Δεύτερο Στάσιμο (στ. 1147-1198)
Κύρια σημεία
- Ο Χορός εύχεται τα λόγια και τα έργα του να στηρίζονται στους θεϊκούς νόμους και υμνεί τη θεία τάξη.
- Καταδικάζονται η «ύβρις», που τιμωρείται από τη θεία Δίκη, και η ασέβεια.
Το κείμενο
Το στάσιμο αυτό το τραγουδά ο ΧΟΡΟΣ. 🎭
Στροφή α΄
Άμποτε να 'ναι πάντα μοίρα μου
να 'χω την άγια Ευλάβεια σύντροφο
σ' όλα τα λόγια κι έργα,
1150
που 'ναι θεμελιωμένα πάνω στους πανύψηλους
τους νόμους — νόμους γεννημένους
μες στον αιθέρα τ' ουρανού
κι έχουν τον Όλυμπο μόνο πατέρα,
ουδέ η θνητή του ανθρώπου η φύση εγέννησε
1155
κι ουδέποτε η αλησμονιά θ' αποκοιμίσει.
Θεός μεγάλος είναι μες σ' αυτούς,
που γερατειά ποτέ δε θα γνωρίσει.
Αντιστροφή α΄
Η έπαρση τον γεννάει τον τύραννο,
η έπαρση, που αν μάταια παραφορτωθεί
1160
με πολλά που θενά 'ναι
παράκαιρα κι ασύφερτα, σαν θενά φτάσει πια
στην πιο ψηλή κορφή, θα πέσει
μες στον ορθόγκρεμνο όλεθρο
απ' όπου δεν τον ωφελεί το πόδι νά βγει.
1165
Μα κάθε αγώνα για της χώρας το καλό
το θεό παρακαλώ ποτέ μην καταλύσει,
κι εγώ ποτέ μου του θεού
την προστασία δε θέλω παρατήσει.
Στροφή β΄
Μ' αν ένας με τα χέρια ή με τη γλώσσα του
1170
το παραπαίρνει επάνω του, χωρίς
τη Δίκη να φοβάται, ουδέ τιμά
των θεών τις έδρες,
μοίρα κακιά ας τον βρει για την κακότυχη
την ξιπασιά του·
1175
αν μ' αδικίες το κέρδος του ζητά
κι απ' τα παράνομα δε φυλαχτεί
και βάλει χέρι μες στην τρέλα του
στ' ανέγγιχτα ιερά,
ποιος μπρος σ' αυτά θα μπόρειε να κρατήσει
1180
τα βέλη, απ' την ψυχή του, της οργής;
γιατ' αν τα τέτοια τα 'χουν σε τιμή,
προς τι να στήνω στους θεούς χορούς
να τους γιορτάζω;
Αντιστροφή β΄
Ποτέ μου πια στης γης τον ιερό ομφαλό
1185
με σέβας δε θα πάω προσκυνητής
ούτε στης Άβας το ναό, μηδέ
στην Ολυμπία,
αν δεν ταιριάσουν όλ' αυτά χεροπιαστά
και μπροστά σ' όλους.
1190
Μα, ω Δία παντοκράτορα - αν σωστά
στ' όνομα ακούς αυτό - ω που κυβερνάς
τα πάντα, ας μη λαθέψει τίποτα
μες σ' όλ' αυτά από σε
και την αιώνια πάντα δύναμή σου·
1195
γιατί σβησμένους πια παραπετούν
του Λάιου τους χρησμούς και πουθενά
τιμή δεν έχει ο Φοίβος φανερή
και παν τα θεία
Ερμηνευτικά σχόλια
1147. να 'χω την άγια Ευλάβεια σύντροφο: Η Ιοκάστη ήταν υβριστική και ασεβής και προκαλεί την αντίδραση του Χορού που εκπροσωπώντας την ελληνική αντίληψη για τον κόσμο πιστεύει στην τάξη και απορρίπτει το χαοτικό και τυχαίο, το δυσαρμονικό. Η Ιοκάστη με την αμφισβήτηση της αλήθειας των χρησμών απέρριψε τον «κοσμήτορα νου» και ενέσπειρε την αμφιβολία για την ηθική τάξη και τη δικαιοσύνη.
1158. Η έπαρση τον γεννάει τον τύραννο: «ὕβρις φυτεύει τύραννον». Η έπαρση, που κάνει τον άνθρωπο να «το παραπαίρνει επάνω του», μετατρέπει τους ανθρώπους σε φύσεις τυραννικές και αυθαίρετες, που θέτουν υπεράνω των ιερών και των θεών το προσωπικό συμφέρον και κέρδος.
1167. κι εγώ ποτέ μου του θεού την προστασία δε θέλω παρατήσει: Με τα λόγια του αυτά ο Χορός εκφράζει την κοινή πεποίθηση των Αθηναίων των χρόνων του Σοφοκλή για την ανάγκη προστασίας από το θείο. Η προστασία αυτή εγγυάται την ηθική τάξη.
1171. Δίκη: Η Δίκη στο έργο λειτουργεί με πολλές φαινομενικά τυχαίες και άσχετες εκδηλώσεις: των ανθρώπων στο συμπόσιο στην Κόρινθο, της Σφίγγας, των βοσκών, του ηνίοχου που κτύπησε τον Οιδίποδα. Όλοι αυτοί συμβάλλουν στην επαλήθευση των χρησμών και στην τιμωρία όσων προσπάθησαν να τους ματαιώσουν.
1174. μοίρα κακιά ας τον βρει για την κακότυχη την ξιπασιά του: Η τιμωρία και η πτώση σύμφωνα με την ελληνική αντίληψη του κόσμου είναι αναπόφευκτη συνέπεια της ύβρης, της έπαρσης. Η «υπέρβαση του μέτρου» και η αλαζονεία στη συμπεριφορά τιμωρούνται από τους θεούς. Στην ελληνική μυθολογία έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις «κακιάς μοίρας».
1184. Ποτέ μου πια στης γης... και μπροστά σ' όλους: Με τους στίχους αυτούς μπαίνει ξεκάθαρα το ερώτημα που αφορά τις θρησκευτικές συνήθειες των Αθηναίων του 5ου αι. «Έχουν κάποιο νόημα οι επισκέψεις προσκυνητών στο μαντείο των Δελφών ο σεβασμός στα μαντεύματα του θεού;» Ναι, αν όλα αυτά «ταιριάσουν χεροπιαστά και μπροστά σε όλους».
1186. Άβα: Πόλη της Φωκίδας. Εδώ υπήρχε ναός και μαντείο του Αβαίου Απόλλωνα, που ήταν αρχαιότερο από το μαντείο των Δελφών.
1198. και παν τα θεία = «ἔρρει δέ τά θεῖα»: Ο θεατής του 5ου π.Χ. αι. παρακολουθώντας την τραγωδία ένιωθε πράγματι ότι γκρεμίζονταν τα θεία, μια και μπορούσε να διαψευσθεί ο χρησμός του θεού.
Το γκρέμισμα των θείων θα οδηγούσε σε χαοτική αντίληψη για το σύμπαν, μια και ο θεός, η ανώτατη δύναμη, ο Λόγος (= Νους) που κατά την αρχαία ελληνική σκέψη «κοσμεῖ» (= βάζει σε τάξη) το σύμπαν δε θα υπήρχε. Διάσωση επομένως του θείου και των χρησμών σήμαινε παράλληλα και επιβεβαίωση της πίστης στην ηθική και κοσμική τάξη.