βλέμματος. Ο θεατής «διαβάζει» την κίνηση από τα ίδια τα λόγια.
Στον Οιδίποδα Τύραννο κάθε οπτικό στοιχείο —βωμοί, ικέτες, στέμμα, ραβδί του τυφλού μάντη, κλειστή πύλη, ματωμένο πρόσωπο, δύο μικρά κορίτσια— είναι φορτισμένο με σημασία. Η όψη δεν στολίζει το έργο· το ερμηνεύει.