Πρώτο Επεισόδιο (στ. 271-621)

Κύρια σημεία

• Ο Οιδίπους διακηρύσσει ότι όποιος γνωρίζει το φονιά του Λάιου οφείλει να τον φανερώσει.
• Ο Τειρεσίας μετά από αρκετές επιφυλάξεις αποκαλύπτει ότι ο Οιδίπους είναι ο φονιάς του Λάιου.
• Ο Οιδίπους κατηγορεί ως συνωμότες τον Κρέοντα και τον Τειρεσία.

Το κείμενο

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Ζητάς κι ό,τι ζητάς, αν θες ν' ακούσεις
τα λόγια μου και δώσεις και συ χέρι
για την αρρώστια θενά βρεις βοήθεια
κι απ' αυτό το κακό θα ξαλαφρώσεις.
275
Κι ό,τι θα πω, θα πω σαν ξένος που είμαι
κι απ' όσα λένε, ξένος κι απ' την πράξη·
γιατί ποτέ δε θα μπορούσα μόνος
να εξιχνιάσω πέρα-πέρα το πράμα,
χωρίς και να 'χω να πιαστώ από κάπου.
280
Τώρα λοιπόν, αφού είμ' εδώ πολίτης
πιο στερνός απ' τους άλλους, αυτά σ' όλους
γενικά προκηρύττω τους Καδμείους:
Όποιος από σας ξέρει από ποιο χέρι
σκοτώθηκε ο Λάιος του Λαβδάκου,
285
προστάζω αυτός να μου τα φανερώσει
όλα σε μένα· κι αν ίσως φοβάται
για λόγου του, ας μιλήσει, να προλάβει
μόνος του την κατάδοσή του απ' άλλους·
γιατί κακό κανένα δε θα πάθει
290
μόνο απ' τη χώρα απείραχτος θα φύγει.
Μ' αν κανείς άλλον ξέρει ή απ' άλλη χώρα
τον ένοχο του φόνου, ας μη σιωπήσει,
γιατί και πληρωμή από μένα θα 'χει
και χάρη εκτός αυτό θα του γνωρίζω.
295
Μ' αν πάλι και σιωπήσετε κι αν ένας
από φόβο ή για φίλο ή και τον ίδιο
τον εαυτό του θ' αψηφήσει αυτό μου
το κήρυγμα, πρέπει ν' ακούσετ' όλοι
τι κατόπιν απ' αυτά θα 'χω να κάμω:
300
Απαγορεύω μες σ' αυτή τη χώρα
που 'χω την εξουσία της και το θρόνο,
να δέχεται κανείς αυτόν τον άντρα,
όποιος και να 'ναι, σπίτι του, και μήτε
να του μιλά κανείς, μήτε να κάνει
305
κοινές μαζί του στους θεούς θυσίες
και προσευχές, μήτε αγιασμό του δίνει,
μ' απ' τα σπίτια τους όλοι να τον διώχνουν,
γιατ' είν' αυτός το μόλυσμά μας, όπως
το μήνυσε τώρα στερνά σε μένα
310
το πυθικό του Απόλλωνα μαντείο.
Τέτοιος λοιπόν εγώ σύμμαχος βγαίνω
και του θεού και του νεκρού άρχοντά σας·
κι εύχομαι για τον άγνωστο, που ή μόνος
ή μαζί μ' άλλους έκαμε το φόνο,
315
κακήν κακώς να φθείρει τη ζωή του·
κι εύχομ' ακόμα κι αν μες στα δικά μου
τα σπίτια μού γίνει συνέστιός μου
με γνώση μου, να πάθω αυτά που τώρα
σε κείνους καταράστηκα τους άλλους.
320
Κι έχω από σας αξίωση, όλα που είπα
να κάνετε και χάρη του εαυτού μου
καθώς και του θεού κι αυτής της χώρας
που έτσι άκαρπα κι έτσι άθεα καταλύεται·
γιατί κι ο θεός αν δεν το 'χε προστάξει,
325
σωστό δε θα 'ταν έτσι μολυσμένη
ν' αφήνατε τη χώρα, που έχει χάσει
τέτοιον άντρα λαμπρό και βασιλιά της,
μ' από παντού να ψάξετε· και τώρα,
μια που κι εγώ τους ίδιους έχω θρόνους
330
που 'χε και κείνος πριν, την ίδια κλίνη
και ομόκοιτη γυναίκα και που θα 'ταν
αδέρφια τα παιδιά μας γεννημένα
αν άτυχος από παιδιά δεν ήταν
– μα τον χτύπησ' εκείνον κακιά μοίρα –
335
γι' αυτά όλα, σαν να μου ήταν πατέρας
θ' αγωνιστώ γι' αυτόν και θενά κάμω
το παν, για να τον βρω το δολοφόνο
του Λάιου του Λαβδάκου, που ήταν γιος
του Πολύδωρου, γιου του παλαιού Κάδμου
340
που ήταν του αρχαίου του Αγήνορα βλαστάρι.
Κι όποι' αυτά δε θα κάμουν, εύχομαι
να δώσουν οι θεοί να μην τους βγάλει
καρπό η γη, μηδέ παιδιά οι γυναίκες,
μα το κακό το τωρινό και κάτι
345
πιο χειρότερο ακόμα να τους φθείρει·
μα στους Καδμείους εσάς τους άλλους, όσοι
σύμφωνοι είστε μ' αυτά, είθε σύμμαχός σας
η Δίκη κι όλοι οι θεοί μαζί σας να 'ναι.

ΧΟΡΟΣ (κορυφαίος)

Ως καθώς μ' έχεις, βασιλιά μου, δέσει
350
με τις κατάρες σου, έτσι θα μιλήσω:
δεν είμ' εγώ που σκότωσα, ούτε ξέρω
να καταδώσω το φονιά· μα ο Φοίβος,
που πρόσταξε τη ζήτησή του, θα 'ταν
ο μόνος να μας πει ποιος το 'χει κάμει.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

355
Σωστά το λες· μα ποιος θνητός θα μπόρειε
να βιάσει τους θεούς σ' όσα δε θέλουν;

ΧΟΡΟΣ

Μια δεύτερη λοιπόν θα 'λεγα ιδέα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Και τρίτη αν έχεις, πε την, μην την κρύβεις.

ΧΟΡΟΣ

Ξέρω ένα, βασιλιά, που σαν το Φοίβο
360
το βασιλιά κι αυτός έξοχα βλέπει,
το μάντη Τειρεσία, που αν τον ρωτούσε
κανείς γι' αυτά, ξάστερα θα τα μάθει.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Μα ουδ' αυτό δεν αμέλησα να κάμω·
γιατ' ο Κρέοντας μου το 'πε κι έχω στείλει
365
δυο ανθρώπους μου, για να τον οδηγήσουν
εδώ· κι αλήθεια με παραξενεύει
που ακόμα να φανεί από τόσην ώρα.

ΧΟΡΟΣ

Τ' άλλα βέβαια που λένε θα 'ναι λόγια
κούφια και παλιωμένα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

370
Σαν τι λόγια;
Γιατί τίποτα εγώ δε λέω ν' αφήσω
που να μην το εξετάσω.

ΧΟΡΟΣ

Είχε ακουστεί
πως κάποιοι τον σκοτώσανε οδοιπόροι.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

375
Κι εγώ τ' άκουσα· όμως κανείς δεν είδε
κι αυτόν που με τα μάτια του να το 'δε.

ΧΟΡΟΣ

Μα όσο και λίγο να τον πιάνει ο φόβος,
σαν ακούσει τις τέτοιες σου κατάρες
δε θα βαστάξει.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

380
Όποιος δεν είχε φόβο
να το κάμει, δε θα σκιαχτεί ούτε λόγια.

ΧΟΡΟΣ

Μα υπάρχει αυτός που θα τον ξεσκεπάσει·
γιατί να πια που αυτοί φέρνουν το μάντη
το θεϊκό, το μόνο απ' τους ανθρώπους
385
που μέσα του κατέχει την αλήθεια.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Ω εσύ που όλα ξεκρίνεις, Τειρεσία,
τα μαθητά κι αμάθητα κι όσα 'ναι
στον ουρανό κι όσα στη γη εδώ κάτω·
τη χώρα, κι αν δε βλέπεις, ξέρεις όμως
390
ποια αρρώστια τη βαστά· που γι' αυτή μόνον
προστάτη και σωτήρα, εσέ, άρχοντά μου,
βρίσκομε· γιατ' ο Φοίβος, αν δεν το 'χεις
μάθει απ' τους αποστόλους μου, μας στέλλει
το μήνυμα μ' αυτούς που είχαμε στείλει
395
να τον ρωτήσουν, πως η απαλλαγή μας
απ' την αρρώστια αυτή θε να 'ρθει μόνο
αν βρούμε τους φονιάδες του Λάιου
κι είτε τους θανατώσομε ή απ' τη χώρα
εξόριστους τους βγάλομε. Εσύ τώρα
400
λοιπόν μη μας φθονήσεις, αν κατέχεις
καμιά ή απ' τα πουλιά φωνή, ή απ' όποιον
της μαντικής σου τέχνης άλλο δρόμο,
και σώσε τον εαυτό σου και τη χώρα,
σώσε και μένα, σώσε μας κι απ' όλο
405
το μίασμα του νεκρού, γιατ' από σένα
κρεμόμαστε· και να ωφελεί κανένας
μ' ό,τι έχει κι όπως δύναται, είναι
ο πιο ωραίος για τον άνθρωπο κόπος.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Αλίμονο, τι φοβερό είν' η γνώση
410
όταν δεν ωφελεί σ' όποιον την έχει·
γιατί το 'ξερ' αυτό και μολοντούτο
τ' αστόχησα, ειδ' αλλιώς δε θε να 'ρχόμουν.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Τί τρέχει; πόσο βαρύθυμος ήρθες.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Στείλε με πίσω· γιατί και για μένα
415
και για σένα το πιο καλό αυτό θάταν,
αν θέλεις να μ' ακούσεις.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Μα δεν είναι
τα λόγια αυτά ούτε δίκια, ούτε αγάπη
γι' αυτή τη χώρα που σ' έθρεψε δείχνουν,
420
όταν δε θέλεις να της φανερώσεις
το λόγο αυτό.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Γιατί και σένα, βλέπω,
δε βγαίνει σε καλό το ρώτημά σου·
λοιπόν κι εγώ, για να μην πάθω το ίδιο —

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

425
Μη, σε ξορκίζω, μη μας παρατήσεις,
αφού ξέρεις· γιατ' όλοι εμείς πεσμένοι
εμπρός σου σε ικετεύομε.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Γιατ' όλοι
δεν ξέρετε τι θέλετε, μα εγώ
430
δε θα πω ό,τι έχω μέσα μου ποτέ μου,
για να μην ξεσκεπάσω τις δικές σου
τις συφορές.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Τι λες; Ενώ γνωρίζεις
δε θα μιλήσεις; Κι εννοείς να προδώσεις
435
όλους μας και τη χώρα ν' αφανίσεις;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Εγώ ούτ' εμένα ούτε και σένα θέλω
να λυπήσω· γιατί να μ' εξετάζεις
έτσι άδικα; Δε θα μου πάρεις λέξη.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Λοιπόν, άθλιε των αθλίων — γιατ' εσύ
440
και μια πέτρα μπορείς να τη σκυλιάσεις—
δε θα μιλήσεις, μα έτσι θενά δείξεις
αμάλαχτη ως το τέλος την καρδιά σου;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Το φταίξιμο μού έμεξες το δικό μου,
μα δε βλέπεις και κείνο που μαζί σου
445
μέσα σου ζει, κι άδικα εμένα βρίζεις.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Γιατί ποιος δε θα οργίζουνταν ν' ακούει
τέτοια λόγια, που ατιμάζεις την πόλη;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Θα 'ρθει ό,τι θα 'ρθει κι αν εγώ σιωπήσω.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Πρέπει λοιπόν και συ να πεις σε μένα
450
ό,τι 'ναι να 'ρθει.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Δε θα πω ούτε λέξη
παραπάνω· και συ μπορείς, αν θέλεις,
στον πιο άγριο το θυμό να ξεθυμάνεις.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Κι εγώ λοιπόν, έτσι που είμαι οργισμένος,
455
τίποτε δε θ' αφήσω απ' όσα νιώθω·
γιατί μάθε πως έχω την ιδέα
ότι εσύ και συνέργησες στην πράξη
κι εσύ την έχεις κάμει, μόνο όσο
να μη σκότωσες με τα ίδια σου χέρια·
460
κι αν τύχαινε να βλέπεις, θα 'λεγα
ολόδική σου πράξη αυτό το φόνο.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Αλήθεια, σε προστάζω κι εγώ τότε
στο κήρυγμα που 'βγαλες πριν να μείνεις,
κι απ' την ημέρ' αυτή να μην αλλάξεις
465
λόγο μήτε μ' αυτούς μήτε μ' εμένα,
γιατ' είσ' εσύ το ανόσιο μόλυσμά μας.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Έτσι αδιάντροπα κίνησες αυτό σου
το λόγο και πώς λες να τον ξεφύγεις;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Τον ξέφυγα, γιατί μέσα μου θρέφω
470
της αλήθειας τη δύναμη.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Από ποιον
την έμαθες; Βέβαια απ' την τέχνη σου όχι.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Από σένα· γιατί εσύ κι άθελά μου
με βίασες να μιλήσω.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

475
Τι 'ναι που είπες;
Για ξαναπέ το πιο καλά να νιώσω.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Δε μ' ένιωσες πρωτύτερα, ή το κάνεις
για να με δοκιμάσεις;

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Τουλάχιστο όχι
480
και πολύ καθαρά· μα ξαναπέ το.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Εσύ 'σαι, ξαναλέω, ο φονιάς του ανθρώπου
που ζητάς το φονιά του.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Τέτοια φρίκη
δε θα πεις δυο φορές χωρίς να κλάψεις.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

485
Να πω κι άλλα λοιπόν, για να θυμώσεις
ακόμα πιο πολύ;

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Λέγε όσο θέλεις,
γιατί του κάκου όσα κι αν πεις θα πάνε.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Δεν ξέρεις, λέω, πως ο πιο ντροπιασμένος
490
δεσμός σ' ενώνει με τα φίλτατά σου
κι ουδέ βλέπεις σε τι κακό είσαι μέσα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Και θαρρείς ατιμώρητος για πάντα
θα μιλάς έτσι;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Ναι, αν τουλάχιστον έχει
495
κάποια δύναμ' η αλήθεια.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Βέβαια κι έχει,
μα όχι για σένα, που τυφλός εσύ 'σαι
κι απ' τ' αυτιά κι απ' το νου κι από τα μάτια.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Άθλιος και συ μ' αυτά που μ' ονειδίζεις,
500
που όλοι για σένα θα τα λεν σε λίγο.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Μες σε μια νύχτα ζεις, ώστε ούτ' εμένα
ούτ' άλλον που φως βλέπει να τον βλάψεις.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Γιατί δεν είναι μοίρα σου να πέσεις
από μένα· ο Απόλλωνας σου φτάνει
505
που τα 'χει πάρει απάνω του όλα τούτα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Του Κρέοντα να 'ναι ή δικά σου αυτά
τα ευρήματα;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Σε τίποτα δε σου είναι
ο Κρέοντας φταίχτης, μα ο ίδιος του εαυτού σου.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

510
Ω πλούτε κι εξουσία και τέχνη απ' όλες
ανώτερη τις τέχνες, πόσος φθόνος
στην πολυζήλευτη ζωή σας φυλάει,
αν για τη βασιλεία αυτή, που η χώρα
μου δώρισε χωρίς να τη ζητήσω,
515
ο Κρέοντας ο πιστός, ο εξ αρχής φίλος,
ζητά κρυφογλιστρώντας από κάτω
να με βγάλει απ' αυτήν, κρυμμένος πίσω
από τέτοιον μηχανορράφο μάγο,
αγύρτη δολερό, που βλέπει μόνο
520
στο κέρδος, μα τυφλός στην τέχνη του είναι.
Γιατ' έλα πε μου, πού μου φάνηκες
μάντης γνήσιος εσύ; Πώς, όταν ήταν
η Σκύλα εδώ η χρησμοτραγουδίστρα,
δεν έλεες τότε τίποτε να σώσεις
525
την πόλη αυτή, αφού ήταν το αίνιγμά της
όχι του καθενός να το εξηγήσει
αλλά μαντεία χρειάζουνταν, όπου όμως
δε φάνηκες εσύ να την κατέχεις
ούτ' απ' τους θεούς, ούτ' απ' τους οιωνούς σου;
530
Κι ήρθα εγώ, εγώ ο ανίδεος ο Οιδίπους,
και την αποστομώνω βρίσκοντάς το
με το νου κι όχι από οιωνούς να μάθω.
Κι αυτόν εσύ ζητάς τώρα να βγάλεις
απ' την αρχή, με την ιδέα πως θα 'σαι
535
στου Κρέοντα τους θρόνους παραστάτης.
Με κλάματα θαρρώ πως θα πλερώσεις
κι εσύ και 'κείνος που 'χει σχεδιάσει
αυτόν τον καθαρμό· κι αν δε φαινόσουν
έτσι γέρος, θα πάθαινες, να μάθεις
540
άλλη φορά να βάζει τέτοια ο νους σου.

ΧΟΡΟΣ

Εμάς η ιδέα μας είναι πως τα λόγια
κι αυτού και σένα, βασιλιά, ειπωθήκαν,
μες στο θυμό σας· μα δεν είναι η ώρα
τώρα για τέτοια, παρά πρέπει μόνο
545
να βλέπουμε, πώς πιο καλά ένα τέλος
θα δώσουμε στου Φοίβου τη μαντεία.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Κι αν είσαι βασιλιάς, σ' αυτό καν πρέπει
να γίνομε ίσοι και ν' αντιμιλήσω
σαν ίσος· κι είν' αυτό δικαιωμά μου,
550
γιατί δε ζω δικός σου, μα του Φοίβου
δούλος εγώ, ώστε να μην έχω ανάγκη
τον Κρέοντα να πάρω πάτρονά μου.
Σου λέω, λοιπόν, που και τυφλό με βρίζεις,
πως εσύ και 'χεις μάτια και δε βλέπεις
555
σε τι κακό που βρίσκεσαι και μήτε
πού κάθεσαι και με ποιους ζεις μαζί τους.
Άραγε ξέρεις τίνων είσαι; Ξέρεις
πως είσαι των δικών σου εχθρός κι απάνω
στη γης εδώ και κάτω εκεί στον Άδη;
560
Μα κάπου θα 'ρθει η δίκοπη κατάρα
μητέρας και πατέρα μ' άγριο πόδι
έξω απ' τη χώρα να σε κυνηγήσει
χωρίς πια φως στα μάτια, μα σκοτάδια.
Κι οι βόγγοι σου, πού δε θ' αράζουν τότε;
565
Ποιος Κιθαιρώνας δε θ' αντιβουίσει
απ' αυτούς σε λίγο, όταν θενά 'χεις νιώσει
σε τι λιμάνι συφοράς για σένα
με τους γάμους σου μπήκες, μια που τότε
σου έτυχε πρίμος ο καιρός ν' αράξεις;
570
Κι ούτε τις άλλες πλήθος συφορές σου
αισθάνεσαι, που θα σε κάμουν ένα
μ' εσέ τον ίδιο και με τα παιδιά σου.
Τώρα βρίζε τον Κρέοντα και το στόμα
το δικό μου· γιατί κανείς στον κόσμο
575
δε θα χαθεί χειρότερ' από σένα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Πώς να βαστά κανείς ν' ακούει αυτά σου
τα λόγια; Δε θα πας στ' ανάθεμα,
κι όσο πιο πριν; Δεν παίρνεις ευτύς πόδι
για κείθε που 'ρθες;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

580
Μα ούτε και θα 'ρχόμουν
εγώ ποτέ, αν εσύ δε με καλούσες.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Γιατί δεν το 'βαζε το νους μου πως τέτοιες
θα 'λεες μωρίες, κι ούτε που θενά 'χα
την άδειά σου να στείλω να σε φέρουν.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

585
Τέτοιοι εμείς γεννηθήκαμε· για σένα
μωροί, μα γνωστικοί για 'κείνους
που σε γεννούσανε.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Ποιους λες; για στάσου.
Ποιος μ' έφερε λοιπόν στον κόσμο εμένα;

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

590
Η μέρα η σημερινή θενά σου δώσει
και γέννηση και θάνατο.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Πώς όλα
που λες αινίγματά 'ναι και σκοτάδια!

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Μα εσύ δεν είσαι ο μόνος να τα βρίσκεις;

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

595
Βρίζε με 'κει που θα με βρεις μεγάλο.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Μα αυτή σου η τύχη σ' έχασε ίσα-ίσα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Μα αν έσωσα τη χώρα, δε με μέλει.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Λοιπόν, πηγαίνω· έλα, παιδί, κι οδήγα.

ΟΙΔΙΠΟΥΣ

Ας σε πάρει απ' εδώ· γιατί μπροστά μου
600
μ' ενοχλείς όσο στέκεις· κι αν θα φύγεις,
δε θενά με σκοτίζεις παραπάνω.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ

Θα φύγω, αφού θα πω για κείνα που ήρθα
χωρίς να φοβηθώ το πρόσωπό σου,
γιατί εσύ δεν μπορείς να με χαλάσεις.
605
Σου λέω λοιπόν· αυτός, που καιρό τώρα
με φοβέρες ζητάς κι επικηρύττεις
για του Λάιου το φόνο, είν' εδώ μέσα,
που ενώ για ξένο μέτοικο τον έχουν,
ύστερα θα φανεί γνήσιος Θηβαίος
610
κι ούτε θενά χαρεί γι' αυτή την τύχη·
μα αντίς που βλέπει τώρα, τυφλός τότε
κι αντίς πλούσιος, φτωχός θα παραδέρνει
στα ξένα, ψαχουλεύοντας μπροστά του
με το ραβδί το δρόμο του· κι ακόμα
615
θα βρεθεί να 'ναι των παιδιών του ο ίδιος
πατέρας κι αδερφός, και της γυναίκας
που τον γεννούσε κι άντρας της και γιος της
κι ομοκοίτης και φονιάς του γονιού του.
Κι αυτά πήγαινε και σκέψου τα μέσα,
620
κι αν βρεις πως σε γέλασα, λέε τότε
πως τίποτε από μαντική δε νιώθω.

Ερμηνευτικά σχόλια

276. ξένος κι απ' την πράξη: Εύστοχα έχει παρατηρηθεί ότι η τραγική ειρωνεία σ' όλα τα επεισόδια είναι πολύ έντονη, γιατί ο Οιδίπους, ενώ είναι ένοχος χωρίς να το γνωρίζει, είναι και υπεύθυνος για την αποκάλυψη του φονιά.

289. γιατί κακό κανένα... απείραχτος θα φύγει: Ο Οιδίπους στο τέλος δε φεύγει «απείραχτος» από τη χώρα: αυτοτυφλώνεται.

306. μήτε αγιασμό του δίνει: Οι αρχαίοι Έλληνες, όταν έκαναν θυσία, έβαζαν ένα δαυλό αναμμένο απ' τη φωτιά του βωμού μέσα σε μια λεκάνη νερό. Μ' αυτό το νερό (αγιασμό) ράντιζαν το βωμό, τα θύματα και τους παρισταμένους. Σύμφωνα με τη νομοθεσία του Δράκοντα οι φονιάδες απαγορευόταν να παραστέκονται, ως μολυσμένοι. Εδώ ο Σοφοκλής κάνει αναχρονισμό, αποδίδει συνήθειες των ιστορικών χρόνων στους ηρωικούς.

318. να πάθω αυτά που τώρα σε κείνους καταράστηκα: Η τραγική ειρωνεία κορυφώνεται. Είναι όμως αξιοπρόσεχτο το ότι στον προηγούμενο στίχο εκφράστηκε από το Σοφοκλή μια επιφύλαξη για την ενοχή και τιμωρία του Οιδίποδα: «να πάθω αυτά που τώρα σε κείνους καταράστηκα, αν με γνώση μου μες στα δικά μου τα σπίτια μού γίνει συνέστιός μου...»

329. μια που κι εγώ τους ίδιους... γεννημένα: Μ' αυτούς τους στίχους δίνεται το περίγραμμα της δυστυχίας του Οιδίποδα.

338. του Λάιου του Λαβδάκου... του Αγήνορα βλαστάρι: Το γενεαλογικό δέντρο του Οιδίποδα:
Ποσειδών
Αγήνωρ (βασιλιάς της Φοινίκης)
Κάδμος (ιδρυτής των Θηβών)
Πολύδωρος
Λάβδακος
Λάιος
Οιδίπους

348. Δίκη: Η θεά της τάξης και της νομιμότητας, της δικαιοσύνης.

355. μα ποιος θνητός θα μπόρειε να βιάσει τους θεούς σ' όσα δε θέλουν; Οι στίχοι αυτοί είναι κλειδιά για την κατανόηση του ιδεολογικού-θρησκευτικού υπόβαθρου της τραγωδίας: κανένας θνητός δεν μπορεί να εξαναγκάσει τους θεούς σ' αυτό που δε θέλουν. Ήδη και η Ιοκάστη και ο Λάιος προσπάθησαν να το κάνουν, εκθέτοντας στον Κιθαιρώνα το παιδί τους καθώς και ο Οιδίπους φεύγοντας από την Κόρινθο.

361. Τειρεσίας: Θηβαίος μάντης. Σε ηλικία επτά χρονών τυφλώθηκε, γιατί είδε γυμνή τη θεά Αθηνά την ώρα που λουζόταν (ή σύμφωνα με μια άλλη παράδοση, διότι έδωσε στην Ήρα απάντηση που δεν της άρεσε). Σε αντάλλαγμα της τύφλωσής του η Αθηνά, που τον λυπήθηκε, του χάρισε τη μαντική ικανότητα.

364. Μα ούτ' αυτό δεν αμέλησα να κάμω: Για δεύτερη φορά ο Οιδίπους αποδεικνύεται προνοητικός και γρήγορος στις αποφάσεις και πράξεις του. Επίσης με τη συναντίληψή του με το Χορό για το τι πρέπει να γίνει, γίνεται φανερό πως ακολουθεί την αναμενόμενη διαδικασία για αποκάλυψη του φονιά.

389. κι αν δε βλέπεις, ξέρεις όμως: Σε πολλά σημεία θα αντιπαραχθεί η φυσική τυφλότητα με την πνευματική, που διακρίνουν αντίστοιχα τον Τειρεσία και τον Οιδίποδα.

399. μαντική τέχνη: Η δύναμη και ικανότητα για πρόβλεψη του μέλλοντος, η προφητεία με διάφορα μέσα και ποικίλα σημεία.
Η μαντική τέχνη στηρίζεται στην πίστη ότι είναι δυνατή η αποκάλυψη της θεϊκής βουλήσεως. Είδος μαντείας ήταν και ο χρησμός, δηλαδή οιωνός, σημάδι, ρήση που δινόταν ως απάντηση σε συγκεκριμένη ερώτηση.

439. Λοιπόν άθλιε των αθλίων: Η σύγκρουση με τον Τειρεσία οδηγεί στην πρώτη κορύφωση των γεγονότων.

448. Θα 'ρθει ό,τι θα 'ρθει κι αν εγώ σιωπήσω.

457. ότι εσύ και συνέργησες στην πράξη κι εσύ την έχεις κάμει: Όσο οξύνεται η σύγκρουση με τον Τειρεσία τόσο εκπίπτει ως χαρακτήρας ο Οιδίπους που παρουσιάζεται άδικος, αυθαίρετος στα συμπεράσματά του και αλαζονικός.
Ανάλογη συμπεριφορά επέδειξε προς τον Τειρεσία και ο Κρέων στην «Αντιγόνη», όταν ο μάντης του ανακοίνωσε τη θέληση του θεού να ταφεί ο Πολυνείκης. Ο Κρέων τότε ασέβησε λέγοντας ότι ο μάντης πληρώθηκε, για να βοηθήσει με τα μαντεύματά του τους εχθρούς του Κρέοντα.
Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Κρέων: «τό μαντικόν γάρ πᾶν φιλάργυρον γένος» ο Τειρεσίας απαντά «τό δ' ἐκ τυράννων αἰσχροκέρδειαν φιλεῖ».
(Γιατ' είναι φιλοχρήματη όλη η φάρα των μάντηδων· μα και των βασιλιάδων τ' αδιάντροπα αγαπά τα κέρδη - μετάφραση Γρυπάρη).

462. στο κήρυγμα που 'βγαλες πριν να μείνεις: Ο Τειρεσίας γυρίζει εναντίον του Οιδίποδα το ίδιο του το κήρυγμα (στ. 300-319). Ο βασιλιάς είχε προστάξει να μη μιλά κανείς στο φονιά και να τον διώχνουν απ' τα σπίτια τους· τώρα ο μάντης του ζητά να τηρήσει ο ίδιος αυτή την απαγόρευση. Η τραγική ειρωνεία φτάνει εδώ στο αποκορύφωμά της: ο Οιδίπους έχει ήδη καταραστεί τον εαυτό του χωρίς να το ξέρει.

466. γιατ' είσ' εσύ το ανόσιο μόλυσμά μας: Η λέξη «μόλυσμα» (αρχ. μιάστωρ) επαναλαμβάνει το «γιατ' είν' αυτός το μόλυσμά μας» του στ. 307. Το μίασμα στην αρχαία αντίληψη δεν είναι ηθική μόνο ενοχή αλλά πραγματική μόλυνση, που μεταδίδεται στην κοινότητα και προκαλεί τη θεομηνία· γι' αυτό και ο λοιμός θα σταματήσει μόνο με την εκδίωξη ή τη θανάτωση του φονιά (στ. 396-399). Ο Οιδίπους είναι ταυτόχρονα ο διώκτης, ο δικαστής και ο ένοχος.

469. Τον ξέφυγα, γιατί μέσα μου θρέφω της αλήθειας τη δύναμη: Ο Τειρεσίας αντιπαραθέτει στη βασιλική εξουσία του Οιδίποδα τη δύναμη της αλήθειας. Η φράση δίνει το μέτρο της σύγκρουσης: δεν είναι σύγκρουση δύο ισχυρών προσώπων, αλλά της ανθρώπινης εξουσίας με τη θεϊκή γνώση. Ο μάντης δε στηρίζεται στη δική του δύναμη, γι' αυτό και δε φοβάται τις απειλές.

481. Εσύ 'σαι, ξαναλέω, ο φονιάς του ανθρώπου που ζητάς το φονιά του: Η ρητή κατηγορία, που ο Τειρεσίας την είχε ως τώρα αποφύγει. Είναι σημαντικό ότι ο μάντης μιλά μόνο αφού ο Οιδίπους τον εξαναγκάζει με τις προσβολές του (στ. 472-473): η αποκάλυψη προκαλείται από τον ίδιο τον Οιδίποδα, όπως θα συμβεί και σε όλα τα επόμενα στάδια της αναζήτησης.

489. ο πιο ντροπιασμένος δεσμός σ' ενώνει με τα φίλτατά σου: Πρώτος υπαινιγμός για την αιμομιξία, διατυπωμένος αινιγματικά. Ο θεατής, που γνωρίζει το μύθο, καταλαβαίνει αμέσως· ο Οιδίπους όμως δεν υποψιάζεται τίποτε και το προσπερνά. Η αποκάλυψη γίνεται έτσι σταδιακά: πρώτα ο φόνος, ύστερα η αιμομιξία, και μόνο στο τέλος του επεισοδίου (στ. 605-618) όλα μαζί ρητά.

496. τυφλός εσύ 'σαι κι απ' τ' αυτιά κι απ' το νου κι από τα μάτια: Η κορύφωση του μοτίβου τύφλωσης-όρασης. Ο Οιδίπους χλευάζει τη σωματική τυφλότητα του μάντη, ενώ ο ίδιος είναι τυφλός πνευματικά· και η απάντηση του Τειρεσία «όλοι για σένα θα τα λεν σε λίγο» (στ. 500) προαναγγέλλει την αυτοτύφλωση. Το ίδιο νόημα έχει και η ύβρη του στ. 501 «Μες σε μια νύχτα ζεις»: ο Οιδίπους, που καυχιέται πως βλέπει το φως, ζει στην πραγματικότητα μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας.

504. ο Απόλλωνας σου φτάνει που τα 'χει πάρει απάνω του όλα τούτα: Ο Τειρεσίας διευκρινίζει πως δεν είναι αυτός ο υπεύθυνος για ό,τι πρόκειται να συμβεί, αλλά ο θεός. Ο μάντης είναι απλώς το στόμα του Απόλλωνα, όπως θα δηλώσει και παρακάτω: «δε ζω δικός σου, μα του Φοίβου δούλος εγώ» (στ. 550-551).

506. Του Κρέοντα να 'ναι ή δικά σου αυτά τα ευρήματα; Γεννιέται εδώ η υποψία της συνωμοσίας, που θα κυριαρχήσει στο επόμενο μέρος του επεισοδίου και θα οδηγήσει στη σύγκρουση με τον Κρέοντα. Ο Οιδίπους, μη μπορώντας να δεχτεί την κατηγορία, αναζητά μια «λογική» εξήγηση: αν ο μάντης λέει ψέματα, κάποιος θα τον πληρώνει.

510. Ω πλούτε κι εξουσία και τέχνη απ' όλες ανώτερη τις τέχνες: Ο μονόλογος για τον φθόνο που συνοδεύει τον πλούτο και την εξουσία. Ο Οιδίπους παρουσιάζει τον εαυτό του ως θύμα ζήλιας: τη βασιλεία, τονίζει, δεν τη ζήτησε, του τη «δώρισε» η πόλη (στ. 513-514). Ο τόνος όμως και οι βαριές κατηγορίες εναντίον του «εξ αρχής φίλου» Κρέοντα και του «μηχανορράφου μάγου, αγύρτη δολερού, που βλέπει μόνο στο κέρδος» (στ. 518-520) φανερώνουν τη δυσπιστία και την οξυθυμία που χαρακτηρίζουν τον τύραννο· ο ίδιος ο Οιδίπους εκπίπτει έτσι ηθικά μπροστά στα μάτια των θεατών.
Η μομφή ότι οι μάντεις εξαγοράζονται είναι κοινός τόπος στην τραγωδία και επανέρχεται στην «Αντιγόνη», όπου ο Κρέων κατηγορεί τον Τειρεσία με τα ίδια ακριβώς λόγια. Ανάλογα λέγονται και για τους φύλακες του νεκρού Πολυνείκη: «...παρακινημένοι και τούτοι εδώ με πληρωμή, έχουν κάμει ό,τι έκαμαν· γιατί μες στους ανθρώπους εύρεμα πιο κακό δε βλάστησε απ' το χρυσάφι» (μετάφραση Γρυπάρη).

520. μα τυφλός στην τέχνη του είναι: Νέα χρήση του μοτίβου της τύφλωσης, τώρα με τη μεταφορική σημασία της ανικανότητας. Ο Οιδίπους αρνείται στον Τειρεσία ακριβώς εκείνο που ο μάντης κατέχει – την «όραση» της αλήθειας – και το αποδίδει στον εαυτό του, ενώ συμβαίνει το αντίθετο.

522. πού μου φάνηκες μάντης γνήσιος: Εφόσον ο Οιδίπους δεν υποψιάζεται ότι μπορεί ο μάντης να λέγει την αλήθεια, ενισχύει τις αμφιβολίες του για τις μαντικές του ικανότητες με το γεγονός ότι δεν έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας.
Αυτό το γεγονός ενισχύει την άποψη ότι η Σφίγγα ήταν μέρος του σχεδίου για επαλήθευση των χρησμών.

557. Άραγε ξέρεις τίνων είσαι; Το θέμα της αμφισβητούμενης καταγωγής του Οιδίποδα και η άγνοιά του για τους πραγματικούς του γονείς είναι βασικό για την εξέλιξη της τραγωδίας και για την εμπλοκή του Οιδίποδα σε περιπέτειες.

563. χωρίς πια φως στα μάτια, μα σκοτάδια: Ο Τειρεσίας προλέγει ακόμη και την αυτοτιμωρία του Οιδίποδα.

588. ποιους λες; για στάσου... Για πρώτη φορά ο Οιδίπους στέκεται με περίσκεψη μπροστά στον Τειρεσία, μια και το θέμα της καταγωγής του τον ενδιαφέρει ιδιαίτερα, όπως έδειξε η συμπεριφορά του μετά τη λογομαχία στο συμπόσιο της Κορίνθου.

596. Μα αυτή σου η τύχη σ' έχασε ίσα-ίσα: η τύχη να λύσει το αίνιγμα της Σφίγγας. Η «τύχη» του Οιδίποδα να λύσει το αίνιγμα ήταν μέρος του σχεδίου για επαλήθευση των χρησμών, στοιχείο δηλαδή της όλης κακοτυχίας του.

602. θα φύγω; Όταν λέει τα τελευταία αυτά λόγια ο Οιδίπους, σύμφωνα με αρκετούς σχολιαστές, έχει μπει ήδη μέσα στο ανάκτορο και ο Τειρεσίας λέει τα τελευταία λόγια μόνος του στη σκηνή.

612. φτωχός θα παραδέρνει στα ξένα: Μετά την αναγνώρισή του και την αυτοτύφλωσή του ο Οιδίπους φεύγει από τη Θήβα και αυτοεξορίζεται στον Κολωνό.