Τέταρτο Επεισόδιο (στ. 1482-1604)
Κύρια σημεία
-
Στη σκηνή μπαίνει ο δούλος βοσκός τον οποίο ζήτησε να δει και προηγουμένως ο Οιδίπους, για να διαλευκάνει το θέμα του φόνου του Λάιου. Ο δούλος βοσκός όμως είναι ταυτόχρονα το πρόσωπο που έδωσε το παιδί στον Κορίνθιο αγγελιοφόρο.
-
Ο Οιδίπους φέρνει σε αντιπαράσταση το βοσκό και τον αγγελιοφόρο κι έτσι τα δυο νήματα της αποκάλυψης συνενώνονται. Με ερωτήσεις αλλά και απειλές μαθαίνει πως το βρέφος που ο βοσκός διατάχθηκε να εκθέσει στον Κιθαιρώνα δόθηκε στον αγγελιοφόρο και στη συνέχεια στον Πόλυβο και πως το παιδί αυτό ήταν παιδί του Λάιου.
Το κείμενο
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Αν πρέπει κι εγώ, γέροντες, να εικάσω
για έναν που δεν αντάμωσα ποτέ μου,
θαρρώ πως βλέπω το βοσκό που τώρα
1485
καιρό ζητούμε· γιατί συμφωνούνε
τα βαθιά γερατειά του μ' αυτού του άλλου,
κι εκτός τούτου γνωρίζω για δικούς μου
τους δούλους που τον οδηγούν· εσύ όμως
θα 'σαι καλύτερα από με σε θέση
1490
να γνωρίζεις, γιατί και πριν τον είδες.
ΧΟΡΟΣ
Ναι, τον γνώρισα, βέβαια, ήταν του Λάιου
κι από κάθε άλλον, σαν βοσκός, πιστός του.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Πρώτα εσένα ρωτώ, Κορίνθιε ξένε,
αυτός είναι που λες;
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ
1495
Ναι, αυτός που βλέπεις.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Έλα εσύ, γέρο, βλέπ' εδώ κι απάντα
σ' ό,τι θα σε ρωτώ· ήσουν του Λάιου έναν καιρό;
ΔΟΥΛΟΣ
Ναι, δούλος ήμουν, μα όχι αγοραστός
παρά σπιτόθρεφτός του.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1500
Και ποιες δουλειές του φρόντιζες; Πώς ζούσες;
ΔΟΥΛΟΣ
Τον πιο πολύ καιρό μου ακολουθούσα
τα κοπάδια του.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Και ποιά βοσκοτόπια
σύχναζες πιο πολύ;
ΔΟΥΛΟΣ
1505
Γυρνούσα πότε
στον Κιθαιρώνα, πότ' εκεί τριγύρω.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Αυτόν εδώ τον ξέρεις να τον είδες
εκεί κάπου;
ΔΟΥΛΟΣ
Να κάνει τι; για ποιόνε
1510
μου λες;
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Γι' αυτόν εδώ που 'ναι μπροστά σου·
μην κάποτε ν' αντάμωσες μαζί του;
ΔΟΥΛΟΣ
Μα δε μπορώ να θυμηθώ, που αμέσως
να σου απαντήσω.
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ
1515
Και δεν είναι, αφέντη,
παράξενο· μα εγώ θενά τον κάμω
να θυμηθεί καλά τα ξεχασμένα·
γιατ' είμαι βέβαιος πως θυμάται, τότε
που εκεί στον Κιθαιρώνα αυτός βοσκούσε
1520
με δυο κοπάδια, και με το δικό μου
το ένα εγώ γειτόνευα μαζί του
από άνοιξη ως χινόπωρο, τρία χρόνια
κατά σειρά· κι έπειτα το χειμώνα
γυρνούσα στα δικά μου εγώ, και τούτος
1525
στου Λάιου τα μαντριά. Δεν ήταν έτσι
καθώς τα λέω, ή όχι;
ΔΟΥΛΟΣ
Αλήθεια λες,
αν κι από τότε έχουν περάσει χρόνια.
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ
Τώρα έλα πε μου, ένα παιδί θυμάσαι
1530
που μου είχες δώσει τότε ν' αναθρέψω
πως να 'τανε δικό μου;
ΔΟΥΛΟΣ
Και τι τρέχει;
Τι θες και με ρωτάς;
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ
Να, αυτός, καλέ μου,
1535
εκείνος είναι, που ήταν μωρό τότε.
ΔΟΥΛΟΣ
Που να σε πάρ' η οργή, δεν κλεις το στόμα;
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Α, γέροντα, μην τα βάζεις με τούτον,
γιατί είν' εσένα κι όχι αυτού τα λόγια
που τιμωρία χρειάζονται.
ΔΟΥΛΟΣ
1540
Σε τι 'ναι,
αφέντη, πρωταφέντη μου, που φταίω;
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Που δε μιλάς για το παιδί που λέει.
ΔΟΥΛΟΣ
Μα αυτός μωρολογάει κι άδικα χάνει
τον κόπο του.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1545
Λοιπόν δε θα μιλήσεις
με το καλό, μα κλαίοντας θα μιλήσεις.
ΔΟΥΛΟΣ
Για όνομα των θεών, μη με παιδέψεις
εμέ το γέρο.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Εμπρός, δεν έρχεται ένας
1550
να του δέσει πισθάγκωνα τα χέρια;
ΔΟΥΛΟΣ
Συφορά μου, γιατί, τι θες να μάθεις;
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Του 'δωσες το παιδί που ρωτά τούτος;
ΔΟΥΛΟΣ
Του το 'δωσα, μα είθε να 'χα πεθάνει
εκείνη την ημέρα.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1555
Μα αυτό θα γίνει
σήμερα αν δε μας πεις την πάσα αλήθεια.
ΔΟΥΛΟΣ
Μα πιότερο αν την πω θα πάω χαμένος.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Αυτός ο άνθρωπος, φαίνεται, γυρεύει
να τα στρίψει και πάλι.
ΔΟΥΛΟΣ
1560
Μα όχι, αφέντη,
σου το 'πα πριν, εγώ του το είχα δώσει.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Κι από ποιον το 'χες πάρει; Ήταν δικό σου,
είτε κανενός άλλου;
ΔΟΥΛΟΣ
Όχι δικό μου,
μ' από κάποιον το πήρα.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1565
Και ποιος ήταν
αυτός απ' τους εδώ, κι από ποιο σπίτι;
ΔΟΥΛΟΣ
Μη, σ' εξορκίζω στους θεούς, αφέντη,
μη ρωτάς παραπάνω.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Χάθηκες
1570
αν σε ρωτήσω δυο φορές το ίδιο.
ΔΟΥΛΟΣ
Λοιπόν, από του Λάιου ήταν τα σπίτια.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Κανενός δούλου ή απ' τη γενιά του εκείνου;
ΔΟΥΛΟΣ
Ωιμένα, κι έφτασε η ώρα να τον πω
το φοβερό το λόγο.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1575
Και για μένα
να τον ακούσω· κι όμως ας ακούσω.
ΔΟΥΛΟΣ
Παιδί εκεινού το λέγαν· μα η δική σου
μέσα η γυναίκα πιο καλά απ' τους άλλους
μπορεί να πει πώς είν' αυτά.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1580
Ώστε εκείνη
σου 'δωκε το παιδί;
ΔΟΥΛΟΣ
Μάλιστα, αφέντη.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Για να το κάμεις τι;
ΔΟΥΛΟΣ
Να το χαλάσω.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1585
Μητέρα και το τόλμησε;
ΔΟΥΛΟΣ
Από φόβο
για κάτι τρομερούς χρησμούς.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Σαν ποιους;
ΔΟΥΛΟΣ
Πως θα σκότωνε λέγαν τους γονιούς του.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1590
Πώς λοιπόν εσύ τ' άφησες στο γέρο
αυτόν εδώ;
ΔΟΥΛΟΣ
Το πόνεσα, άρχοντά μου,
γιατ' έλεα πως θα το 'παιρνε μαζί του
σ' άλλη χώρα, από κει που ήταν κι ο ίδιος,
1595
μα για τις πιο μεγάλες δυστυχίες
το 'σωσε αυτός· γιατί αν εσύ 'σαι εκείνος
που λέει ετούτος, ξέρε πως από σένα
δε γένηκε άλλος πιο συφοριασμένος.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Ωιμέ, ωιμέ· ξεκαθάρισαν όλα!
1600
Ω φως, στερνή φορά να σ' αντικρίσω
τώρα, που φανερώθηκα πως είμαι
παιδί εκείνων που δεν έπρεπε να 'μουν,
πως ζω μ' όποιους δεν έπρεπε να ζούσα,
και είμαι αυτών που δεν έπρεπε ο φονιάς.
Ερμηνευτικά σχόλια
1496. βλέπ' εδώ κι απάντα σ' ό,τι θα σε ρωτώ: Ο δούλος αποστρέφει το βλέμμα από το φονιά του κυρίου του (του Λάιου). Ο Οιδίπους όμως θέλει ίσως να εξιχνιάσει την αλήθεια και από το βλέμμα και από την έκφραση του προσώπου του δούλου.
1498. δούλος ήμουν, μα όχι αγοραστός παρά σπιτόθρεφτός του: αναχρονισμός: Στην εποχή του ποιητή έχουμε τους σπιτικούς (οικογενείς) δούλους, που γεννιόνταν και μεγάλωναν στο σπίτι. Οι οικοδεσπότες τούς είχαν εμπιστοσύνη και τους θεωρούσαν ανθρώπους του σπιτιού.
1510. Να κάνει τι; για ποιόνε μου λες; Ο δούλος κάτι υποψιάζεται από την ανάκριση του Οιδίποδα· γι' αυτό με τις ερωτήσεις του προσποιείται πως τα αγνοεί όλα και ζητά ανυπόμονα να υπεκφύγει την ανάκριση.
1529. ένα παιδί θυμάσαι που μου είχες δώσει… Ο Κορίνθιος τα λέει αυτά με αυταρέσκεια, γιατί το θεωρεί κατόρθωμα, μια και το έκθετο εκείνο βρέφος είναι σήμερα τρανός βασιλιάς. Ο δούλος όμως που γνωρίζει την καταγωγή του παιδιού ταράζεται και τον αποπαίρνει: που να σε πάρ' η οργή, δεν κλεις το στόμα;
1547. μη με παιδέψεις εμέ το γέρο: Ο δούλος αυτός φαίνεται δειλός, γιατί χωρίς τη δειλία του δε θα μπορούσε ο ποιητής να υφάνει την υπόθεση (το μύθο): έφυγε τρομαγμένος από τη σκηνή του φόνου και ύστερα μόλις είδε βασιλιά τον Οιδίποδα ζήτησε να μείνει μακριά από τη Θήβα.
1575. Και για μένα να τον ακούσω· κι όμως ας ακούσω: Η αγάπη του Οιδίποδα για την αλήθεια τον κάνει να επιμένει στην αυτοαποκάλυψή του και να συνεχίζει την ανάκρισή του θέλοντας να ανασύρει όλο το πέπλο που καλύπτει την αλήθεια.
Η αυτοαναγνώριση στον Οιδίποδα Τύραννο επαινείται ιδιαίτερα, διότι προέρχεται αβίαστα από τα ίδια τα πράγματα και συνεπιφέρει και δραματικότατη περιπέτεια (= μεταβολή σε αντίθετες καταστάσεις).
1592. Το πόνεσα άρχοντά μου: Βλέπουμε άλλη μια φορά πως η πρόθεση του ανθρώπου ξεστρατίζει και φέρνει εντελώς αντίθετο αποτέλεσμα: ο δούλος έσωσε το παιδί από συμπόνια, με αποτέλεσμα να συμβάλει στην επαλήθευση του χρησμού.
1600. ω φως, στερνή φορά να σ' αντικρίσω τώρα: Η προσφώνηση είναι σπαρακτική. Ο «ανοικτομάτης» Οιδίπους αποδείχτηκε πως ήταν μέχρι τώρα τυφλός. Τώρα τα είδε όλα με το φως της αλήθειας. Βέβαια μ' αυτά τα λόγια στην κυριολεξία ο Οιδίπους εννοεί πως θα πεθάνει και δε θα ξαναδεί το φως. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν υπαινιγμό στην τύφλωσή του που θα επακολουθήσει.
Ερμηνεύοντας αυτό το στίχο ο Α. Τερζάκης γράφει: «Το υπέρλογο φως (αυτό είναι στην καθαρότερη μορφή του ο Απόλλων) νίκησε το φως του Λόγου. Εδώ βρίσκεται η αποκάλυψη του θεού. Η όραση του τυφλού Τειρεσία αποδείχτηκε επικρατέστερη από τη διορατικότητα του λύτη των αινιγμάτων. Αν υπάρχει Ύβρις στον "Οιδίποδα τύραννο" σ' αυτό συνίσταται: στην αυτοπεποίθηση και στην περηφάνεια του ήρωα για την πνευματική του εγρήγορση. Αυτοπεποίθηση δικαιολογημένη, γιατί μ' αυτό το φως τον εφοδίασε η φύση. Μ' αυτό ο Οιδίπους αναδείχτηκε "μέγας". Μοιάζει όμως σάμπως να συνοδεύει τον άνθρωπο, από τη στιγμή που γεννιέται, ένα άγραφο συμβόλαιο, μια ευθύνη ανειλημμένη: Ν' ανησυχεί και να αναρωτιέται μήπως υπάρχει και κάποιο άλλο φως πέρα από το αισθητό. Αν δεν το νοιώσει αυτό χάθηκε».
Α. Τερζάκη, «Αφιέρωμα στην τραγική μούσα».