⚖️ Σχόλια στο δίκαιο και το συμφέρον (§89-95)

Σχολιάζονται εδώ οι παράγραφοι του Διαλόγου Μηλίων και Αθηναίων στις οποίες η συζήτηση μετατοπίζεται από το δίκαιο στο συμφέρον: οι Αθηναίοι διατυπώνουν την αρχή του δικαίου του ισχυροτέρου (§89), και οι Μήλιοι αντεπιτίθενται με το κοινό αγαθό και την αμοιβαιότητα (§90-91), ώσπου να φτάσουν στο ζήτημα της ουδετερότητας (§92-95).

🗣️ §89

1. δε θα πούμε μεγάλα λόγια... ηγεμονία: Οι Αθηναίοι ήταν περήφανοι για το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν για τη σωτηρία της Ελλάδας στους Περσικούς πολέμους. Το γεγονός αυτό γινόταν συχνά αντικείμενο πολιτικής και ρητορικής εκμετάλλευσης εκ μέρους τους προς δικαιολόγηση της ηγεμονίας τους (1.73.4). Στο σημείο αυτό του διαλόγου οι Αθηναίοι αντιπρόσωποι δεν αποποιούνται, ως αρχή, τη δικαίωμα που έχουν λόγω της συμβολής τους στους Περσικούς πολέμους, αλλ᾽ απλώς το αφήνουν κατά μέρος στην παρούσα συζήτηση και ζητούν από τους Μηλίους ν᾽ αφήσουν από δική τους πλευράς κατά μέρος το επιχείρημα πως, αν και άποικοι των Λακεδαιμονίων, δεν εκστράτευσαν ποτέ εναντίον των Αθηναίων.

2. ούτε μακριές φράσεις: Ήταν συνηθισμένο να σχετίζεται η συντομία του λόγου με την ειλικρίνεια («ἁπλοῦς ὁ λόγος τῆς ἀληθείας ἔφυ»: Ευριπ. Φοίνισσαι 469, Απόσπ. 253), τα δε πολλά και περίτεχνα λόγια θεωρούνται σημάδι πονηρίας και αδικίας. Πολλοί χαρακτήρες των έργων του Ευριπίδη επαινούν τη συντομία και απλότητα στα λόγια και καταδικάζουν τη φλυαρία κομψότητα που οδηγεί στην απάτη (Φοίνισσαι 469-472, Μήδεια 580-587, Εκάβη 1188-1194, Βάκχαι 266-271, Ιππόλυτος 490-502). Ένας πολύ μεγάλος λόγος είναι λιγότερο πειστικός ή πιστευτός, ενώ ο σύντομος λόγος προδίνει ευθύτητα και ειλικρίνεια στο χαρακτήρα (Ρήσος 422-423).

3. τα νομικά επιχειρήματα: (Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τη λέξη «δίκαια»). Οι Αθηναίοι υποστηρίζουν πως η επιχειρηματολογία με βάση τη δικαιοσύνη έχει θέση μόνο όταν οι αντίπαλοι συνομιλητές συζητούν με ίσους όρους ή υπόκεινται σε ισοδύναμες εξωτερικές πιέσεις. Η στρατιωτική υπεροχή των Αθηναίων είναι πρόδηλη και οι Αθηναίοι πρέσβεις ανοικτά υποδεικνύουν πως ο ισχυρός έχει το δικαίωμα να επιβάλλει τη γνώμη του, ο δε αδύνατος πρέπει να υποχωρεί. Με άλλα λόγια υποστηρίζουν την αρχή «το δίκαιο του ισχυροτέρου».

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Η πιο πάνω στάση είναι κυνική και η επιχειρηματολογία που θέτει στο στόμα τους ο Θουκυδίδης είναι καθαρά σοφιστική κι απηχεί το πνεύμα των σοφιστικών συζητήσεων στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. Το δίκαιο του ισχυροτέρου υποστηρίζουν επίσης ο Καλλικλής στο Γοργία (483d-484c) και ο Θρασύμαχος στο πρώτο βιβλίο της Πολιτείας (338c-339a) του Πλάτωνα. Έτσι ο Καλλικλής τονίζει πως η ίδια η φύση δηλώνει πως ο δυνατότερος πρέπει να εξουσιάζει τον πιο αδύνατο και να έχει περισσότερα από αυτόν, καταφέρεται δε εναντίον των νόμων που κατά τη γνώμη του αποτελούν επινόηση των αδυνάτων για να επιβάλλουν τη θέληση τους πάνω στους δυνατούς. Ο Θρασύμαχος επίσης διακηρύττει πως «δικαιοσύνη δεν είναι τίποτε άλλο παρά το συμφέρον του πιο ισχυρού».

🤝 §90

1. το συμφέρον και όχι το δίκαιο: Οι Μήλιοι δέχονται την Αθηναϊκή εισήγηση να συζητήσουν με βάση την αρχή του συμφέροντος παραμερίζοντας αφηρημένους υπολογισμούς της δικαιοσύνης, αλλά κατά την άποψή τους το κοινό συμφέρον (κοινό αγαθό) απαιτεί ακριβώς το σεβασμό μέχρις ορισμένου βαθμού των αρχών του δικαίου.

2. κοινό αγαθό: Ασφαλώς το κοινό αγαθό προϋποθέτει την αρχή της ισότητας και της λογικής αντιμετώπισης της κατάστασης. Αυτό όμως δεν έχει καμιά πρακτική σημασία για μια ισχυρή πολιτεία εφ᾽ όσον αυτή η πολιτεία εξακολουθεί να διατηρεί τη δύναμή της. Γι᾽ αυτό οι Μήλιοι προχωρούν ένα ακόμη βήμα υπενθυμίζοντας στους Αθηναίους τις συνέπειες που θα είχε γι᾽ αυτούς μια πιθανή μελλοντική απώλεια της τότε δύναμης και αυτοκρατορίας τους.

3. τα ορθά και τα δίκαια: Δεν υπάρχει αντίφαση με τα προηγούμενα. Οι Μήλιοι δέχτηκαν με διαμαρτυρία πως δε θα στηριχτούν στο δίκαιο ως αφηρημένη αρχή, αλλά ζητούν ν᾽ αλλάξουν την Αθηναϊκή στάση υποστηρίζοντας πως η τήρηση της συμβατικής δικαιοσύνης αποβλέπει πράγματι στο κοινό συμφέρον.

4. πείθοντας τον αντίπαλό του με επιχειρήματα πέρα από τα αυστηρά πλαίσια του δικαίου: Το δίκαιο δεν παραγνωρίζεται εντελώς, αλλά ικανοποιείται σε σχετικό βαθμό. Για μια πόλη δυνατή όπως η Αθήνα δίκαιο θα ήταν να χρησιμοποιήσει τη δυσανάλογη δύναμή της σκληρά και ανελέητα για να επιτύχει το σκοπό της. Η εγκατάλειψη των αυστηρών πλαισίων του δικαίου οδηγεί σε κάποια μετριοπάθεια και συμβιβασμό που μια μεγάλη δύναμη κανονικά δεν αισθανόταν υποχρεωμένη να κάνει. Οι ίδιοι οι Αθηναίοι στο συνέδριο στη Σπάρτη δικαιολογούν την ηγεμονία τους και εκθειάζουν τη μετριοπάθειά τους που τους επιτρέπει να συμπεριφέρονται με τρόπο δικαιότερο απ᾽ όσο η δύναμή τους θα το επέτρεπε (1.76.3). Κι είναι ακριβώς αυτή η μετριοπάθεια τους που τους αφήνει περιθώρια κριτικής εναντίον της ηγεμονίας τους, ενώ μια πιο αυστηρή και απόλυτη εξουσία δε θα ανεχόταν οποιαδήποτε κριτική εναντίον της. Γιατί όπως παρατηρούν πιο κάτω «φαίνεται πως τους ανθρώπους εξοργίζει περισσότερο η αδικία παρά ο ζυγός της βίας» (1.77.4).

5. αν χάσετε τον πόλεμο... τη μεγαλύτερη τιμωρία: Τα λόγια αυτά φέρνουν στο νου μας την τελική ήττα των Αθηναίων στον Πελοποννησιακό πόλεμο και την αγωνιώδη ατμόσφαιρα στην Αθήνα μετά τη ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς, που τόσο παραστατικά περιγράφει ο Ξενοφώντας στο δεύτερο βιβλίο των Ελληνικών του.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Περιγραφή από τον Ξενοφώντα της ατμόσφαιρας στην Αθήνα μετά τη ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς: «Στην Αθήνα έγινε γνωστή η συμφορά τη νύκτα, όταν έφτασε η Πάραλος, και θρήνος από τον Πειραιά έφτανε στην πόλη διαμέσου των Μακρών Τειχών, καθώς ο ένας την ανάγγελλε στον άλλο· ώστε τη νύκτα εκείνη κανένας δεν κοιμήθηκε, και θρηνούσαν όχι μόνο τους νεκρούς, αλλά πολύ περισσότερο τους εαυτούς τους, γιατί νόμιζαν πως θα πάθαιναν τα ίδια που αυτοί έκαμαν στους Μηλίους που ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων, όταν τους υπέταξαν με πολιορκία, και στους κατοίκους της Ιστιαίας και της Σκώνης και της Τορώνης και της Αίγινας και σε πολλούς άλλους Έλληνες (2.2.3)... Νόμιζαν δε, ότι τίποτε δε θα τους έσωζε ώστε να μην πάθουν όσα κακά οι ίδιοι έκαμαν, όχι από εκδίκηση, αλλά επειδή αδικούσαν ανθρώπους μικρών πόλεων με μόνη δικαιολογία πως ήταν σύμμαχοι των Λακεδαιμονίων» (2.2.10). Τελικά όμως οι Σπαρτιάτες παρά τις αντίθετες υποδείξεις των συμμάχων τους, ιδιαίτερα των Κορινθίων και των Θηβαίων, τήρησαν μεγαλόψυχη στάση προς τους Αθηναίους και στη συνέλευση που έκαμαν για την τύχη της Αθήνας είπαν «πως δε θα εξανδραπόδιζαν μια πόλη Ελληνική που πρόσφερε μέγιστες υπηρεσίες σε στιγμές πολύ δύσκολες για την Ελλάδα» (2.2.20).

Δεν πρέπει όμως να δώσουμε προφητική σημασία στα λόγια των Μηλίων. Το πιθανότερο είναι πως ο Θουκυδίδης έγραψε το Διάλογο των Μηλίων μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου. Έτσι θέτει εκ των υστέρων στο στόμα τους υπαινιγμούς για γεγονότα ήδη γνωστά. Οι υπαινιγμοί όμως αυτοί αποκτούν λειτουργικό ρόλο μέσα στο διάλογο γιατί προκαλούν την εγωιστική απάντηση των Αθηναίων και δίνουν διαφορετική στροφή στη συζήτηση.

🏛️ §91

1. μια ενδεχόμενη κατάλυση της ηγεμονίας μας: Το μέρος αυτό του διαλόγου από μερικούς μελετητές μετανεώτερους γιατί περιέχει προφητικούς υπαινιγμούς για τη μελλοντική τύχη της Αθήνας το 404 π.Χ. και προφανώς γράφτηκε εν γνώσει των γεγονότων αυτών.

2. όσοι σαν τους Λακεδαιμονίους ασκούν ηγεμονία πάνω σε άλλους: Πράγματι κατά τον Ξενοφώντα (Ελληνικά 2.2.11) η γενναιοφροσύνη της Σπάρτης έσωσε την Αθήνα από την ολοκληρωτική καταστροφή που ζητούσαν άλλοι μικρότεροι σύμμαχοί τους (Βλέπε Σχόλια §90.5,Β). Επίσης ο ρήτορας Ισοκράτης στο λόγο του Περί Ειρήνης (78) αναγνωρίζει το γεγονός πως οι Λακεδαιμόνιοι τελικά φάνηκαν πιο φιλικοί και ουσιαστικά έσωσαν τους Αθηναίους από το μίσος των συμμάχων τους.

3. όσο είναι επικίνδυνοι οι υπήκοοι μιας πολιτείας όταν επαναστατήσουν: Τα λόγια αυτά δείχνουν καθαρά πως η σχέση των Αθηναίων προς τους συμμάχους τους είχε τελικά καταστεί σχέση κυρίων προς δούλους. Πολλοί από τους Έλληνες που στην αρχή με ενθουσιασμό προσχώρησαν στην Αθηναϊκή Συμμαχία με σκοπό την ομόθυμη αντιμετώπιση του κοινού εχθρού των Ελλήνων, δηλαδή των Περσών, είδαν σιγά-σιγά τους εαυτούς τους να υποβιβάζονται σε καθεστώς υποτελών με δυσβάστακτες πολλές φορές οικονομικές επιβαρύνσεις προς όφελος της Αθηναϊκής ηγεμονίας. Γι᾽ αυτό ήταν πρόθυμοι ν᾽ αποστατήσουν, αν όχι και να προσχωρήσουν στο αντίθετο στρατόπεδο. Αυτό όμως θα έθετε σε άμεσο κίνδυνο τα συμφέροντα και την ασφάλεια των Αθηναίων που γι᾽ αυτό ήταν έτοιμοι ν᾽ αντιμετωπίσουν τέτοιες περιπτώσεις με αμείλικτη αυστηρότητα.

Β. (προαιρετικό — παράλληλο χωρίο) Η αποστασία των Μυτιληναίων και η σχετική αγόρευση του δημαγωγού Κλέωνα στην Εκκλησία του Δήμου είναι ενδεικτικά της πιο πάνω νοοτροπίας (Θουκ. 3.39.7-8): «Σκεφτείτε τούτο: αν στους συμμάχους που αποστατούν, είτε γιατί τους ανάγκασαν οι εχθροί είτε γιατί το αποφάσισαν με τη θέλησή τους, επιβάλλετε τις ίδιες τιμωρίες, νομίζετε πως θα βρεθεί κανένας που να μην αποστατήσει με την παραμικρή αιτία, αφού, αν μεν πετύχει θα κερδίσει την ελευθερία του, αν δε αποτύχει, δε θα πάθει τίποτε αθεράπευτο; ... κι αν μεν καταπνίξουμε την αποστασία, θα παραλάβουμε μια πόλη καταστραμμένη και θα χάσουμε από αυτή στο μέλλον τις προσόδους, πάνω στις οποίες στηριζόμαστε τη δύναμή μας. Αν δε αποτύχουμε, θ᾽ αποκτήσουμε καινούργιους εχθρούς επιπρόσθετα μ᾽ αυτούς που έχουμε, κι ενώ είμαστε υποχρεωμένοι ν᾽ αντιμετωπίζουμε τους δεδομένους τώρα εχθρούς μας, θα πολεμήσουμε εναντίον των δικών μας συμμάχων». Και παρακάτω ο Κλέωνας προσθέτει (3.40.2-5): «εγώ λοιπόν και τότε και τώρα αγωνίζομαι να σας πείσω, πως δεν πρέπει ν᾽ ανακαλέσετε την προηγούμενη απόφασή σας ούτε να περιπέσετε σε τρία σφάλματα ιδιαίτερα ασύμφορα σε μια ηγεμονία, δηλαδή στον οίκτο, στην απόλαυση των λόγων (πειστική ρητορεία) και στην επιείκεια... Γιατί, αν μεν αυτοί δίκαια αποστάτησαν, σεις δε θά ᾽πρεπε να ηγεμονεύετε. Αν όμως έχετε την αξίωση να διατηρείτε την ηγεμονία σας παρά το πρέπον, πρέπει επίσης να τους τιμωρήσετε παρά το πρέπον, διαφορετικά να εγκαταλείψετε την ηγεμονία σας και ν᾽ ασκείτε τη φιλανθρωπία χωρίς κίνδυνο».

Τελικά όμως στην περίπτωση της Μυτιλήνης επικράτησε η μετριοπαθής εισήγηση του Διόδοτου που αντίθετα με τον Κλέωνα παρατήρησε (3.46.4-6): «Ώστε δεν πρέπει προς δική μας βλάβη να γίνουμε αυστηροί δικαστές αυτών που εγκληματούν, αλλά να φροντίζουμε πώς στο μέλλον τιμωρώντας με επιείκεια τις πόλεις θα τις έχουμε στη διάθεσή μας εύρωστες οικονομικά. Και να επιζητούμε τη φύλαξή τους όχι με την αυστηρότητα των νόμων, αλλά με την προσεκτική παρακολούθηση των πραγμάτων. Τώρα όμως κάνουμε το αντίθετο, κι ένα λαό που είναι ελεύθερος και παραμένει με τη βία κάτω από την ηγεμονία μας, αν, αφού αποστατήσει εύλογα για την απόκτηση της ελευθερίας του, τον υποτάξουμε, νομίζουμε πως πρέπει να τον τιμωρήσουμε σκληρά. Πρέπει όμως τους ελεύθερους, όταν αποστατούν να μην τους τιμωρούμε αυστηρά, αλλά να τους προσέχουμε πολύ προτού αποστατήσουν και να φροντίζουμε εκ των προτέρων ώστε ούτε καν να το σκεφτούν αυτό. Όταν δε νικήσουμε, να επιβάλλουμε τιμωρία σε όσο το δυνατό λιγότερους».

4. για το συμφέρον της ηγεμονίας....το κοινό μας συμφέρον: Οι Αθηναίοι δηλώνουν κυνικά τις προθέσεις τους και δίνουν τη δική τους αντίληψη για το κοινό συμφέρον, που γι᾽ αυτούς δεν είναι τίποτε άλλο παρά η χωρίς όρους παράδοση της Μήλου. Έτσι οι μεν Αθηναίοι θ᾽ αποκτούσαν αυτό που ήθελαν χωρίς κόπο και έξοδα, οι δε Μήλιοι θα απέφευγαν την καταστροφή τους και θα κέρδιζαν τη σωτηρία της πατρίδας τους με κόστος βέβαια την ελευθερία τους.

🕊️ §92

Οι Μήλιοι αντιλαμβάνονται το παράδοξο του Αθηναϊκού επιχειρήματος και με την απορία τους υπαινίσσονται πως στην πραγματικότητα το κοινό συμφέρον Αθηναίων και Μηλίων είναι η αποφυγή του πολέμου που στους μεν πρώτους θα επιφέρει ταλαιπωρίες και έξοδα, στους δε δεύτερους καταστροφή και υποδούλωση.

💰 §93

Οι Αθηναίοι θέτουν έμφαση στο υλικό κέρδος που θα προκύψει και για τις δυο πλευρές, αν οι Μήλιοι υποταγούν χωρίς αντίσταση. Οι Μήλιοι όμως θεωρούν ως πολυτιμότερο αγαθό τη διατήρηση της ελευθερίας και της ουδετερότητάς τους.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ευημερία των υποτελών ωφελεί τους ηγεμόνες. Τα υπέρογκα έξοδα της πόλεως των Αθηνών πληρώνονταν από το συμμαχικό ταμείο. Το επιχείρημα αυτό διατυπώθηκε επίσης από τον Κλέωνα (3.39.8) και το Διόδοτο (3.46.3) (βλέπε Σχόλια §91.3,Β).

🤍 §94

Οι Μήλιοι αντιπροτείνουν φιλική ουδετερότητα.

😠 §95

η έχθρα σας: Αν οι Αθηναίοι σέβονταν την ουδετερότητα των Μηλίων, οι υπόλοιποι υπήκοοί τους θα νόμιζαν πως οι Αθηναίοι σεβάστηκαν την ανεξαρτησία των Μηλίων για λόγους αδυναμίας. Αντίθετα η υποταγή και το μίσος των Μηλίων θα ήταν για τους άλλους απόδειξη της δύναμης των Αθηναίων.