Η Διάνοια στον «Οιδίποδα Τύραννο» 🧠

Η διάνοια είναι, κατά τον Αριστοτέλη, ένα από τα έξι κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, μαζί με τον μύθο, τα ήθη, τη λέξη, το μέλος και την όψη. Αφορά τις ιδέες που διακινούνται μέσα στο έργο: τι πιστεύουν και τι υποστηρίζουν τα πρόσωπα, με ποια επιχειρήματα, ποια μεγάλα ερωτήματα θέτει ο ποιητής και ποιες απαντήσεις αφήνει να διαφανούν.

Ο «Οιδίπους Τύραννος» είναι, από αυτή την άποψη, ίσως η πιο «στοχαστική» αρχαία τραγωδία. Ο Σοφοκλής δεν γράφει φιλοσοφικό δοκίμιο· βάζει όμως τα πρόσωπά του να ζήσουν και να πληρώσουν ακριβά τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής του: υπάρχει θεία τάξη; ισχύουν οι χρησμοί; είναι ο άνθρωπος ελεύθερος; πόσο μακριά φτάνει η ανθρώπινη γνώση;

Το κεντρικό ερώτημα: μοίρα και ανθρώπινη ελευθερία ⚖️

Το βαθύτερο ερώτημα του έργου διατυπώνεται ως εξής: ποιος είναι ο ρόλος του θεού και κατά πόσο υπάρχει προκαθορισμός από τα θεία; Δηλαδή: ο άνθρωπος εξαναγκάζεται να πράξει αυτά που επιτάσσουν οι θεοί (προκαθορισμός), ή απλώς πρόκειται για πρόβλεψη (ο άνθρωπος δρα ως ελεύθερο ον, αλλά ο θεός είναι σε θέση να ξέρει εκ των προτέρων τι θ' αποφασίσει να πράξει);

Η απάντηση που δίνει το ίδιο το δράμα είναι λεπτή, και βρίσκεται σε μια κρίσιμη διάκριση:

Ο E. R. Dodds το διατυπώνει καθαρά: μερικές από τις πράξεις του Οιδίποδα στο παρελθόν είναι «γραμμένες από τη Μοίρα», αλλά ό,τι κάνει πάνω στη σκηνή, από την αρχή ως το τέλος, το κάνει σαν άνθρωπος που δρα ελεύθερα. Η άμεση αιτία της καταστροφής του δεν βρίσκεται στη Μοίρα ή στους θεούς — κανένας χρησμός δεν είπε πως οφείλει να βρει την αλήθεια. Αυτό που προκαλεί την καταστροφή του είναι η δύναμή του και το θάρρος του, η θέληση να υπηρετήσει τη Θήβα και η θέληση να υπηρετήσει την αλήθεια. Και η αυτοτύφλωση και η αυτοεξορία του είναι εξίσου πράξεις ελεύθερης εκλογής.

Στο ίδιο πνεύμα ο Μανώλης Ανδρόνικος: όταν εμφανίζεται ο Οιδίπους στη σκηνή η μοίρα έχει ήδη συντελεστεί. Από εκεί αρχίζει η τραγική πράξη, που είναι η πορεία του ήρωα από το σκοτάδι προς το φως, από τη δουλεία της μοίρας προς την ελευθερία. Η αλήθεια που ανακαλύπτει είναι η αιτία της καταστροφής του, αλλά και ο μόνος δρόμος για την απελευθέρωσή του.

Ο Kitto προσθέτει ένα ακόμη επιχείρημα: αν ο Σοφοκλής ήθελε να πει ότι οι θεοί δείχνουν τη δύναμή τους επειδή έτσι το θέλουν, θα του ήταν εύκολο να γράψει μια ωδή για τη δύναμη και τους μυστηριώδεις δρόμους των θεών. Χτυπητά αποφεύγει να το κάνει: στην ωδή αμέσως μετά την καταστροφή, ο Χορός δεν λέει ότι η μοίρα του Οιδίποδα ήταν ειδική επίδειξη θεϊκής δύναμης, αλλά αντίθετα ότι είναι τυπική της ζωής και της τύχης των ανθρώπων. Ο Οιδίπους δεν είναι ειδική περίπτωση· τα όσα συνέβησαν σ' αυτόν είναι τμήμα της όλης φύσης της ανθρώπινης ζωής.

Η εναλλακτική ερμηνεία, ωστόσο, υπάρχει και αυτή στο έργο. Ο Bowra υποστηρίζει ότι οι θεοί μηχανεύτηκαν αυτή την τρομερή μοίρα για τον Οιδίποδα για ν' αποκαλύψουν τη δύναμή τους στους ανθρώπους και να τους διδάξουν ένα σωτήριο μάθημα: ότι οφείλουν να είναι μετριόφρονες στην ευημερία τους και να θυμούνται ότι κάθε στιγμή είναι δυνατόν να τους καταστρέψουν οι θεοί. Είναι μια προειδοποίηση όχι τόσο εναντίον της περηφάνειας όσο εναντίον κάθε είδους εμπιστοσύνης ή αισθήματος ασφάλειας. Αυτό ακριβώς λέει και ο ίδιος ο Χορός στο Τέταρτο Στάσιμο (στ. 1613): «Τη δικιά σου τη μοίρα, τη δικιά σου παράδειγμα παίρνω».

Η αμφισβήτηση της μαντικής — και η διάψευσή της 🔮

Ο άξονας πάνω στον οποίο ο Σοφοκλής στήνει όλο τον προβληματισμό είναι το κύρος των χρησμών και της μαντικής τέχνης.

Η πορεία της αμφισβήτησης

1. Πρώτη ρωγμή — ο Οιδίπους κατά του Τειρεσία (Πρώτο Επεισόδιο, 271-621). Ο Οιδίπους χλευάζει τον μάντη: αν ήταν πράγματι μάντης, γιατί δεν έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας; Το έλυσε αυτός, «με το μυαλό» του, «χωρίς να μάθει από πουλιά». Εδώ η ανθρώπινη εξυπνάδα στήνεται απέναντι στη θεϊκή γνώση.

2. Η Ιοκάστη — η ανοιχτή αμφισβήτηση (Δεύτερο Επεισόδιο, 673-1146). Είναι το κεντρικό σημείο. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι τα πρώτα λόγια της Ιοκάστης όταν βγαίνει (στ. 863) δείχνουν ευλάβεια και πίστη στους θεούς. Η ασέβειά της, για την οποία πολύ κατηγορήθηκε από τους σχολιαστές, συνίσταται στην απόρριψη της αλήθειας των μαντείων και των χρησμών, με βάση τα δεδομένα που είχε υπόψη της για τη μη επαλήθευσή τους.

Η επιχειρηματολογία της είναι λογικά συνεπής: ο χρησμός του Απόλλωνα για τον Λάιο (ότι θα σκοτωνόταν από τον γιο του) δεν επαληθεύτηκε — ο Λάιος σκοτώθηκε από ληστές σε τρίστρατο και το παιδί πέθανε εκτεθειμένο. Αν λοιπόν το μαντείο του Απόλλωνα χρησμοδότησε ψέματα, τότε τα ίδια ψέματα επανέλαβε και ο μάντης του, ο Τειρεσίας. Άρα: «μάθε πως δε θα βρεις ψυχή στον κόσμο που να 'χει το δώρο της μαντοσύνης» (στ. 950), και «κι εσύ καθόλου μην τους λογαριάζεις» (στ. 971).

3. Η κορύφωση της ασέβειας (Τρίτο Επεισόδιο, 1199-1459). Με τον θάνατο του Πόλυβου, η Ιοκάστη θριαμβολογεί ειρωνικά: «ω χρησμοί των θεών, πού λοιπόν είστε;» (στ. 1253). Και ο Οιδίπους παρασύρεται και παρουσιάζεται εξίσου ασεβής (στ. 1273): «γιατί λοιπόν κανείς, γυναίκα, να δίνει προσοχή…». Ακολουθεί το πιο ακραίο: «Μα αξίζει ο άνθρωπος να φοβάται, αφού τον έχει κάτω απ' την εξουσία της η Τύχη;» (στ. 1289) και «Το πιο καλύτερο είναι, έτσι όπως λάχει, να ζει κανείς όσο μπορεί» (στ. 1293) — καθαρή περιφρόνηση και αδιαφορία για κάθε ηθική αρχή. Η Ιοκάστη φαίνεται να αντικαθιστά την κυριαρχία των θεών με την κυριαρχία της Τύχης.

Η απάντηση του Σοφοκλή

Το κρίσιμο ερώτημα μπαίνει από τον ίδιο τον Χορό στο Δεύτερο Στάσιμο (στ. 1184): αν οι χρησμοί δεν αληθεύουν, τι νόημα έχουν οι προσκυνητές στο μαντείο των Δελφών και ο σεβασμός στα μαντεύματα του θεού; Και καταλήγει στο τρομερό: «και παν τα θεία» — «ἔρρει δέ τά θεῖα», γκρεμίζονται τα θεία (στ. 1198). Ο θεατής του 5ου αι. π.Χ. ένιωθε πράγματι ότι γκρεμίζονταν τα θεία, μια και μπορούσε να διαψευσθεί ο χρησμός του θεού.

Η απάντηση δίνεται δραματικά, όχι θεωρητικά. Ο Σοφοκλής παρουσιάζει χαρακτήρες με συνέπεια στις πράξεις τους και λογική αναγκαιότητα στη σκέψη τους. Σκοπός του δεν είναι να απορρίψει (μέσα από τη δράση των πρωταγωνιστών του) ή να επιβεβαιώσει μια αξία — π.χ. την πίστη στους χρησμούς ή τη δεσμευτικότητα της μοίρας. Σκοπός του είναι να συζητήσει από σκηνής ένα θέμα που μπορεί ν' απασχολήσει τον φιλοσοφημένο άνθρωπο του 5ου π.Χ. αι., να δώσει συνιστάμενες προβληματισμού και να επιτρέψει να εξαχθούν συμπεράσματα.

Και όμως το αποτέλεσμα είναι σαφές: κάθε προσπάθεια αμφισβήτησης ανατρέπεται από την ίδια την εξέλιξη. Η ειρωνεία είναι διπλή και συντριπτική:

• Η Ιοκάστη, θέλοντας να ησυχάσει τον Οιδίποδα, αναφέρει το «τρίστρατο» (στ. 961). Το πρώτο αυτό στοιχείο τον βάζει σε ανησυχία — και από εκεί αρχίζει η μεταστροφή από το σκοτάδι στο φως, από την άγνοια στη γνώση. Η όλη προσπάθειά της λειτούργησε αντίστροφα στη συνείδηση του Οιδίποδα. Εκεί ακριβώς αρχίζει η περιπέτεια: τα λόγια της Ιοκάστης, αντί να «ξεγνοιάσουν» τον Οιδίποδα, τον ανησυχούν περισσότερο (στ. 974).
• Ο αγγελιοφόρος από την Κόρινθο έρχεται νομίζοντας πως ευεργετεί τον Οιδίποδα αποκαλύπτοντας τη γενιά του (στ. 1330) — ενώ συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο ανθρώπινος υπολογισμός διαψεύδεται μέσα στην πλοκή του έργου (στ. 1337).

Ο Kitto σχολιάζει με ακρίβεια αυτή τη διπλή κίνηση: εκείνο που παρακίνησε τον Κορίνθιο να έρθει δεν ήταν ο Απόλλωνας, αλλά η ίδια η αδημονία του — είναι λοιπόν αυτόνομος. «Αλλά στην άφιξή του φαίνεται το χέρι του θεού. Η δράση κινείται την ίδια στιγμή σε δύο επίπεδα. Οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι μαριονέτες υψηλοτέρων δυνάμεων· ενεργούν ο καθένας για λογαριασμό του.»

Στο τέλος, οι χρησμοί επαληθεύονται πλήρως. Η Δίκη λειτουργεί στο έργο με πολλές φαινομενικά τυχαίες και άσχετες εκδηλώσεις (στ. 1171): ο μεθυσμένος στο συμπόσιο στην Κόρινθο, η Σφίγγα, οι βοσκοί, ο ηνίοχος που χτύπησε τον Οιδίποδα. Όλοι αυτοί συμβάλλουν στην επαλήθευση των χρησμών και στην τιμωρία όσων προσπάθησαν να τους ματαιώσουν.

Ύβρις και σωφροσύνη — το Δεύτερο Στάσιμο 👑

Το Δεύτερο Στάσιμο (στ. 1147-1198) είναι το ιδεολογικό κέντρο της τραγωδίας. Ο Χορός εύχεται τα λόγια και τα έργα του να στηρίζονται στους θεϊκούς νόμους και υμνεί τη θεία τάξη· καταδικάζονται η ύβρις και η ασέβεια.

• «να 'χω την άγια Ευλάβεια σύντροφο» (στ. 1147). Η Ιοκάστη ήταν υβριστική και ασεβής και προκαλεί την αντίδραση του Χορού, ο οποίος εκπροσωπώντας την ελληνική αντίληψη για τον κόσμο πιστεύει στην τάξη και απορρίπτει το χαοτικό και τυχαίο, το δυσαρμονικό. Η Ιοκάστη με την αμφισβήτηση της αλήθειας των χρησμών απέρριψε τον «κοσμήτορα νου» και ενέσπειρε την αμφιβολία για την ηθική τάξη και τη δικαιοσύνη.
• «Η έπαρση τον γεννάει τον τύραννο» (στ. 1158) — «ὕβρις φυτεύει τύραννον». Η έπαρση, που κάνει τον άνθρωπο να «το παραπαίρνει επάνω του», μετατρέπει τους ανθρώπους σε φύσεις τυραννικές και αυθαίρετες, που θέτουν υπεράνω των ιερών και των θεών το προσωπικό συμφέρον και κέρδος.
• «κι εγώ ποτέ μου του θεού την προστασία δε θέλω παρατήσω» (στ. 1167). Με τα λόγια αυτά ο Χορός εκφράζει την κοινή πεποίθηση των Αθηναίων των χρόνων του Σοφοκλή για την ανάγκη προστασίας από το θείο. Η προστασία αυτή εγγυάται την ηθική τάξη.
• «μοίρα κακιά ας τον βρει για την κακότητα η ξιπασιά του» (στ. 1174). Η τιμωρία και η πτώση είναι, σύμφωνα με την ελληνική αντίληψη του κόσμου, αναπόφευκτη συνέπεια της ύβρης, της έπαρσης. Η υπέρβαση του μέτρου και η αλαζονεία τιμωρούνται από τους θεούς.

Οι άγραφοι νόμοι που υμνεί εδώ ο Χορός («γεννήθηκαν στον ουρανό, δεν τους γέννησε θνητή φύση, ποτέ δεν κοιμίζει αυτούς η λησμονιά») είναι η σταθερή βάση απέναντι στον σχετικισμό των σοφιστών.

Τα όρια της ανθρώπινης γνώσης: όραση και τύφλωση 👁️

Το έργο είναι χτισμένο πάνω σε μια από τις πιο δυνατές αντιθέσεις της παγκόσμιας λογοτεχνίας:

Στο τέλος η αντίθεση κλείνει: όταν ο Οιδίπους δει την αλήθεια, τυφλώνεται. Η κατάκτηση της γνώσης συμπίπτει με την απώλεια της όρασης.

Ο Τειρεσίας το λέει ήδη από το Πρώτο Επεισόδιο: «δεινόν» είναι «τό φρονεῖν», όταν η γνώση δεν ωφελεί σε τίποτα αυτόν που την έχει. Και όμως ο Οιδίπους, όταν αποκτήσει αυτή τη γνώση, θα δει για πρώτη φορά στη ζωή του το αληθινό του πρόσωπο και θ' αποφασίσει πως δεν έχει δικαίωμα να το ξαναδεί, ούτε το δικό του ούτε κανενός άλλου, «ποτέ πια, ποτέ πια» (Ανδρόνικος).

Η άγνοια τυφλώνει. Η άγνοια τυφλώνει τον Οιδίποδα σε όλο το πρώτο μέρος του έργου· τυφλώνει και την Ιοκάστη (στ. 1142), που ώς το τέλος δεν καταλαβαίνει. Το «δυναμικό σχήμα» της τεχνικής αυτής της τραγωδίας, κατά τον Α. Τερζάκη, είναι η αναζήτηση ενός αγνώστου (στ. 1418): ο Οιδίπους είναι το ανήσυχο πνεύμα, ο φλογερός ερευνητής της αλήθειας, που παραμερίζοντας το πρόβλημα της ανακάλυψης του φονιά του Λαΐου ζητά να χύσει φως στο μυστήριο της καταγωγής του.

Στην Έξοδο ο Χορός συμπυκνώνει το δίδαγμα: οι γνώσεις των ανθρώπων δεν μπορούν να εξιχνιάσουν τα μυστήρια των θεών (στ. 2047 κ.ε.). Και ο Bowra: η ανθρώπινη μηδαμινότητα βρίσκεται στο ότι ο άνθρωπος δεν ξέρει τίποτε, στο ότι ζει μέσα σ' έναν κόσμο απατηλών φαινομένων.

Ευθύνη, τραγικό σφάλμα και χαρακτήρας 🎭

Το θέμα της ευθύνης και της ενοχής του Οιδίποδα έχει συζητηθεί πολύ. Το ερώτημα είναι: πρόκειται για αδυσώπητο ντετερμινισμό; Είναι ο άνθρωπος «άθυρμα της Μοίρας»;

Η θέση του χαρακτήρα. Κατά τον Engen Petersen, όλες οι πράξεις του Οιδίποδα είναι συνέπεια του χαρακτήρα του: «η τραγωδία έχει να κάνει με τέτοια μόνο παθήματα που πηγάζουν εσωτερικότατα και αναγκαία». Ο Οιδίπους, μαζί με τις εξαίρετες διανοητικές του αρετές, έχει και μεγάλα ελαττώματα (όπως εκδηλώνονται πάνω στη σκηνή, και μάλιστα στη συμπεριφορά του απέναντι στον Τειρεσία και στον Κρέοντα): είναι οξύθυμος και επιθετικός, υπερφρονεί για την υπεροχή του, παίρνει βιαστικά αποφάσεις, δε λογαριάζει αρκετά τις συνέπειες των πράξεών του. Με τέτοιο χαρακτήρα δεν είναι παράξενο που σκότωσε τον Λάιο και παντρεύτηκε την Ιοκάστη: όχι πως είχε συνείδηση της πατροκτονίας και της αιμομιξίας, αλλά πάντως έπρεπε να ήταν προσεκτικός και ν' απέφευγε τις πράξεις αυτές, μια και είχε προειδοποιηθεί από τον θεό.

Ο Kitto στην ίδια γραμμή: ο Οιδίπους είναι κάθε φορά έξυπνος, αποφασιστικός και βασίζεται στον εαυτό του, μολονότι είναι ευέξαπτος και πολύ σίγουρος για τον εαυτό του. Μια δυσμενής αλυσίδα περιστάσεων συνδυάζεται άλλοτε με την ισχυρή και άλλοτε με την αδύναμη πλευρά του χαρακτήρα του, για να προκαλέσει την καταστροφή. Ένας μικρόψυχος θα κατάπινε την προσβολή (του μεθυσμένου) και θα έμενε ασφαλής στην Κόρινθο· ο Οιδίπους ήταν τολμηρός. Παρ' όλα αυτά, θα έφτανε ασφαλής στη Θήβα αν δεν ήταν άνθρωπος μεγάλης ευφυΐας — γιατί τότε δε θα κατάφερνε να εξηγήσει το αίνιγμα της Σφίγγας. Αλλά πάλι, παρά την ευφυΐα του, ήταν αρκετά τυφλός ώστε να παντρευτεί μια γυναίκα τόσο μεγάλη. Ο μύθος δεν έχει ηθικοποιηθεί. Ο Σοφοκλής θα μπορούσε να έχει ρίξει στο τρίστρατο το άδικο στον Οιδίποδα, ή να έχει υποδηλώσει ότι εκείνο που τον έκανε να δεχτεί το στέμμα ήταν η τυφλή φιλοδοξία. Δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Η αντίθετη θέση. Υπάρχει και η ερμηνεία ότι ο Οιδίπους είναι το θύμα των θεών, το όργανο με το οποίο εκπληρώνονται τα σχέδιά τους. Ο «Οιδίπους Τύραννος» δείχνει την ταπείνωση ενός μεγάλου και ευδαίμονα ανθρώπου από τους θεούς — και η ταπείνωση δεν του αξίζει, δεν αποτελεί τιμωρία για ύβρη ούτε οφείλεται σε τελευταία ανάλυση σε κανένα ελάττωμα της κρίσης ή του χαρακτήρα του ανθρώπου. Και ο S. M. Adams: «Ο Οιδίπους δεν είναι ο άνθρωπος, είναι απλώς ο Οιδίπους. Όχι η συνηθισμένη μοίρα αλλά ο ξεχωριστός.»

Η ματαιότητα της ανθρώπινης ευτυχίας 🍂

Το Τέταρτο Στάσιμο (1605-1656) και η Έξοδος (1657-2054) δίνουν το τελικό μήνυμα. Ο Χορός επισημαίνει την αντίθεση ανάμεσα στην παλιά δόξα και ευτυχία του Οιδίποδα, ανάμεσα στα κατορθώματά του — «ξολόθρεψε τη χρησμωδό τη γαμψώνυχη» (στ. 1619) — και στην τωρινή του κατάντια. Το έργο τελειώνει με την επανάληψη της γνωστής ρήσης του Σόλωνα στον Κροίσο: «μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε» — μη μακαρίζεις κανέναν πριν από το τέλος του.

Δύο πράγματα τονίζει ο Χορός στους τελευταίους στίχους:

1. Οι γνώσεις των ανθρώπων δεν μπορούν να εξιχνιάσουν τα μυστήρια των θεών.
2. Το ευμετάβολο της ανθρώπινης τύχης, που ιδιαίτερα φανερώνεται στον Οιδίποδα, επειδή αυτός ήταν μεγάλος βασιλιάς και μεγάλος άνθρωπος.

Παράλληλα όμως αποκαθίσταται η ηθική τάξη. Η ιδέα της αποκατάστασης της ηθικής τάξης είναι βασική για την ελληνική σκέψη και, όταν συντελεστεί στη σκηνή, οδηγεί στην κάθαρση της συνείδησης των θεατών (στ. 1644).

Ο Bowra περιγράφει την τελική εξέλιξη: όταν ο Οιδίπους σκοτώνει τον πατέρα του και παντρεύεται τη μητέρα του, έστω και εν αγνοία του, σπάζουν οι απαράβατοι νόμοι των θεών και η ηθική τάξη των πραγμάτων δέχεται ένα βαρύ πλήγμα. Το πλήγμα πρέπει να αρθεί και η τάξη να επανορθωθεί. Με το πάθημά του επανέρχεται στη σωστή τάξη των πραγμάτων, αντιμετωπίζει τα αληθινά της μέτρα. Μέχρι τότε είχε ζήσει σ' ένα «ατομικό» σύμπαν, που θρυμματίστηκε όταν συγκρούστηκε με το κοινό σύμπαν των θεών και της πραγματικότητας. Καθώς λοιπόν ο ήρωας αποκαλύπτει την αλήθεια και τιμωρεί τον εαυτό του για τις προηγούμενες πράξεις του, κάνει ειρήνη με τους θεούς. Πράττει ό,τι είναι δίκαιο, ξέρει την αλήθεια, δέχεται την κατάστασή του.

Στην Έξοδο ο ίδιος ο Οιδίπους κάνει την κρίσιμη διάκριση, που είναι και η πιο καθαρή διατύπωση της «διάνοιας» του έργου:

Ο Απόλλωνας ήταν, ο Απόλλωνας, φίλοι,
που τέλειωσε αυτά τα φριχτά,
τα φριχτά μου τα πάθη.
Μα τα μάτια, κανενός άλλου χέρι
παρά μόνος μου ο έρμος,
τα χτύπησα, μόνος

Τα πάθη είναι του θεού· η πράξη της αυτοτύφλωσης είναι δική του. Τώρα νιώθει ο Οιδίπους πως υπάρχουν δυνάμεις υπέρτερες (Απόλλων-θεοί) από τον άνθρωπο, άρα δε δικαιολογείται η ανθρώπινη αυτοπεποίθηση και ασφάλεια που χαρίζει στον άνθρωπο μόνο η εξυπνάδα του.

Δικαιολογώντας την τύφλωσή του (στ. 1837), εξηγεί: (α) τυφλώθηκε για να μην αντικρίσει τους γονιούς του στον Άδη — οι αρχαίοι πίστευαν πως τα σωματικά ελαττώματα παρέμεναν και στον Άδη· (β) για ν' αποκλείσει τον εαυτό του από κάθε σχέση με τον κόσμο. Στην αποδοχή της πτώσης του και στην προθυμία του να πάρει μέρος σ' αυτή δείχνεται ο Οιδίπους ένα μέγεθος ευγενέστερο παρά όσο, όταν έλυε το αίνιγμα της Σφίγγας και γινόταν βασιλιάς των Θηβών. Με τα θεϊκά μέτρα και επίπεδα ο Οιδίπους στο τέλος του δράματος είναι καλύτερος άνθρωπος παρά στην αρχή.

Μπορούμε λοιπόν να πούμε πως το έργο δεν αναφέρεται μόνο στο μεγαλείο των θεών αλλά και στο μεγαλείο του ανθρώπου. Ο ήρωας ξαναβρίσκει τον εαυτό του, επανακεραιώνεται, αποκαθίσταται η κυριαρχική, δυναμική, όλο νοημοσύνη μορφή των αρχικών σκηνών — τόσο, ώστε ο Κρέων αναγκάζεται να του πει «μη θες σ' όλα να νικάς» (στ. 2046).

Σύνοψη: τα ερωτήματα και οι απαντήσεις 📌