🏛️ Σχόλια στην τελευταία έκκληση και την άλωση (§109-116)

Εδώ σχολιάζονται τα τελευταία λόγια του Διαλόγου: η ύστατη προσπάθεια των Αθηναίων να πείσουν τους Μηλίους (§109-111), η τελική άκαμπτη απόφαση των Μηλίων (§112), η αποχαιρετιστήρια προειδοποίηση των Αθηναίων για την «απερίσκεπτη ελπίδα» (§113) και, στο τέλος, η περίληψη των §§114-116, όπου εξιστορείται η πολιορκία και η άλωση της Μήλου.

📜 §109

μόνο με πολλούς συμμάχους εκστρατεύουν: Τη γνώμη αυτή εξέφρασε και ο Περικλής (2.39.2) κάνοντας συνάμα μια γενικότερη σύγκριση της στρατιωτικής τακτικής των Σπαρτιατών και Αθηναίων.

Το σχόλιο δηλαδή δείχνει ότι το επιχείρημα των Αθηναίων για τη σπαρτιατική δειλία δεν είναι εφεύρεση της στιγμής: επαναλαμβάνει έναν πάγιο αθηναϊκό τόπο, γνωστό από τον Επιτάφιο.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Απόσπασμα από τον Επιτάφιο Λόγο του Περικλή (2.39): «Έχουμε την πόλη μας ανοικτή σ' όλους κι ουδέποτε κάνουμε ξενηλασία για να εμποδίσουμε κάποιον να μάθει ή να δει κάτι, που αν δεν αποκρυβόταν, θα μπορούσε να το δει κάποιος εχθρός και να ωφεληθεί, επειδή στηρίζουμε την πεποίθηση μας όχι τόσο στις υλικές προπαρασκευές κι απάτες, όσο στην ευψυχία που επιδεικνύουμε εμείς οι ίδιοι την ώρα των έργων. Επίσης κι η εκπαίδευση μας είναι διαφορετική, γιατί εκείνοι μεν (= οι Σπαρτιάτες) επιδιώκουν την απόκτηση ανδρείας με επίπονη σκληραγωγία από την παιδική τους ακόμη ηλικία, εμείς δε ζούμε μ' όλες τις ανέσεις κι εν τούτοις ριχνόμαστε στους ισοδύναμους κινδύνους με ορμή που δεν είναι κατώτερη από την ορμή των αντιπάλων μας. Απόδειξη δε τούτου είναι η εξής: οι Λακεδαιμόνιοι δεν εκστρατεύουν στη χώρα μας μόνοι, αλλά μ' όλους τους συμμάχους τους, ενώ εμείς κάθε φορά που θα επιτεθούμε μόνοι εναντίον της χώρας άλλων, τις περισσότερες φορές νικούμε χωρίς δυσκολία αυτούς που υπερασπίζονται την ίδια την πατρίδα τους. Εκτός δε τούτου κανένας εχθρός μέχρι τώρα δεν αντιμετώπισε ολόκληρη τη δύναμη μας, γιατί εμείς ταυτόχρονα και με το ναυτικό ασχολούμαστε και στην ξηρά κάνουμε πολλές εκστρατείες εμείς οι ίδιοι. Όταν δε οι εχθροί συγκρουστούν κάπου με κάποιο μέρος του στρατού μας και νικήσουν μερικούς από μας, καυχώνται ότι μας νίκησαν όλους, αν πάλι νικηθούν, δικαιολογούνται ότι νικήθηκαν από όλους. Επομένως με το να θέλουμε να κινδυνεύουμε χωρίς να χάσουμε τις ανέσεις μας κι όχι με επίπονη σκληραγωγία, κι υπακούοντας όχι στην επιβολή των νόμων, αλλά στην έμφυτη ανδρεία του χαρακτήρα μας, έχουμε το πλεονέκτημα ότι δεν καταπονούμαστε για τις μελλοντικές ταλαιπωρίες, κι όταν βρεθούμε σ' αυτές, δε φαινόμαστε πιο άτολμοι απ' αυτούς που συνεχώς μοχθούν. Αξίζει λοιπόν να θαυμάζεται η πόλη μας και γι' αυτά και γι' άλλα ακόμη».

🌊 §110

1. πολύ δε το Κρητικό πελαγος: Πράγματι η ανοικτή θάλασσα του Κρητικού πελάγους παρείχε τη δυνατότητα εύκολης διαφυγής για κάποιον που ήθελε να το διασχίσει, όπως απέδειξε και το παράδειγμα του Σπαρτιάτη Αλκίδα το 427 π.Χ. που κατόρθωσε να ξεφύγει από την παρακολούθηση του Αθηναϊκού στόλου (3.33-34).

2. στους οποίους δεν πήγε ο Βρασίδας: Μετά την κατάληψη της Αμφίπολης ο Βρασίδας κατέλαβε με τη βία ή προσεταιρίστηκε με την πειθώ πολλές πόλεις των παραλίων της Χαλκιδικής που ανήκαν στην Αθηναϊκή συμμαχία. Άλλες όμως πόλεις στα Θρακικά παράλια, όπως η Μαρώνεια και τα Άβδηρα, απέφυγε να καταλάβει, αν και ο δρόμος ήταν ανοικτός σ' αυτόν κι αν και υπήρχαν στις πόλεις αυτές άνθρωποι με ολιγαρχικά φρονήματα έτοιμοι να τον υποδεχτούν. Ασφαλώς όμως την εποχή του Διαλόγου (416 π.Χ.) δεν υπήρχε καμιά άμεση πιθανότητα για επανάληψη των Σπαρτιατικών κατορθωμάτων στα Θρακικά παράλια, οι Μήλιοι όμως για ρητορικούς λόγους υπενθυμίζουν στους Αθηναίους την παλιά τους ήττα και τους επισύρουν τον ενδεχόμενο κίνδυνο για καινούργιες απώλειες και κινδύνους που αφορούν όχι μόνο τους συμμάχους, αλλά και την ίδια την πόλη των Αθηνών.

🛡️ §111

1. ποτέ οι Αθηναίοι δεν έλυσαν μια πολιορκία από φόβο άλλου αντιπάλου: Πράγματι, στην περίπτωση της Αίγινας η Αθηναϊκή πολιορκητική δύναμη παρέμεινε στο νησί παρά τον τελικά ανεπιτυχή αντιπερισπασμό και την πίεση των Κορινθίων και των συμμάχων τους στα Μέγαρα (1.105)· στην περίπτωση της Ποτίδαιας και ιδιαίτερα στην περίπτωση της αποστασίας της Μυτιλήνης, όταν οι Αθηναίοι παρά τον επικείμενο κίνδυνο από τους Λακεδαιμονίους και τους συμμάχους τους όχι μόνο δεν ανακάλεσαν το στόλο που έστειλαν στη Μυτιλήνη, αλλά και κατόρθωσαν με τις ναυτικές δυνάμεις που είχαν, να κάμουν μια εντυπωσιακή παρουσία στον Ισθμό και στα παράλια της Πελοποννήσου που ανάγκασε τους Λακεδαιμονίους και τους συμμάχους τους ν' αλλάξουν τα σχέδιά τους για επίθεση στην Αττική (3.16). Επίσης πολύ αξιοθαύμαστη ήταν η αποφασιστικότητα των Αθηναίων να συνεχίσουν την πολιορκία των Συρακουσών παρά το γεγονός ότι ο Σπαρτιατικός στρατός κατείχε τη Δεκέλεια κι αποτελούσε άμεση απειλή για την ίδια την πόλη των Αθηνών (7.28).

2. δεν πρέπει να παρασυρθείτε από το αίσθημα τιμής: Τέτοια είναι η κακώς νοούμενη ντροπή που οδηγεί τους ανθρώπους σε μια ανόητη αντίσταση· κατά την άποψη των Αθηναίων οι Μήλιοι έπρεπε να σταθμίσουν τις δυνατότητες επιτυχίας της αντίστασής τους πρωτού αποφασίσουν κάτι που θα κατέληγε -όπως κι έγινε- σε ολοκληρωτική καταστροφή. Τέτοια σωφροσύνη έδειξε ο ναύαρχος Φρύνιχος όταν σε κάποια κρίσιμη στιγμή συμβούλευσε τους Αθηναίους να μην εμπλακούν παράλογα σε ναυμαχία απλώς και μόνο από αίσθημα τιμής, λέγοντάς τους πως μια ολοκληρωτική ήττα θ' αποτελούσε μεγαλύτερη ντροπή από μια έγκαιρη αποχώρηση (8.27. 2-3).

3. ανοησία: Είναι αντίθετη προς τη σωφροσύνη. Είναι το ίδιο πράγμα που οι Αθηναίοι υπέδειξαν επίσης στην παράγραφο 101 και που συνίσταται στην αντίσταση σε κάποια φανερά ανώτερη δύναμη. Αντίθετα προς τους Μηλίους, οι Χίοι φαίνεται πως σε μια ανάλογη περίπτωση επέδειξαν σωφροσύνη γιατί αντιστάθηκαν μεν, αλλ' η αντίστασή τους στηριζόταν σε ορισμένους υπολογισμούς που έδιναν βάσιμες ελπίδες νίκης, έστω κι αν τελικά οι υπολογισμοί τους απέτυχαν (8.24. 4-5).

4. που σας προτείνει μετριοπαθείς όρους: Ίσως δεν πρέπει κανείς ν' αμφιβάλλει για την ειλικρίνεια των Αθηναίων όταν συμβουλεύουν τους Μηλίους να φανούν λογικοί, να εκμεταλλευτούν την τελευταία ευκαιρία που τους προσφέρεται και να υποταγούν. Το πρόβλημα όμως είναι τι ακριβώς περιλάμβαναν οι μετριοπαθείς κατά τη γνώμη των Αθηναίων όροι, κι αυτό δεν είμαστε σε θέση να το ξέρουμε. Αν ζητούσαν από τους Μηλίους να υπαχθούν στο καθεστώς της φορολογικής υποτέλειας, τότε ίσως μπορούσαν να μιλούν για μετριοπάθεια. Αν όμως απαίτησή τους ήταν να υποταγεί σ' αυτούς η Μήλος χωρίς όρους, μια τέτοια απαίτηση θα ήταν παράλογο να ονομαστεί μετριοπάθεια.

⚔️ §112

1. ζει ελεύθερη εδώ κι επτακόσια χρόνια: Η φράση «επτακόσια χρόνια» δεν πρέπει να ληφθεί στην κυριολεξία. Φαίνεται πως αποτελούσε ένα συμβατικό τρόπο του λέγειν. Ο Ισοκράτης (6.12) παρουσιάζει τον Αρχίδαμο να μιλά γύρω στα 360 π.Χ. για επτακόσια χρόνια Σπαρτιατικής δόξας, κι ο ιστορικός Έφορος αναφέρει πως η κάθοδος των Ηρακλειδών έγινε επτακόσια χρόνια πριν από τη μάχη των Λεύκτρων (371 π.Χ.).

Η πολιορκία κι άλωση της Μήλου έγινε το 416 π.Χ. Αν οι Μήλιοι έζησαν πράγματι επτακόσια χρόνια ελεύθερου βίου, αυτό σημαίνει πως ο Δωρικός εποικισμός της Μήλου πρέπει να έγινε το 1116 π.Χ. Σύμφωνα όμως με το Θουκυδίδη (1.12.3) η κάθοδος των Δωριέων στην Πελοπόννησο έγινε ογδόντα χρόνια μετά τον Τρωικό πόλεμο δηλαδή γύρω στο 1100 π.Χ. Εφ' όσον δε οι Δωριείς της Μήλου είναι άποικοι της Σπάρτης πρέπει κανονικά ο Δωρικός εποικισμός της Μήλου να έγινε μετά το 1100 π.Χ.

2. Θα προσπαθήσουμε να σωθούμε: Η απόφαση των Μηλίων για αντίσταση τη στιγμή που μια λογική εξέταση των δεδομένων δεν άφηνε καθόλου περιθώρια επιτυχίας φαίνεται δύσκολο να εξηγηθεί. Μάλιστα τα προηγούμενα παραδείγματα των Πλαταιών και της Σκιώνης δεν έπρεπε να τους αφήσουν οποιεσδήποτε ψευδαισθήσεις για την τύχη της πόλης τους σε περίπτωση μιας πιθανής αποτυχίας. Έτσι είναι δύσκολο να θυλάξουμε οποιοδήποτε συμπέρασμα για τα πιθανά κίνητρα που τους έκαμαν να τηρήσουν αυτή την άκαμπτη στάση απέναντι στους Αθηναίους. Πιθανώς όμως 1) οι Μήλιοι να πίστευαν πως κάποια απρόβλεπτη πολιτική κρίση θα έστρεφε αλλού την προσοχή των Αθηναίων 2) να έθεσαν ίσως υπερβολικές ελπίδες στη βοήθεια των Σπαρτιατών, όπως έκαμαν παλαιότερα κι οι Έλληνες των παραλίων της Μικράς Ασίας (Ηρόδοτος 5.49) πριν από τους Περσικούς πολέμους στην προσπάθειά τους ν' απαλλαγούν από τον Περσικό ζυγό 3) ίσως για λόγους αρχής να πίστευαν πως οποιαδήποτε τύχη και να τους περίμενε δε θα ήταν χειρότερη από τη δουλική υποταγή τους στον Αθηναϊκό ζυγό.

🎭 §113

1. οι άνθρωποι που...συμβεί: Και σ' άλλες περιπτώσεις ο Θουκυδίδης θεωρεί σφάλμα τη συνήθεια των ανθρώπων να παραμερίζουν τη λογική και να στηρίζουν τα πάντα στην απερίσκεπτη ελπίδα (4.108.4). Στο ίδιο σφάλμα υπέπεσαν κι οι ίδιοι οι Αθηναίοι στην περίπτωση της Μυτιλήνης (3.3.1). Όμως στο Επιτάφιο Λόγο του Περικλέους η ελπίδα ως μέσο πραγματοποίησης του αβέβαιου σε συνδυασμό με την οργανωμένη αυτοπεποίθηση για την επίτευξη του βέβαιου επαινείται ως αρετή (2.42.4).

Επίσης ο Κλέωνας (3.39.3) αφήνει να νοηθεί πως το παράλογο θάρρος για το μέλλον, όταν δε συνοδεύεται από την ανάλογη δύναμη και θέληση οδηγεί στην καταστροφή.
(Βλέπε επίσης Σχόλια στην παράγραφο 102 για την τύχη).

2. την κατάσταση που έχετε μπροστά σας: Το εκστρατευτικό σώμα της Αθήνας που βρισκόταν έξω και γύρω από την πόλη.

3. στηρίξατε τα πάντα στους Λακεδαιμονίους, στην τύχη και στις ελπίδες σας: Είναι ορθή η παρατήρηση πως οι Μήλιοι αγνόησαν εντελώς την ωμή πραγματικότητα και στήριξαν την ευδίωση του αγώνα τους πάνω σε ασταθείς και αβέβαιους παράγοντες. Τα λόγια όμως αυτά στο στόμα των Αθηναίων πρέπει να θεωρήσουμε αναγκαστικά ειρωνικά αν σκεφτούμε πως μια παρόμοια παράλογη ελπίδα οδήγησε τους Αθηναίους τον επόμενο χρόνο (415 π.Χ.) στη μακρινή και άτυχη εκστρατεία τους στη Σικελία, έστω κι αν οι ίδιοι στηρίχτηκαν στις δικές τους δυνάμεις και με την καλή τους οργάνωση προσπάθησαν να μειώσουν όσο το δυνατό περισσότερο τον απρόβλεπτο παράγοντα της τύχης.

4. μόνο και μόνο επειδή τα επιθυμείτε, πράγματα μελλοντικά και αόριστα έχουν κιόλας συμβεί: Εύστοχη ψυχολογική παρατήρηση του Θουκυδίδη που δηλώνει την τάση ορισμένων ανθρώπων να γίνονται φαντασιόπληκτοι και να ταυτίζουν τις έντονές τους επιθυμίες με την πραγματικότητα. Παρόμοιες κρίσεις κάνει ο Θουκυδίδης για τις πόλεις των παραλίων της Θράκης που υποτιμώντας την Αθηναϊκή δύναμη, ηθέλησαν ν' αποστατήσουν από τους Αθηναίους και να προσχωρήσουν στο Βρασίδα (4.108.4): «Θεωρούσαν, λανθασμένα, την Αθηναϊκή δύναμη όχι τόσο μεγάλη, όσο αποδείχτηκε αργότερα, κι η κρίση τους βασιζόταν περισσότερο στην τυφλή τους επιθυμία παρά στις ασφαλείς προβλέψεις. Γιατί οι άνθρωποι συνηθίζουν εκείνο που επιθυμούν, να το εμπιστεύονται στην απερίσκεπτη ελπίδα, κι εκείνο πάλι που δε θέλουν να τους συμβεί, να το παραμερίζουν μ' αυθαίρετη κρίση».

🩸 §§114-116: Περίληψη

Μετά από την άκαμπτη απόφαση των Μηλίων, οι Αθηναίοι πρέσβεις γύρισαν στο στρατόπεδο τους και σε λίγο άρχισαν οι εχθροπραξίες. Έζωσαν κυκλικά την πόλη της Μήλου με τείχος, άφησαν μια φρουρά από δικούς τους και συμμάχους στρατιώτες να την πολιορκούν στη στεριά και στη θάλασσα, κι οι ίδιοι αποχώρησαν με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού τους.

Το «έζωσαν κυκλικά την πόλη με τείχος» είναι το περιτείχισμα — η κλασική αθηναϊκή μέθοδος αποκλεισμού.

Οι Μήλιοι όμως με τον καιρό πήραν θάρρος κι αφού έκαμαν νυκτερινό αιφνιδιασμό κυρίεψαν ένα μέρος του τείχους, εκεί που βρισκόταν η αγορά των Αθηναίων, σκότωσαν πολλούς φρουρούς και μετέφεραν σιτάρι κι άλλα χρήσιμα πράγματα στην πόλη τους. Ήταν φανερό πως οι Αθηναίοι προσπαθούσαν να τους εξαναγκάσουν να παραδοθούν από πείνα. Αυτά συνέβηκαν το καλοκαίρι. Μέσα στο χειμώνα οι Μήλιοι κυρίεψαν ένα άλλο μέρος του τείχους που τους περιέζωνε, τελικά όμως έφθασε στο νησί περισσότερος Αθηναϊκός στρατός με αρχηγό το Φιλοκράτη του Δήμεα. Ο πολιορκητικός κλοιός έγινε πιο στενός κι οι Μήλιοι καθώς φαίνεται από πείνα κι από κάποια προδοσία αναγκάστηκαν να παραδοθούν με μοναδικό όρο ν' αποφασίσουν οι Αθηναίοι για την τύχη τους. Οι τελευταίοι σκότωσαν όλους τους ενήλικες Μηλίους (κάπου πεντακοσίους) που μπορούσαν να φέρουν όπλα κι έκαμαν δούλους τα παιδιά και τις γυναίκες (κάπου τρεις χιλιάδες). Αργότερα έστειλαν στο νησί πεντακοσίους Αθηναίους αποίκους.

😔 Η εντύπωση από την καταστροφή της Μήλου

Η καταστροφή της Μήλου κι η σφαγή και ο εξανδραποδισμός των κατοίκων της έκαμαν μεγάλη αίσθηση σ' όλους τους Έλληνες κι έγιναν στους μετέπειτα χρόνους σύμβολο σκληρής κι απάνθρωπης μεταχείρισης, και ντροπή για την Αθήνα, τη στιγμή μάλιστα που οι Μήλιοι καθώς φαίνεται δεν έδωσαν καμιά αφορμή στους Αθηναίους, αλλά ήταν απλώς ένα μικρό νησί που ήθελε να ζήσει ελεύθερο, ανεξάρτητο και ουδέτερο.

Ο Αριστοφάνης στους Όρνιθές του (186) που ανέβασε το 414 π.Χ. αναφέρεται στο «Μήλιο λιμό», ο δε Ισοκράτης πλέκοντας αρκετά χρόνια αργότερα το εγκώμιο της πόλης των Αθηνών δεν παραλείπει ν' αναφέρει την κακή εντύπωση που έκαμε σ' όλους τους Έλληνες η τιμωρία της Μήλου κι η προηγούμενη εξόντωση των κατοίκων της Σκιώνης (Πανηγυρικός 100). Ο Ψευδο-Ανδοκίδης (Κατά Αλκιβιάδου 22-23) αναφέρει πως εισηγητής της τιμωρίας ήταν ο Αλκιβιάδης, ο Πλούταρχος όμως (Αλκιβιάδης 16) αφήνει να νοηθεί πως ο Αλκιβιάδης απλώς την υποστήριξε. Όποιος όμως και να ήταν εισηγητής τον τρόπο της τιμωρίας, η απόφαση για την απάνθρωπη αυτή πράξη λήφθηκε από την ίδια την πόλη της Αθήνας που εύκολα τότε παρασυρόταν από τους δημαγωγούς, όπως έδειξε προηγουμένως κι η απόφαση για την τιμωρία των Μυτιληναίων. Έτσι οι συνέπειες της απόφασης βάραιναν τη συνείδηση όλων των Αθηναίων κι ο Ξενοφώντας στα Ελληνικά του (2.2.3) παραστατικά περιγράφει την αγωνία και το φόβο των Αθηναίων μετά την καταστροφή στους Αιγός Ποταμούς. Τελικά όμως οι Σπαρτιάτες τους φέρθηκαν με γενναιοφροσύνη, κι ο Λύσανδρος επανέφερε πίσω στη Μήλο όλους τους κατοίκους που επέζησαν μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου (2.11.9).