🛡️ Σχόλια στην ασφάλεια της ηγεμονίας (§96-101)

Τα σχόλια αυτά φωτίζουν το τμήμα του Διαλόγου όπου οι Μήλιοι επιμένουν στο δίκαιο και στον φυλετικό δεσμό, ενώ οι Αθηναίοι απαντούν με τη λογική της ασφάλειας της ηγεμονίας τους. Στο τέλος (§100-101) η αντιπαράθεση κορυφώνεται σε σύγκρουση δύο αξιακών κωδίκων: τιμή και ανδρεία απέναντι σε σωτηρία και σωφροσύνη.

🤝 Β. Παράλληλο χωρίο (προαιρετικό) — συνέχεια από την §95

Β. Παρόμοια σκέψη για την έχθρα εκφράζει και ο Περικλής (2.63.5): «Αλλά το να μισούνται και να προκαλούν προσωρινή δυσαρέσκεια είναι γνώρισμα όλων που είχαν την αξίωση να υποτάξουν άλλους στην εξουσία τους. Και βέβαια όποιος προκαλεί το φθόνο των άλλων για πολύ σπουδαία ζητήματα, ορθά σκέφτεται. Γιατί το μίσος δε διαρκεί πολύ, η δε λαμπρότητα του παρόντος και η δόξα του μέλλοντος αφήνουν μνήμη αθάνατη». Επίσης ο Κλέωνας (3.39.5) υποστηρίζοντας την τιμωρία των Μυτιληναίων παρατηρεί: «ο άνθρωπος γενικά είναι εκ φύσεως τέτοιος ώστε να περιφρονεί μεν αυτούς που τον περιποιούνται, να θαυμάζει δ᾽ αυτούς που δεν υποκύπτουν σ᾽ αυτόν» (σεβασμός της δύναμης).

⚖️ §96

1. τέτοια αντίληψη του δικαίου: Ο καθένας αντιλαμβάνεται το δίκαιο με το δικό του τρόπο και ανάλογα με το δικό του συμφέρον. Μια τέτοια σχετική αντίληψη του δικαίου είναι σοφιστική και θυμίζει τη ρήση του Πρωταγόρα «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος» (DK 80 Β1).

2. εκείνους που δεν έχουν μαζί σας κανένα φυλετικό δεσμό: Οι Μήλιοι ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων και επομένως Δωριείς.

3. εκείνους που είναι άποικοί σας όπως συμβαίνει με τους περισσότερους: Εννοεί τους κατοίκους των περισσότερων νήσων του Αιγαίου Πελάγους και τους Ίωνες που κατοικούσαν στα παράλια της Μικράς Ασίας. Κατά το Θουκυδίδη (1.12.4) «οι μεν Ίωνες και οι περισσότεροι νησιώτες ήταν άποικοι των Αθηναίων, οι δε κάτοικοι [των Ελληνικών πόλεων] της Ιταλίας και της Σικελίας ήταν ως επί το πλείστον άποικοι των Πελοποννησίων και μερικών πόλεων της άλλης Ελλάδας. Όλες αυτές οι αποικίες ιδρύθηκαν μετά τον Τρωικό πόλεμο».

Οι Μήλιοι σ᾽ αυτή την παράγραφο υποστηρίζουν την άποψη πως δεν πρέπει να κατατάσσονται στην ίδια κατηγορία οι άποικοι με τους ξένους, και αυτοί που δεν έβλαψαν καθόλου με τους αποστάτες. Πρέπει δηλαδή να λαμβάνονται υπόψη δυο παράγοντες: η φυλετική συγγένεια και η στάση τους των μικρών προς τους μεγάλους. Στην προκείμενη περίπτωση: οι Μήλιοι είναι Δωριείς και δεν έβλαψαν καθόλου τους Αθηναίους.

🌊 §97

δεν μπορέσατε να μας αντισταθείτε εμάς που είμαστε θαλασσοκράτορες: Οι Αθηναίοι υποστηρίζουν πως αν οι Μήλιοι διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους, άλλοι ισχυρότεροι από αυτούς νησιώτες, όπως π.χ. οι Σάμιοι ή οι Μυτιληναίοι, θα παρακινηθούν σε αποστασία από το παράδειγμά τους. Το επιχείρημα όμως αυτό δεν είναι ιδιαίτερα πειστικό γιατί οι Μήλιοι ποτέ δε διατέλεσαν υπήκοοι των Αθηναίων. Πρέπει όμως να έχουμε υπόψη μας πως η Μήλος 1) μαζί με τη Θήρα ήταν το μόνο νησί των Κυκλάδων που δεν υποστήριξε τους Αθηναίους κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο 2) ίσως υποστήριξε οικονομικά την εκστρατεία του Αλκίδα το 427 π.Χ. 3) αντιστάθηκε γενναία στην πρώτη εκστρατεία των Αθηναίων υπό την αρχηγία του Νικία το 426 π.Χ. 4) αγνόησε την αυθαίρετη επιβολή φορολογίας από τους Αθηναίους το 425 π.Χ. και 5) ίσως έκανε κάτι στο πρόσφατο παρελθόν που οι Αθηναίοι θεώρησαν πρόκληση, αλλά ο Θουκυδίδης για άγνωστους λόγους παρέλειψε ν᾽ αναφέρει.

🗣️ §98

1. δε μας επιτρέπετε να επικαλεσθούμε το δίκαιο: Οι Αθηναίοι, ως γνωστό, πρότειναν προηγουμένως τον παραμερισμό επιχειρημάτων που στηρίζονταν στο δίκαιο και υποστήριξαν τη λύση της διαφοράς τους με τους Μηλίους με βάση το κοινό συμφέρον. Οι δυο όμως πλευρές έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το τι συμφέρει την καθεμιά στην προκείμενη περίπτωση. Οι Αθηναίοι θεωρούν ως ουσιαστικό συμφέρον τους την υποταγή της Μήλου γιατί θα συμβάλει στην αύξηση της δύναμής τους και θα χρησιμεύσει ως παράδειγμα πιστής υπακοής στους συμμάχους τους. Απεναντίας οι Μήλιοι βλέπουν στην ενδεχόμενη υποταγή τους αρνητικές επιπτώσεις για τους Αθηναίους: θα μεταβάλουν σε εχθρούς τους όλους τους μέχρι τώρα ουδέτερους και ουσιαστικά θα μειώσουν αντί ν᾽ αυξήσουν τη δύναμή τους.

Η συζήτηση ακολουθεί την ίδια σοφιστική γραμμή που είδαμε στις παραγράφους 88, 91, 92, 93, 95 και 96. Θυμίζει και πάλι την άποψη του Πρωταγόρα πως σε κάθε ζήτημα υπάρχουν δυο αντίθετες απόψεις και πως μέτρο κρίσης για κάθε άποψη είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που υιοθετεί κατά το δοκούν το συμφέρον τη μια ή την άλλη άποψη.

2. να επικαλεσθούμε το δίκαιο: Οι Μήλιοι επιμένουν στη θέση για την οποία γίνεται υπαινιγμός στην παράγραφο 89, πως δηλαδή δεν έκαμαν τίποτε για να προκαλέσουν τους Αθηναίους.

🏝️ §99

1. επικίνδυνοι εχθροί μας... ηγεμονία μας: Εδώ οι Αθηναίοι διακρίνουν τρεις κατηγορίες αντιπάλων:

1. τους ηπειρώτες που είναι ελεύθεροι
2. τους ανεξάρτητους νησιώτες
3. τους νησιώτες που είναι δυσαρεστημένοι υπήκοοί τους.

Οι πρώτοι προφανώς αναβάλλουν να λάβουν μέτρα προφύλαξης εναντίον των Αθηναίων γιατί οι Αθηναίοι δε θεωρούνται επίφοβοι στην ξηρά. Χωρίς βέβαια να παραμελούν το πεζικό, οι Αθηναίοι ήταν ιδιαίτερα ισχυροί στο ναυτικό και η αρχή τους στηριζόταν στη θαλασσοκρατία. Μια τέτοια αρχή είναι οπωσδήποτε περισσότερο ενοχλητική για τους νησιώτες, που είναι συνάμα εκ φύσεως πιο ενεργητικοί και δραστήριοι από τους ηπειρώτες.

2. αυτοί υπάρχει πιθανότης να ενεργήσουν αλόγιστα: Αλόγιστη χαρακτηρίζεται από τους Αθηναίους η προσπάθεια των νησιωτών να διατηρήσουν ή να επανακτήσουν την ελευθερία τους με οποιοδήποτε αγώνα.

🎖️ §100

Αν οι Αθηναίοι είναι έτοιμοι να υποστούν το παν για τη διατήρηση της ηγεμονίας τους, οι δε υπήκοοί τους για την αποτίναξη της δουλείας, τότε εξυπακούεται πως για τους Μηλίους είναι βασικό θέμα τιμής η προσπάθεια διατήρησης της ελευθερίας τους. Οι Μήλιοι εγκαταλείπουν και πάλι τα τόσο φρέσκα στους Αθηναίους επιχειρήματα του συμφέροντος κι επαναφέρουν στο προσκήνιο θέματα ηθικής αρχής.

🧠 §101

Στην §101 το σχόλιο του βιβλίου δίνεται εξ ολοκλήρου με λήμματα Β. — παράλληλα χωρία και ερμηνευτικές επεκτάσεις, που το βιβλίο χαρακτηρίζει προαιρετικά.

Β. όχι, αν πάρετε φρόνιμη απόφαση: Οι Αθηναίοι προσπαθούν να πείσουν τους Μηλίους ν᾽ αφήσουν κατά μέρος το αίσθημα τιμής και να κοιτάξουν ό,τι απαιτεί η σύνεση να πράξουν. Η τιμή κι η ανδρεία κατά τους Αθηναίους έχουν θέση μόνο όπου οι δυνάμεις είναι ισόπαλες, όπου όμως ο ένας από τους αντιπάλους είναι ανώτερος, είναι θέμα σωφροσύνης ο αδύνατος να υποχωρεί και να επιδιώκει κυρίως τη σωτηρία του. Μια τέτοια αντίληψη σωφροσύνης προβάλλεται συχνά από τους στρατιωτικά και οικονομικά ισχυρότερους προς τους πιο αδύνατους ή προς τους πολιτικά καταπιεσμένους. Σωφροσύνη δηλαδή στην προκείμενη περίπτωση σημαίνει να δέχονται οι κατώτεροι αδιαμαρτύρητα τη μοίρα τους και να «συμπεριφέρονται καλά» για να περνούν καλά όπως οι άρχοντες και οι αρχόμενοι.

Β. Μια παρόμοια αντίληψη βρίσκουμε στα λόγια του Οδυσσέα προς την αιχμάλωτη Εκάβη όταν απαιτεί την παράδοση στους Αχαιούς της κόρης της Πολυξένης για να θυσιαστεί προς τιμή του Αχιλλέα. Αποτρέπει την Εκάβη ν᾽ αντιδράσει βίαια στην απόσπαση της Πολυξένης, της συνιστά να αντιληφθεί τη δύσκολή της θέση και τη συμβουλεύει να επιδείξει την ανάλογη σύνεση (Ἑκάβη 225-8). Επίσης ο ρήτορας Λυσίας στον Ὑπὲρ Ἀδυνάτου λόγο του (24.17) παρατηρεί πως οι μεν πλούσιοι εξαγοράζουν τους κινδύνους με χρήματα, αλλά οι φτωχοί εξαναγκάζονται από τη φτώχεια τους να επιδεικνύουν σωφροσύνη.

Β. Η σωφροσύνη στα πιο πάνω παραδείγματα αποκτά πρακτική και ωφελιμιστική παρά ηθική σημασία. Χαρακτηριστικό όμως είναι πως οι Αθηναίοι, ενώ προτείνουν στους Μηλίους μια συνετή υποταγή, δε θεωρούν για τους ίδιους τους εαυτούς τους έντιμη πράξη την υποχωρητικότητα και αδράνεια, αλλά τη συνεχή αγωνιστικότητα για τη διατήρηση της ελευθερίας᾽ και την αποφυγή της δουλείας. Αυτό φαίνεται καθαρά από τον τελευταίο λόγο του Περικλή προς τους Αθηναίους που ανάμεσα στ᾽ άλλα τονίζει (2.63): «Η ησυχία δε διατηρείται, αν δε συνοδεύεται με δραστηριότητα, ούτε συμφέρει σε πόλη ηγεμονεύουσα, αλλά σε υποταγμένη ν᾽ αποφεύγει τους κινδύνους και να παραμένει υπόδουλη». Οι Αθηναίοι όμως στις πιο πάνω περιπτώσεις παρουσιάζονται να εφαρμόζουν δυο μέτρα και δυο σταθμά, ένα για τον εαυτό τους κι ένα για τους άλλους.