Πρόλογος (στ. 1-201)
Κύρια σημεία
- Οι Θηβαίοι έχουν συγκεντρωθεί μπροστά στα ανάκτορα με επικεφαλής τον ιερέα και ζητούν από το βασιλιά Οιδίποδα να σώσει την πόλη από το λοιμό.
- Ο Οιδίπους λέγει ότι ανησυχεί το ίδιο και ότι αναμένει τον Κρέοντα, που πήγε στο Μαντείο των Δελφών, για να μάθει από το θεό τι πρέπει να πράξει.
- Ο Κρέων ανακοινώνει ότι ο θεός ζήτησε να διώξουν από την πόλη το «μίασμα», τον άντρα που σκότωσε το Λάιο.
- Ο Οιδίπους υπόσχεται να αναλάβει να βρει το φονιά του Λάιου.
- Ο ιερέας εύχεται στο Φοίβο να σώσει την πόλη.
Το κείμενο
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
1
Παιδιά μου, νέα γενιά του αρχαίου του Κάδμου,
για ποια αφορμή μου 'χετ' εδώ προσπέσει
κρατώντας ικεσίας κλαδιά στα χέρια,
ενώ όλ' η πολιτεία είναι πνιγμένη
5
μες στο λιβάνι και μαζί φουντώνει
θρήνος από παντού και μοιρολόι;
Που εγώ, παιδιά μου, κρίνοντας πως πρέπει
όχι απ' άλλους ν' ακούσω, ήρθα εδώ ο ίδιος,
ο ονομαστός Οιδίποδας απ' όλους.
10
Μα εξήγα μου εσύ, γέροντα, γιατ' είσαι
εσύ που σου ταιριάζει να μιλήσεις
από μέρους κι αυτών. Ποιος να 'ναι ο λόγος
που έτσι σας φέρνει εδώ; Μην κανείς φόβος,
μην λαχταράτε κάτι; Γιατ' εγώ
15
πρόθυμος σ' όλα να σας βοηθήσω·
αλλιώς θα 'μουν αναίσθητος, αν δεν
ψυχοπονιόμουν τέτοια λιτανεία.
ΙΕΡΕΑΣ
Μα, ω βασιλιά της χώρας μας, Οιδίπου,
μας βλέπεις που όλοι εμείς, κάθε ηλικία,
20
καθόμαστ' εδώ γύρω στους βωμούς σου:
αυτοί, που ακόμα δύναμη δεν έχουν
να πετάξουν μακριά, και τούτοι, γέροι
βαρημένοι απ' τα χρόνια, λειτουργοί
των θεών, όπως κι εγώ, ιερέας του Δία,
25
κι αυτοί απ' εδώ, της νεολαίας μας τ' άνθος·
ο άλλος λαός δαφνόκλαδα κρατώντας
κάθεται στις πλατείες και στης Παλλάδας
μπρος στους διπλούς ναούς και του Ισμηνίου
του Απόλλωνα τη μαντική τη στάχτη.
30
Γιατί, όπως και συ βλέπεις, τώρα η πόλη
μες σε μεγάλη παραδέρνει αντάρα
κι ούδε μπορεί πια να ξεκεφαλώσει
μες από το βυθό του ολέθριου σάλου·
μα χάνουνται οι σοδειές της γης απάνω
35
σ' όλο το κάρπισμά τους, χάνουνται
στις βοσκές τα κοπάδια κι απορρίχτουν
άγονες οι γυναίκες, κι όλος φλόγα
θεός, ο μισητός Λοιμός, χυμώντας
παίρνει σβάρνα την πόλη απ' άκρη σ' άκρη,
40
κι ενώ του Κάδμου η χώρα αδειάζει, ο μαύρος
ο Άδης πλουταίνει από δάκρυα και θρήνο.
Ίσος με τους θεούς βέβαια δε λέμε
κι εγώ και τούτα τα παιδιά πως είσαι,
που σου προσπέφτουμ' έτσι στους βωμούς σου,
45
μα γιατί πρώτο απ' όλους τους ανθρώπους
σε κρίνομε και σ' όσα φέρνει η τύχη
και σ' όσα από βουλή θεού μας βρίσκουν.
Εσύ, όταν ήρθες, λύτρωσες την πόλη
του Κάδμου απ' το δασμό της σκληρής Ψάλτρας
50
που πλερώναμε, και μάλιστα δίχως
από μας τίποτ' από πριν να ξέρεις
ούτε να διδαχτείς, μα με του θεού
τη φώτιση, όπως λένε και πιστεύουν,
στήλωσες όρθια πάλι τη ζωή σου.
55
Και τώρα, ω εσύ τρανό για όλους κεφάλι
του Οιδίπου, σε ικετεύομε πεσμένοι
στα γόνατά σου εμείς εδώ όσοι βλέπεις,
μια σωτηρία να μας βρεις, αν είτε
ενός θεού φωνή άκουσες, ή κάτι
60
κι από κανένα άνθρωπο γνωρίζεις·
γιατ' είναι των πολύπειρων οι γνώμες
που βλέπω σ' όλα πιότερο ν' αξίζουν.
Μα, ω που στον κόσμο άλλος καλύτερός σου
δε βρίσκεται, έλα, στήσε ορθή την πόλη·
65
έλα, στοχάσου· τώρα σε φημίζει
σωτήρα της η χώρ' αυτή απ' το ζήλο
που 'δειξες μια φορά και μη δεχτείς
καθόλου, να θυμόμαστε πως τότε,
στον καιρό σου, σταθήκαμε στα πόδια
70
και ξαναπέσαμε ύστερα, μα στήσε
ορθή με κάθε ασφάλεια αυτή την πόλη.
Κι όπως με καλοσημαδιά και τότε
ήρθες τη σωτηρία να μας φέρεις,
ο ίδιος και τώρα δείξου· γιατ' αν πρέπει
75
να 'σαι, όπως κι είσαι, βασιλιάς αυτής
της χώρας, κάλλιο να την αφεντεύεις
μαζί με τους ανθρώπους της, παρ' άδεια·
γιατ' ούτε κάστρο ούτε καράβι αξίζει
για τίποτα, χωρίς κανένα μέσα.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
80
Φτωχά παιδιά, γνωστά κι όχι άγνωστά μου
να μου ζητήσετ' ήρθατε· το ξέρω
καλά πως υποφέρετε όλοι, μα όσα
και να τραβάτε, δεν είναι κανείς σας
που τόσο σαν και μένα να υποφέρει·
85
γιατί ο δικός σας πόνος μόνον ένα,
τον εαυτό του καθενός αγγίζει
κι άλλον κανένα· μα η ψυχή η δική μου
για τη χώρα, για μένα και για σένα
μαζί πονεί· κι έτσι δε με ξυπνάτε
90
πεσμένο σε ύπνο, μα να ξέρετε
πως πολλά δάκρυα έχω χυμένα ως τώρα
κι ο νους μου σε πολλές πλανήθηκ' έγνοιες
και στοχασμούς, ως που τη μόνη που ήβρα
γιατρειά, αφού καλοσκέφτηκα, την έχω
95
βάλει σε πράξη κιόλα κι έστειλα
το γιο του Μενοικέα, τον Κρέοντα
το γυναικάδερφό μου, στα μαντεία
τα πυθικά του Φοίβου, να ρωτήσει
με ποια πράξη ή ποια λόγια θα μπορούσα
100
να λύτρων' από το κακό τη χώρα.
Μα όσο μετρώ τις μέρες από τότε
ως τώρα, ανησυχώ, τι του συμβαίνει·
γιατ' από τον καιρό που χρειαζόταν,
πιότερο απ' ό,τι πρέπει λείπει· μα όταν
105
θα 'ρθει, ένας άθλιος θα 'μουν, αν δεν κάμω
όσα ήθελε ο θεός μας φανερώσει.
ΙΕΡΕΑΣ
Μα και συ τον μελέτησες στην ώρα
που ίσα-ίσα κι αυτοί απ' εδώ μου κάνουν
σημάδι πως ο Κρέοντας, να τον, φτάνει.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
110
Βασιλιά Απόλλωνα, άμποτε και νά 'ρθει
της σωτηρίας φέρνοντας το φως,
έτσι όπως και το πρόσωπό του λάμπει.
ΙΕΡΕΑΣ
Μα όπως μπορώ να κρίνω, καλά φέρνει,
γιατ' αλλιώς δε θα 'ρχόταν έτσι πλούσια
115
με ολόκαρπη στεφανωμένος δάφνη.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Γρήγορα θα το ξέρομε, γιατί
κοντά 'ναι πια, που να μπορεί ν' ακούει.
Άρχοντα, γιε του Μενοικέα, αδερφέ μου,
τι 'ναι ο χρησμός που απ' το θεό μάς φέρνεις;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
120
Καλός· γιατί, λέω, και τα δύσκολα, όταν
τύχει πέρα να βγουν, καλά όλα θα 'ναι.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Κι είναι ποιος ο χρησμός; Γιατ' αυτά που είπες
ούτε θάρρος μου δίνουν κι ούτε φόβο.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Αν θες και μπρος σ' αυτούς έτοιμος είμαι
125
να σου τα πω, ή και να πάμε μέσα.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Μπρος σ' όλους μίλα· γιατ' αυτών ο πόνος
πιότερο με βαραίνει, παρ' αν ήταν
και για την ίδια εμένα την ψυχή μου.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Θα πω λοιπόν το τι άκουσ' απ' το Φοίβο:
130
Με λόγια καθαρά ο θεός προστάζει
να βγάλομε το μόλυσμα της χώρας
που μες στη γη αυτή θρέφεται και μήτε
ν' αφήσομε αθεράπευτο να γίνει.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Με τι καθαρμό; Και το μίασμα ποιο είναι;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
135
Ξορίζοντας τον ένοχο, ή το φόνο
με φόνο αντιπληρώνοντας, γιατ' είναι
το αίμ' αυτό που τη χώρα φουρτουνιάζει.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Και ποιος, μηνά, πως είχε αυτή την τύχη;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Ο Λάιος ήταν πρώτα βασιλιάς μας
140
πριν εσύ πάρεις την αρχή, άρχοντά μου.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Το 'χω ακουστά· ποτέ όμως δεν τον είδα.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Τον σκότωσαν αυτόν και τώρα ο Φοίβος
προστάζει καθαρά να εκδικηθούμε
τους αυτουργούς του φόνου, όποιοι και να 'ναι.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
145
Κι αυτοί πού να 'ναι; Πού θενά βρεθούνε
τα δύσκολα ίχνη τόσου παλιού φόνου;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Σ' αυτή τη γη είπε· κι ό,τι κανείς ψάχνει
το βρίσκει, μα ξεφεύγει ό,τι αμελήσει.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Μες στο παλάτι ή σ' εξοχή να βρήκε
150
το θάνατό του ο Λάιος, ή στα ξένα;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Βγήκε απ' εδώ, όπως έλεγε, να πάει
θεού προσκυνητής· αλλ' από τότε
που 'φυγε δε μας γύρισε πια πίσω.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Μα ούτε κανείς μιαν είδηση να φέρει
155
μήτε και κάποιος απ' τους συνοδούς του
να ξέρει κάτι που ένα φως να χύσει;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Όλοι τους σκοτωθήκανε, εκτός ένας
που πήρε το φευγιό από φόβο, κι άλλο
δεν ήξερε να πει παρά ένα μόνο.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
160
Το ποιο; Γιατί πολλά μπορεί και το ένα
να βοηθήσει νά 'βγουνε στη μέση
αν πιάναμε μια λίγην άκρη ελπίδας.
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Ληστές τους βγήκαν, έλεγε, στο δρόμο
και σκότωσαν το Λάιο πλήθος χέρια
165
κι όχι ένας μόνος.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Αλλά πώς ληστής,
χωρίς να ενεργηθεί κάτι απ' εδώθε
με χρήματα, θα 'παιρνε τέτοια τόλμη;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Το υποπτεύσαμε αυτό· μα του Λαΐου
170
το θάνατο μέσα στις συφορές μας
δε βρέθηκε να εκδικηθεί κανένας.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Ποια συφορά, ενώ έπεσε έτσι ο θρόνος,
σας μπόδισε το τι έγινε να βρείτε;
ΚΡΕΟΝΤΑΣ
Με τα στριμμένα η Σφίγγα αινίγματά της
175
μας βίαζε παρατώντας τα κρυμμένα
το τι 'ταν μπρος στα πόδια να κοιτούμε.
ΟΙΔΙΠΟΥΣ
Μ' απ' αρχής όλ' αυτά ξανά στο φως
εγώ θα βγάλω· και παράξια ο Φοίβος,
άξια και συ παίρνετ' αυτή την έγνοια
180
για το νεκρό· ώστε, καθώς είναι δίκιο,
και μένα σύμμαχό σας θα με δείτε,
για να εκδικήσω και τη χώρα τούτη
και το θεό μαζί· γιατί όχι γι' άλλους
μακρινούς φίλους, μα για με τον ίδιο
185
θα βγάλω αυτό το μίασμ' απ' τη μέση·
γιατί όποιος ήταν που σκότωσε εκείνον
μπορεί ίσως να θελήσει μ' όμοιο χέρι
να εκδικηθεί και μένα· ώστε βοηθώντας
εκείνον ωφελώ τον εαυτό μου.
190
Μα εσείς τώρα, παιδιά μου, σηκωθείτε
αυτού από τα σκαλιά, και τα κλαδιά σας
της ικεσίας πάρετε· κι ας πάει
κάποιος να κράξει εδώ το λαό της Θήβας
σε σύναξη· γιατ' όλα εγώ θα κάμω,
195
κι ή θα φανώ με του θεού τη χάρη
αν θα πετύχω, ή αν θα πάω χαμένος.
ΙΕΡΕΑΣ
Ας σηκωνόμαστε, παιδιά, γιατί
γι' αυτά ήρθαμ' εδώ που αυτός μας τάζει·
κι άμποτε ο Φοίβος, που 'χει αυτό μας στείλει
200
το μάντεμα, να 'ρθει και να μας φέρει
το γλιτωμό και του κακού την παύση.
Ερμηνευτικά σχόλια
Η σκηνή παριστάνει το ανάκτορο του βασιλιά Οιδίποδα και της Ιοκάστης στη Θήβα.
Ο Οιδίπους εξέρχεται από την κεντρική πύλη των ανακτόρων και απευθύνεται στους Θηβαίους πολίτες που έχουν συγκεντρωθεί μπροστά στα ανάκτορα. Η ατμόσφαιρα της πρώτης εικόνας του έργου είναι ιερατική και υποβάλλει έντονη την παρουσία της θρησκείας και του θείου: ικέτες, ιερείς, ένας βασιλιάς που είναι ταυτόχρονα και θρησκευτικός αρχηγός και η αναφορά στα σημάδια της θείας οργής.
1. παιδιά μου: Ο βασιλιάς λέγεται και πατέρας των υπηκόων (Οδύσσεια Ε12).
Κάδμος: Γιος του βασιλιά της Φοινίκης Αγήνορα. Έχτισε την ακρόπολη Καδμεία στη Βοιωτία και οι Θηβαίοι τον θεωρούσαν γενάρχη.
3. κρατώντας ικεσίας κλαδιά στα χέρια: Οι ικέτες είχαν στο χέρι κλαδιά δάφνης και ελιάς στεφανωμένα με μίτους μαλλιού.
5. πνιγμένη μες στο λιβάνι: Έκαιαν στους βωμούς ξύλα από αρωματικά δέντρα (κέδρο, δάφνη, μυρτιά, αμπελοκλήματα).
28. Ισμήνιος Απόλλων: Λέγεται έτσι, διότι κοντά στον Ισμηνό ποταμό υπήρχε ιερό του Απόλλωνα.
37. Κι όλος φλόγα θεός: διότι αυτοί που πέθαιναν ένιωθαν τα σωθικά τους να καίονται.
38. Ο μισητός λοιμός: Πολλοί σχολιαστές αναφέρουν ότι η ανάμνηση του λοιμού των Αθηνών, που ήταν πρόσφατη, έκανε το Σοφοκλή ν' απεικονίσει στην τραγωδία του τις συνέπειές του. Η διδασκαλία της τραγωδίας έγινε τα πρώτα χρόνια του πελοποννησιακού πολέμου (430-428 π.Χ.)
Σε σχέση με το προηγούμενο σχόλιο παράβαλε από το Θουκυδίδη (ΙΙ, 49): «και τα σωθικά τους καίγονταν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην ανέχονται πάνω τους ούτε τα πιο λεπτά ρούχα παρά να μένουν γυμνοί και να μην αισθάνονται ανακούφιση παρά μέσα σε κρύο νερό».
45. πρώτο απ' όλους τους ανθρώπους... βρίσκουν: Ο Οιδίπους στο χαρακτήρα και στον τρόπο που αντιμετωπίζεται από το Χορό εκπροσωπεί το ελεύθερο άτομο της αθηναϊκής πολιτείας, το προικισμένο με τη δύναμη του πνεύματος και την πίστη στη λογική. Είναι επίσης - όπως ο Αθηναίος του 5ου αιώνα - ευσεβής, αποδέχεται δηλαδή το θεό, αλλά χωρίς να αφήνεται στα χέρια του και έχει παράλληλα ακλόνητη αυτοπεποίθηση και πίστη στις δυνατότητες του έξυπνου ανθρώπου.
48. Όταν ήρθες λύτρωσες την πόλη του Κάδμου απ' το δασμό της σκληρής Ψάλτρας:
Το αίνιγμα της Σφίγγας:
Υπάρχει πάνω στη γη δίποδο και τετράποδο και τρίποδο που μια φωνή μόνο έχει. Κι αλλάζει μόνο αυτό μορφή απ' όσα ερπετά σέρνονται στη γη και στον αιθέρα και στη θάλασσα. Μα όσο σε περισσότερα πόδια στηρίζεται τόσο η ταχύτητα των γονάτων του εξασθενίζει.
49. σκληρή Ψάλτρα: διότι έλεγε τα αινίγματά της έμμετρα. Η Σφίγγα ήταν μυθικό τέρας με κεφάλι και στήθος γυναίκας, σώμα και ουρά λιονταριού και πόδια και φτερά αετού. Ήταν κόρη της Έχιδνας και του Τυφώνα.
Η λύση:
Άκουσε, έστω κι αν δεν το θέλεις, κακόφτερη Μούσα των νεκρών, τη φωνή μου που σημαίνει το τέλος σου. Τον Άνθρωπο κατονόμασες που, όταν ζει στη γη, πρώτα βρέφος σέρνεται στα τέσσερά του, κι όταν γεράσει, παίρνει τρίτο πόδι, το μπαστούνι, καμπουριασμένος, σκυφτός από τα γερατειά.
63. Μα ω που στον κόσμο άλλος καλύτερός σου δε βρίσκεται, έλα, στήσε ορθή την πόλη:
Θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο οι Αθηναίοι στο λοιμό πρόστρεξαν στον Περικλή.
Πολλοί σχολιαστές επιμένουν στις αναλογίες μεταξύ Περικλή και Οιδίποδα σ' όλο το έργο. Το βέβαιο είναι ότι οι αρχαίοι τραγικοί συνήθιζαν να παρουσιάζουν επί σκηνής μυθικούς ήρωες με χαρακτηριστικά των σύγχρονών τους πολιτικών ανδρών (παράβαλε τον Αίαντα του Σοφοκλή, όπου ο ήρωας παρουσιάζεται σε πολλά σημεία με γνωρίσματα του Θεμιστοκλή).
Κατά ορισμένους ο Περικλής θεωρήθηκε ως αίτιος του λοιμού στην Αθήνα (όπως τώρα στη Θήβα ο Οιδίπους) διότι: 1) ασέβησε στον Απόλλωνα, 2) η καταγωγή του από μητέρα έφτανε από τους φονιάδες των οπαδών του Κύλωνα.
87. μα η ψυχή η δική μου... πονεί: Από την αρχή ο Οιδίπους παρουσιάζεται εξαιρετικά φιλόδημος· αυτό είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό του σ' όλη την τραγωδία.
104. μα όταν θα 'ρθει, ένας άθλιος θα 'μουν, αν δεν κάμω όσα ήθελε ο θεός μας φανερώσει.
109. Ο Κρέοντας, να τον, φτάνει: Ο Κρέων φαίνεται ακόμα από μακριά· θα μπει στη σκηνή από την αριστερή πάροδο.
Είναι γιος του Μενοικέα, αδελφός της Ιοκάστης.
110. άμποτε και νά 'ρθει της σωτηρίας φέρνοντας το φως: Ο Οιδίπους εύχεται να είναι ευχάριστα όσα το μαντείο παραγγέλλει, γιατί είναι γνωστό πως για την κοινωνία της εποχής του και ιδιαίτερα για τους θεατές του 5ου π.Χ. αι. ό,τι λέει το μαντείο δεν μπορεί ν' αναιρεθεί: το μαντείο λέει πάντα την αλήθεια και τίποτα δεν μπορεί να το διαψεύσει. Ολόκληρος εξάλλου ο μύθος του Οιδίποδα στήνεται σ' αυτή την προσπάθεια ματαίωσης των χρησμών: πρώτα από το Λάιο και την Ιοκάστη (όταν εξέθεσαν στον Κιθαιρώνα το παιδί τους), ύστερα από τον Οιδίποδα (όταν έφυγε από την Κόρινθο, για να μη σκοτώσει τους γονείς του).
115. μ' ολόκαρπη στεφανωμένος δάφνη: Υπήρχε συνήθεια να στεφανώνονται με δάφνη όσοι έφερναν ευχάριστα νέα από τους Δελφούς.
120. και τα δύσκολα... καλά όλα θα 'ναι: Παράβαλε το «τέλος καλό, όλα καλά».
131. να βγάλομε το μόλυσμα της χώρας: «ελαύνειν μίασμα χώρας». Από το σημείο αυτό αρχίζει η προσπάθεια να εντοπιστεί πρώτα το μίασμα.
142. και τώρα ο Φοίβος προστάζει... όποιοι και να 'ναι: Ο κύριος μοχλός της κίνησης της τραγωδίας είναι η προσταγή αυτή του Απόλλωνα.
147. κι ό,τι κανείς ψάχνει το βρίσκει... αμελήσει: Με τη φράση αυτή του Κρέοντα, που έχει και γνωμολογικό χαρακτήρα, διατυπώνεται μια θεμελιακή αρχή της τραγωδίας: η εξέλιξη όλη θα στηριχτεί πάνω στην προσπάθεια του Οιδίποδα να βρει την αλήθεια.
152. θεού προσκυνητής: Ο Λάιος πήγαινε στους Δελφούς, για να ρωτήσει τον Απόλλωνα αν το παιδί που άφησε έκθετο στον Κιθαιρώνα είχε πεθάνει.
157. εκτός ένας που πήρε το φευγιό από φόβο: Ο ένας είναι το κλειδί για τη «λύση» της τραγωδίας.
163. Ληστές... πλήθος χέρια κι όχι ένας μόνος: Με το πλήθος των ληστών, ενώ οι θεατές γνωρίζουν ότι ήταν ένας, δημιουργείται σύγχυση που συμβάλλει στην ένταση της δραματικότητας.
166. αλλά πώς ληστής χωρίς να ενεργηθεί... με χρήματα: Η δωροδοκία και η υποστήριξη από φίλους θεωρούνταν απαραίτητη για την ανίδρυση τυραννίδας. Όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, (Ι, 61) έτσι έγινε ο Πεισίστρατος τύραννος των Αθηναίων.
174. με τα στριμμένα η Σφίγγα αινίγματά της...: Η Σφίγγα φαίνεται πως ήταν μια σκόπιμη παρουσία. Ο Άγγελος Τερζάκης παρατηρεί σχετικά:
Η Σφίγγα είχε δημιουργήσει έναν περισπασμό. Ίσαμε τώρα, την ξέραμε να σχετίζεται κάπως χαλαρά, επεισοδιακά με τον Οιδίποδα και με τη ζωή του. Στημένη στην είσοδο της πολιτείας πρότεινε το αίνιγμά της σε κάθε διαβάτη. Ο Οιδίπους φτάνει εκεί κι αυτός μια μέρα στέκεται, αποκρίνεται, κλπ. Με την εξήγηση όμως που έδωσε τώρα ο Κρέων, ένας άλλος ρόλος της Σφίγγας ξεφανερώνεται: Όχι μόνο είχε προκαλέσει την ανάρρηση του Οιδίποδος στο θρόνο και την αιμομιξία, αλλά κι εμπόδισε την έγκαιρη αναζήτηση της αλήθειας. Αν οι φονιάδες του Λάιου είχαν αναζητηθεί αμέσως, τίποτα ίσως απ' αυτά δε θα είχε συμβεί.
Ο Οιδίπους όμως έχει παγιδευτεί από τη Σφίγγα. Υπάρχει μια σχέση κρυφή, εσωτερική, ανάμεσα στο τέρας της Βοιωτίας και στο χρησμό των Δελφών. Δεν πρόκειται για κάτι συμπτωματικό. Σ' αυτό το επίπεδο, της απόρρητης οικονομίας, τίποτε δεν έχουμε το δικαίωμα να θεωρήσουμε τυχαίο. Χρησμός και Σφίγγα είναι σάμπως να υπηρετούν το ίδιο κρυφό σχέδιο. Ο ένας προφητεύει εκείνο που η άλλη εκτελεί, κι αυτή πάλι βοηθάει ώστε να δικαιωθεί σε βάθος χρόνου, δηλαδή με το σκληρότερο που γίνεται τρόπο, ο χρησμός. («Αφιέρωμα στην τραγική Μούσα»).
184. μα για με τον ίδιο θα βγάλω αυτό το μίασμα απ' τη μέση: Θέλει να βρει τους δολοφόνους του Λάιου, για να προστατέψει τον εαυτό του από παρόμοια τύχη.
Για έναν τύραννο ο πλούτος και η εξουσία θεωρούνται τα μέγιστα αγαθά. Η στάση αυτή τους καθιστά καχύποπτους και ανασφαλείς, γιατί συνεχώς υποψιάζονται αντιζηλίες, πληρωμένους δολοφόνους και ύποπτες κινήσεις στο στενό κυρίως περιβάλλον τους.
Ο τίτλος «Οιδίπους τύραννος» και όχι Οιδίπους βασιλιάς έχει και σκοπό να τονίσει στο αθηναϊκό ακροατήριο τα χαρακτηριστικά του τυράννου, όπως ήδη τους ήταν γνωστά: καχυποψία, φόβος μήπως χάσουν την εξουσία, απότομος χαρακτήρας, αυθαιρεσία, ύβρις, έπαρση.
Ο S.M. Adams (Sophocles the playwright - Oedipus Tyrannus) υποστηρίζει ότι ο χαρακτηρισμός «τύραννος», εμφαίνει ότι η τραγωδία είναι στο μεγαλύτερο μέρος η ιστορία ενός τυράννου με τα ανάλογα φερσίματα, τόσο στην προσπάθειά του για ανεύρεση της αλήθειας όσο και στις συγκρούσεις του με τα άλλα πρόσωπα.
188. ώστε βοηθώντας εκείνον ωφελώ τον εαυτό μου: Τραγική ειρωνεία. Κατηγορούμενος είναι ο ίδιος ο ανακριτής, που στην προσπάθειά του να προστατέψει τον εαυτό του τον αποκαλύπτει.
194. γιατί όλα εγώ θα κάμω, και θα φανώ με του θεού τη χάρη αν θα πετύχω, ή αν θα πάω χαμένος:
Από το σημείο αυτό αρχίζει ουσιαστικά η περιπέτεια του Οιδίποδα που στηρίζεται στην απόφασή του να μάθει την αλήθεια. Από το σημείο αυτό αρχίζει η πορεία από την πλήρη άγνοια στην αλήθεια, που οδηγεί και στην πτώση και αυτοτιμωρία του Οιδίποδα.
197. Ας σηκωνόμαστε: Οι ικέτες αποχωρούν με τον ιερέα από τη δεξιά πάροδο.