🎭 Σχόλια στην ελπίδα, την τύχη και τους θεούς (§102-108)

Εδώ σχολιάζεται ο πυρήνας του Διαλόγου: η επίκληση της τύχης και της ελπίδας από τους Μηλίους, η αθηναϊκή ανατροπή του επιχειρήματος για την εύνοια των θεών και, τέλος, η ελπίδα στη σπαρτιατική βοήθεια. Τα σχόλια του βιβλίου φωτίζουν τη μετάβαση από τη θεοκεντρική στην ανθρωποκεντρική θεώρηση της ιστορίας και τη σοφιστική αντίθεση φύση-νόμος.

🎲 §102

Παράλληλα χωρία (προαιρετικά)

Β. (προαιρετικό) οι τύχες του πολέμου δημιουργούν περισσότερη ισορροπία μεταξύ των αντιπάλων: Ο Θουκυδίδης αναφέρεται συχνά στην απροσδόκητη τύχη και στο παράλογο στοιχείο του πολέμου σύμφωνα με το οποίο πολλές φορές ο πιο αδύνατος μπορεί να νικήσει τον πιο δυνατό. Άλλωστε ζωηρή ήταν η ανάμνηση των Ελλήνων από τους Περσικούς πολέμους κατά τους οποίους οι ολιγάριθμοι και αδύνατοι σχετικά Έλληνες κατόρθωσαν να νικήσουν την πανίσχυρη Περσική αυτοκρατορία. Αλλά και τα πρόσφατα παραδείγματα του Πελοποννησιακού πολέμου έδειξαν καθαρά πως η απρόοπτη έκβαση του πολέμου μπορεί να είναι κοινή και για τους δυο αντιπάλους και να ευνοεί πότε το ένα και πότε το άλλο στρατόπεδο. Ακόμα και οι Μήλιοι παρά την τραγική θέση που βρίσκονταν, στην πολιορκία που επακολούθησε είχαν δυο απρόβλεπτες επιτυχίες (5.115.4, 116.2).

Β. (προαιρετικό) Η αντίληψη για το απροσδόκητο του πολέμου έγινε κοινός τόπος που συχνά οι ρήτορες εκμεταλλεύονταν για να υποστηρίξουν κάθε φορά την άποψη που ήθελαν ανάλογα με την περίσταση. Ο Θουκυδίδης αναφέρεται συχνά σ' αυτό είτε ο ίδιος προσωπικά είτε τοποθετώντας παρόμοιες σκέψεις στο στόμα των προσώπων της ιστορίας του. Έτσι οι Αθηναίοι πρέσβεις μιλώντας στο κοινό των Λακεδαιμονίων πριν από την έναρξη του πολέμου προειδοποιούν τους Σπαρτιάτες (1.78.2): «Σκεφθείτε πόσα είναι τα απρόοπτα του πολέμου (ό παράλογος του πολέμου) προτού εμπλακείτε σ' αυτόν. Γιατί ο πόλεμος όταν παρατείνεται, καταντά συνήθως μια σειρά από περιπέτειες, από τις οποίες απέχουμε κι οι δυο εξίσου, η δε καλή ή κακή έκβασή του είναι αδήλη και αμφίβολη». Αργότερα ο Περικλής μιλώντας στους Αθηναίους για το ίδιο θέμα τονίζει (1.140.1): «Γιατί είναι ενδεχόμενο οι εκβάσεις των επιχειρήσεων να λάβουν τροπή περισσότερο απροσδόκητη απ' όσο τα σχέδια των ανθρώπων. Γι' αυτό δε ακριβώς συνηθίζουμε να κατηγορούμε την τύχη για όσα συμβαίνουν αντίθετα με τους υπολογισμούς μας». Επίσης ο Διόδοτος προσπαθώντας να εξηγήσει στους Αθηναίους τους λόγους που οδήγησαν τους Μυτιληναίους σε αποστασία ανάμεσα στ' άλλα αναφέρει (3.45.6): «Εκτός απ' αυτά συντελεί όχι λιγότερο στην παρόρμηση των ανθρώπων και η τύχη. Γιατί πολλές φορές βοηθεί απροσδόκητα και παρακινεί τον άνθρωπο να ριφθεί στον κίνδυνο με λιγότερα μέσα απ' όσα χρειάζονται· ιδιαίτερα δε παρακινεί τις πόλεις, επειδή αυτές αγωνίζονται για τα πιο σπουδαία πράγματα, δηλαδή για την ελευθερία τους ή για την υποταγή άλλων κι επειδή το κάθε άτομο, όταν αναλαμβάνει έναν αγώνα μαζί με όλους τους άλλους, υπερτιμά απερίσκεπτα τις δυνάμεις του».

Β. (προαιρετικό) Σ' άλλη πάλι περίπτωση ο Θουκυδίδης (2.11.4) τοποθετεί στο στόμα του Αρχίδαμου τη φράση «ἄδηλα γὰρ τὰ τῶν πολέμων» κι ο Σπαρτιάτης στρατηγός στη συνέχεια παρατηρεί: «πολλές φορές δε το μικρότερο πλήθος, επειδή κατείχετο από φόβο, απέκρουσε καλύτερα τους περισσότερους που βρέθηκαν απαράσκευοι γιατί περιφρονούσαν τους αντιπάλους τους».

🌫️ §103

1. Η ελπίδα ως «παραμυθία εν τω κινδύνω»

1. Στην ώρα του κινδύνου η ελπίδα είναι παρηγοριά... καταστρέφει: Τα λόγια αυτά των Αθηναίων αποκτούν ειρωνική για τους ίδιους σημασία, αν ληφθεί υπόψη πως μια παρόμοια ελπίδα με τραγικές για την Αθήνα συνέπειες τους οδήγησε τον επόμενο χρόνο στη γνωστή εκστρατεία εναντίον της Σικελίας. Δεν αποκλείεται μάλιστα το μέρος αυτό του Διαλόγου να γράφτηκε μετά το 413 π.Χ., όταν τα αποτελέσματα της εκστρατείας ήταν ήδη γνωστά.

Πάντως οι Αθηναίοι κάνουν διάκριση μεταξύ της ελπίδας που στηρίζεται στην προετοιμασία και συνοδεύεται από ανάλογη δύναμη και της ελπίδας που δε στηρίζεται σε κανένα υπόβαθρο. Η πρώτη μπορεί ν' αποδειχθεί απλώς βλαβερή, η δεύτερη όμως ολέθρια.

Β. (προαιρετικό) Το ριψοκίνδυνο της ελπίδας τονίζεται επίσης από το Διόδοτο στο γνωστό του λόγου για τους Μυτιληναίους (3.45.5): «Επίσης κι η ελπίδα κι η επιθυμία σε κάθε περίσταση, η μεν επιθυμία με το να προηγείται, η δε ελπίδα με το να ακολουθεί, και η μεν πρώτη με το να επινοεί το σχέδιο της δράσης, η δε δεύτερη με το να υποβάλλει την ευνοία της τύχης, προξενούν πλείστες συμφορές. Μ' αν και είναι αφανείς έχουν μεγαλύτερη δύναμη από τους φανερούς κινδύνους». Επίσης ο Περικλής τονίζει ότι η ορθή εκτίμηση της πραγματικότητας οδηγεί σ' ένα μέλλον ασφαλέστερο παρά η ελπίδα που η δύναμή της στηρίζεται στην αμηχανία (2.65.5).

2. Τα «ανθρώπινα μέσα»

2. με ανθρώπινα μέσα: Δηλαδή με δικές τους προσπάθειες· τέτοιες όμως προσπάθειες θα σήμαιναν για τους Μηλίους υποταγή χωρίς αγώνα. Σ' ένα μεταφορικό επίπεδο η φράση με «ανθρώπινα μέσα» μπορούσε ν' αποδοθεί με τη λέξη «λογικά», παίρνοντας δηλαδή οι Μήλιοι μέτρα που οι άνθρωποι ως άνθρωποι μπορούσαν να πάρουν.

Αντίθετα, το να ενεργούν με τέτοιο τρόπο που μόνο ένα θαύμα μπορεί να τους σώσει, ισοδυναμεί με υπέρβαση των ορίων που η ανθρώπινη φύση τους επιβάλλει. Μια τέτοια όμως «λογική» αντιμετώπιση εκ των πραγμάτων θα ισοδυναμούσε και πάλι με τη χωρίς όρους υποταγή των Μηλίων στους Αθηναίους.

3. Η απόρριψη της μαντικής και των χρησμών

3. καταφεύγουν στη μαντική και στους χρησμούς: Στο Διάλογο δεν αναφέρεται πουθενά πως οι Μήλιοι σκέφτονταν να καταφύγουν στους χρησμούς ή στη βοήθεια των μάντεων. Τα λόγια αυτά στο στόμα των Αθηναίων πρέσβεων απηχούν μάλλον το ορθολογιστικό πνεύμα της εποχής γενικότερα και του Θουκυδίδη ειδικότερα που και σε άλλες περιπτώσεις παίρνει σκεπτικιστική στάση απέναντι στους χρησμούς.

Β. (προαιρετικό) Έτσι ο Θουκυδίδης στο 2.54.3, σχετικά με το χρησμό για το λοιμό, υπαινίσσεται πως οι άνθρωποι ερμηνεύουν τους χρησμούς ανάλογα μ' αυτά που υποφέρουν. Στο 5.26.3 παρατηρεί πως την πρώτη φορά επαλήθευσαν εκείνοι που ισχυρίστηκαν διάφορα πράγματα στηριζόμενοι στους χρησμούς. Επίσης στο 8.1.1. περιγράφει την αγανάκτηση των Αθηναίων εναντίον «των χρησμολόγων και των μάντεων κι όλων των άλλων, όσοι με προφητείες είχαν κάμει να ελπίζουν ότι θα κυριεύσουν τη Σικελία». Δεν αποκλείεται η περίπτωση αυτή της Σικελίας να δέσποζε στο νου του Θουκυδίδη όταν έγραφε την παράγραφο αυτή του Διαλόγου.

Εναντίον των χρησμών καταφέρεται από τους προσωκρατικούς ο Ξενοφάνης, από τους σοφιστές ο Αντιφώντας που διατύπωσε την άποψη πως μαντική είναι η γνώμη του φρονίμου ανδρός (DK89A9), και από τους τραγικούς ο Ευριπίδης που ανάμεσα στις πολλές επικρίσεις του για τους χρησμούς διακήρυξε πως την καλύτερη μαντική συνιστά η γνώμη και η ευβουλία του ατόμου (Ἑλένη 757).

Όλες αυτές θέβαια οι διακηρύξεις απηχούν το ορθολογιστικό πνεύμα του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. που είναι διάχυτο στο έργο του Θουκυδίδη και του Ευριπίδη. Ο ορθολογισμός αυτός απορρίπτει την ιδέα μιας θείας πρόνοιας που έρχεται να βοηθήσει τους δίκαιους και τους ευσεβείς μέσω της τύχης.

Η θεώρηση της ιστορίας παύει πια να είναι θεοκεντρική, όπως στον Ηρόδοτο, και γίνεται ανθρωποκεντρική, δηλαδή ο ίδιος ο άνθρωπος παίρνει τώρα στα χέρια του την τύχη του και καθορίζει ο ίδιος με τη σκέψη του και με τις ενέργειές του το μέλλον του (ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων).

⚖️ §104

1. Το δίκαιο των Μηλίων και η ελπίδα στους θεούς

1. γιατί είμαστε δίκαιοι και αντιμετωπίζουμε αδίκους: Οι Μήλιοι δηλώνουν καθαρά πως έχουν το δίκαιο με το μέρος τους και πως οι Αθηναίοι είναι άδικοι. Πάνω σ' αυτό το δίκαιο στηρίζουν την ελπίδα τους για βοήθεια εκ μέρους των θεών.

Οι Αθηναίοι ήδη υποστήριξαν πως το δίκαιο δε θα τους απασχολούσε στην παρούσα συζήτηση (§89), και πιο κάτω (§105) θα υποστηρίξουν πως και οι θεοί ακόμη αποδέχονται το δίκαιο του ισχυροτέρου. Αξίζει όμως να παρατηρήσει κανείς πως πουθενά οι Αθηναίοι δεν αντικρούουν τον ισχυρισμό των Μηλίων πως έχουν το δίκαιο με το μέρος τους και πως οι Αθηναίοι είναι άδικοι. Το γεγονός πως ο Θουκυδίδης αφήνει αυτή τη διαπίστωση των Μηλίων αναπάντητη εκ μέρους των Αθηναίων δημιουργεί χωρίς αμφιβολία ένα επιζήμιο κλίμα σε βάρος των τελευταίων. Από την άλλη όμως μεριά, το γεγονός πως οι Αθηναίοι πρέσβεις αλλάζουν θέμα δε σημαίνει αναγκαστικά πως σχετική απάντηση δεν ήταν δυνατή.

2. Ποιοι είναι οι «σύμμαχοι» των Μηλίων;

2. Οι σύμμαχοί μας οι Λακεδαιμόνιοι: Η λέξη σύμμαχοι μπορεί να οδηγήσει σε διάφορες εκδοχές: 1) Οι Μήλιοι ήταν μέλη της Πελοποννησιακής συμμαχίας και επομένως τους κάλυπταν οι όροι της Νικίειας Ειρήνης (421 π.Χ.). Σε μια τέτοια περίπτωση είναι άξιο απορίας το γεγονός πως οι Μήλιοι δε διαμαρτύρονται για παραβίαση των σχετικών όρων από τους Αθηναίους 2) Οι Μήλιοι είχαν μια ξεχωριστή συμμαχία με τους Αθηναίους έξω από τα πλαίσια της Πελοποννησιακής συμμαχίας και 3) δεν υπήρχε καμιά επίσημη συμμαχία μεταξύ Μηλίων και Σπαρτιατών, αλλά οι πρώτοι ήλπιζαν στη Σπαρτιατική βοήθεια γιατί ήταν άποικοι και φίλοι των Λακεδαιμονίων που ανέμεναν να τους υποστηρίξουν, αν μη τι άλλο, καθαρά για λόγους τιμής. Αυτή η εκδοχή φαίνεται να είναι η επικρατέστερη. Πάντως ο Θουκυδίδης αφήνει ανεξήγητες τις πραγματικές σχέσεις μεταξύ Μήλου και Σπάρτης, όπως ανεξήγητες άφησε και τις σχέσεις μεταξύ Μήλου και Αθήνας.

🔱 §105

1. Θεοί και άνθρωποι κάτω από τον ίδιο νόμο

1. και οι θεοί και οι άνθρωποι ακολουθούν έναν απόλυτο νόμο της φύσης: Οι Έλληνες πίστευαν πως οι θεοί στη δύναμη είναι πάνω από τους ανθρώπους (υπεράνθρωποι), όχι όμως πάνω από τους νόμους της φύσης (υπερφυσικοί). Θεοί και άνθρωποι είναι υποταγμένοι στους φυσικούς νόμους και κατάγονται από κοινή μητέρα τη γη: «ἓν ἀνδρῶν, ἓν θεῶν γένος· ἐκ μιᾶς δὲ πνέομεν μητρὸς ἀμφότεροι» (Πίνδαρος Νεμεόνικοι 6.1). Το ερώτημα όμως παραμένει κατά πόσο οι θεοί ανήκουν στο νόμο της φύσης που επικαλούνται οι Αθηναίοι ή στο νόμο της Δίκης που επικαλούνται οι Μήλιοι στην παράγραφο 104.

Β. (προαιρετικό) Οι θεοί του Ομήρου και της Ελληνικής μυθολογίας παρουσιάζονται πολλές φορές να είναι «ανήθικοι» με ανθρώπινα ελαττώματα. Παρ' όλα αυτά υπήρχε πάντοτε η αντίληψη για τη σχέση ανάμεσα στην ηθική και τη θρησκεία και θεωρούσαν την προσωποποιημένη Δίκη ως έναν παράγοντα συνοχής στην Ελληνική κοινωνία. Η πίστη πως οι θεοί ήταν προστάτες του δικαίου συνυπήρχε με την πίστη στα διάφορα ελαττώματά τους.

2. Ο νόμος της φύσης και η σοφιστική αντίθεση νόμος-φύση

2. απόλυτο νόμο της φύσης... αν έχουν τη δύναμη να το επιτύχουν: Η φράση μας θυμίζει τη σοφιστική αντίθεση νόμος-φύση και την αντίληψη πως πρέπει να επικρατεί ο νόμος του φυσικά ισχυρότερου. Μ' αυτόν τον τρόπο οι Αθηναίοι προσπαθούν να δικαιολογήσουν τη δεσποτική τους στάση απέναντι στους συμμάχους τους. Η στάση αυτή τους δημιούργησε πολλές αντιπάθειες κι ανάγκασε πολλές ελληνικές πόλεις να στραφούν με το μέρος των Σπαρτιατών κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου. Οι ίδιοι όμως οι Σπαρτιάτες πολλές φορές φέρθηκαν συμπεριφέρθηκαν μ' ανάλογο τρόπο στους άλλους Έλληνες κι ιδιαίτερα στους Μεσσηνίους.

Οι Αθηναίοι πρέσβεις στη Σπάρτη αναφέρθηκαν ήδη στο νόμο της υποταγής του ασθενέστερου στον ισχυρότερο κι υπέδειξαν στους Σπαρτιάτες πως κι αυτοί από το παρελθόν ακολούθησαν παρόμοια συμπεριφορά προς τους συμμάχους τους (1.76). Παρόμοιες σκέψεις για την Αθηναϊκή αρχή εκφράζονται και σ' άλλα χωρία του Θουκυδίδη (4.61.5, 6.18.3 και 6.83.4).

3. Η «απλοϊκότητα» των Μηλίων και ο σπαρτιατικός υπολογισμός

3. σας μακαρίζουμε για την απλοϊκότητά σας: Η φράση περιέχει μια δόση ειρωνείας. Πραγματικά οι Σπαρτιάτες το 425 π.Χ. ήταν έτοιμοι να προδώσουν τις πόλεις που υποσχέθηκαν να ελευθερώσουν και τις πρόδωσαν το 421 π.Χ. με τη Νικίεια Ειρήνη (5.18. 5-8).

Οι Αθηναίοι στο Διάλογο επανειλημμένα επανέρχονται στην εγωιστική και συμφεροντολογική στάση της Σπάρτης. Έτσι στην παράγραφο 105 οι Σπαρτιάτες παρουσιάζονται να ταυτίζουν το έντιμο με το ευχάριστο και το δίκαιο με το συμφέρον. Στην παράγραφο 107 οι Σπαρτιάτες αποφεύγουν τους κινδύνους για χάρη των συμμάχων τους και στην παράγραφο 109 παρουσιάζονται ως ψυχροί υπολογιστές που βοηθούν μόνο εκείνους από τους συμμάχους τους που τους υπολογίζουν όχι για τα φιλικά τους αισθήματα, αλλά για τη δύναμη που έχουν και που τους χρειάζεται επίσης για τη δική τους ασφάλεια.

Β. (προαιρετικό) Ο εγωισμός και η υποκρισία είναι συνηθισμένες κατηγορίες για τους Σπαρτιάτες στο υπόλοιπο έργο του Θουκυδίδη (αλλά και σ' άλλους συγγραφείς του 5ου και του 4ου π.Χ. αιώνα). Στο πρώτο βιβλίο οι Αθηναίοι τους κατηγορούν πως κατά τη διάρκεια των Μηδικών πολέμων βοήθησαν τους άλλους Έλληνες μόνο γιατί φοβήθηκαν για τη δική τους ασφάλεια (1.74.3), στο τρίτο βιβλίο παρουσιάζονται διστακτικοί να βοηθήσουν τις πόλεις που αποστάτησαν από τους Αθηναίους (3.13.7), αλλά φάνηκαν αδίστακτοι στη χρησιμοποίηση ύπουλων μεθόδων για ν' απαλλαγούν από τους Είλωτες (4.80.3-4). Κατηγορούνται επίσης για τη σκληρή και υποκριτική συμπεριφορά τους εναντίον της Πλάταιας (3.56.3) και για την εγκατάλειψη των συμμάχων τους με τη Νικίειο Ειρήνη (5.28.2), πως αποδείχνουν όχι για να προστατεύσουν τους συμμάχους των Πελοποννησίους, αλλά να τους υποδουλώσουν (5.27.2) και πως δε θα διστάσουν σε μια δεδομένη στιγμή να συμμαχήσουν με την Αθήνα ενάντια στους πρώην συμμάχους τους (5.29.3).

Αλλά και ο Ηρόδοτος τους κατηγορεί πως άλλα σκέφτονται κι άλλα λένε (9.54), ο Ευριπίδης στις Ἱκέτιδες (187) πως είναι ωμοί και ασταθείς στη συμπεριφορά τους και στην Ἀνδρομάχη (445) πως είναι δόλιοι και αρχηγοί στο ψέμα και μηχανορράφοι. Ο Ισοκράτης στον Πανηγυρικό του (122) διαπιστώνει πως οι Λακεδαιμόνιοι στην αρχή δήλωναν πως άρχισαν τον πόλεμο για να ελευθερώσουν τους Έλληνες, στο τέλος όμως τους εξαπάτησαν και τους οδήγησαν στην υποδούλωση. Παρόμοια κατηγορία διατυπώνει κι ο Ξενοφώντας με το στόμα των Θηβαίων στα Ἑλληνικά του (3.5. 12-13).

🛡️ §106

Οι Μήλιοι συζητούν και πάλι με βάση το συμφέρον προσπαθώντας ν' αποδείξουν τα στρατιωτικά και πολιτικά ωφελήματα για τους Λακεδαιμονίους σε περίπτωση που θα βοηθούσαν τους Μηλίους, όπως προηγουμένως προσπάθησαν ν' αποδείξουν κάτι ανάλογο για τους Αθηναίους σε περίπτωση που οι τελευταίοι θα εγκατέλειπαν τα κατακτητικά τους σχέδια (§98).

⚔️ §107

αλλά οι Λακεδαιμόνιοι αυτό αποφεύγουν όσο μπορούν: Αυτό δεν είναι αλήθεια, γιατί οι Λακεδαιμόνιοι ρίχνονταν στους κινδύνους, αλλά με σύνεση και περίσκεψη, και, παρά τη στρατιωτική τους υπεροχή κι ανδρεία, προτιμούσαν πολλές φορές την ειρηνική επίλυση των διαφορών τους.

🌊 §108

και κοντά στην Πελοπόννησο είμαστε: Η Μήλος δεν είναι πολύ κοντά στη Λακωνία. Στην πραγματικότητα είναι κάπως πιο κοντά στο Σούνιο παρά σε οποιοδήποτε σημείο της Λακωνίας. Είναι όμως το πιο κοντινό νησί στην Πελοπόννησο σε σχέση με τις άλλες Κυκλάδες κι έτσι είχε κάποια στρατιωτική σημασία για τους Σπαρτιάτες κάθε φορά που ήθελαν να διασχίσουν το Αιγαίο. Η γεωγραφία της όμως θέση της είχε βεβαίως στρατιωτική σημασία και για τους Αθηναίους. Η στρατιωτική σημασία της Μήλου για τους Σπαρτιάτες φάνηκε έμπρακτα το 427 π.Χ., όταν ο ναύαρχος Αλκίδας έκαμε την εκστρατεία στη Λέσβο (βλέπε Σχόλια §84.8,Β).