📜 Σχόλια στην έναρξη των διαπραγματεύσεων (§84-88)

Εδώ σχολιάζονται οι παράγραφοι §84-88 του Διαλόγου Μηλίων και Αθηναίων: η αφήγηση της αθηναϊκής εκστρατείας εναντίον της Μήλου και η έναρξη των διαπραγματεύσεων. Τα σχόλια φωτίζουν το ιστορικό υπόβαθρο (χρονολογίες, πρόσωπα, προηγούμενες επιχειρήσεις), το πολίτευμα της Μήλου και τους ρητορικούς όρους με τους οποίους ανοίγει η αντιπαράθεση.

🗓️ §84

1. Το επόμενο καλοκαίρι: Πρόκειται για το καλοκαίρι του 416 π.Χ. Η έννοια του θέρους, όπως την εννοεί ο Θουκυδίδης, έχει ευρύτερη έκταση από το δικό μας θέρος και περιλαμβάνει περίπου την περίοδο από τις αρχές Μαρτίου μέχρι το τέλος Οκτωβρίου. Αυτή ήταν και η περίοδος των πολεμικών επιχειρήσεων, ενώ ο χειμώνας ήταν συνήθως αφιερωμένος στις πολεμικές προετοιμασίες. Βρισκόμαστε στο 16ο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου. Η επιχείρηση του Αλκιβιάδη στο Άργος και η εκστρατεία των Αθηναίων εναντίον της Μήλου αποτελούν τα σπουδαιότερα γεγονότα του έτους αυτού.

2. Ο Αλκιβιάδης πήγε στο Άργος: Το 417 π.Χ. ο Αλκιβιάδης και ο Νικίας εκλέγονται στρατηγοί και αυτοί ουσιαστικά κατευθύνουν την πολιτική της Αθήνας.

3. όσους Αργείους ήταν ακόμη ύποπτοι: Ο Θουκυδίδης (5.82.2) αναφέρει πως στο Άργος οι δημοκρατικοί επαναστάτησαν εναντίον των ολιγαρχικών και αφού επικράτησαν, άλλους σκότωσαν και άλλους εξόρισαν. Μερικοί ολιγαρχικοί που έμειναν στην πόλη ή κατόρθωσαν να διαφύγουν, ήρθαν σε μυστική συνεννόηση με τους Λακεδαιμονίους. Οι δημοκρατικοί μπροστά στο Σπαρτιατικό κίνδυνο κάλεσαν σε βοήθεια τους Αθηναίους που έφτασαν στο Άργος δια θαλάσσης με αρχηγό τον Αλκιβιάδη. Αυτός συνέλαβε και τα τελευταία υπολείμματα των Λακωνοφίλων κι εδραίωσε τη θέση των δημοκρατικών στην πόλη. Τους ολιγαρχικούς αυτούς ομήρους οι Αθηναίοι αργότερα παρέδωσαν στους δημοκρατικούς Αργείους για να τους θανατώσουν (6.61.3).

4. είκοσι ιπποτοξότες: Ο ρόλος των ιπποτοξοτών θα ήταν ίσως η επιδρομή και λεηλασία μικρών και απομονωμένων αγροτικών οικισμών και εγκαταστάσεων.

5. από τους συμμάχους και τους νησιώτες: Η λέξη «συμμάχους» πρέπει ν' αναφέρεται στη λέξη «νησιώτες» και ν' αποτελεί μια έννοια μ' αυτή. Μερικοί υποστηρίζουν πως οι σύμμαχοι πρέπει να είναι διαφορετικοί από τους νησιώτες, πρέπει δηλαδή να είναι Αργείοι, Θεσσαλοί και άλλοι. Αυτό όμως είναι πολύ απίθανο κι ο Θουκυδίδης δεν κάνει πουθενά νύξη για τέτοια συμμετοχή. Απλώς ο ιστορικός υπογραμμίζει το γεγονός πως οπλίτες από τα συμμαχικά νησιά του Αιγαίου έλαβαν μέρος σ' αυτή την εκστρατεία και μάλιστα σε αριθμό μεγαλύτερο από τον αριθμό των Αθηναίων οπλιτών.

6. είναι άποικοι των Λακεδαιμονίων: Ο Ηρόδοτος (8.48) λέει πως οι Μήλιοι κατάγονται από τη Λακεδαίμονα (γένος ἐόντες ἀπὸ Λακεδαίμονος).

7. είχαν αρνηθεί να γίνουν υποτακτικοί των Αθηναίων: Ο Θουκυδίδης στο 2.9.4. αναφέρει πως όλες οι Κυκλάδες, με εξαίρεση τη Μήλο και τη Θήρα, ανήκαν στη συμμαχία των Αθηναίων. Επίσης στο 3.91.1 οι Αθηναίοι έκαμαν μια προσπάθεια να εξαναγκάσουν τη Μήλο να προσχωρήσει με το μέρος τους (426 π.Χ.). Συγκεκριμένα έστειλαν εναντίον τους εξήντα πλοία και δυο χιλιάδες οπλίτες με αρχηγό το Νικία γιατί κατά τη φράση του Θουκυδίδη οι Μήλιοι «δεν ήθελαν ούτε υπήκοοί τους να γίνουν, ούτε στη συμμαχία τους να προσχωρήσουν αν και ήταν νησιώτες». Επειδή όμως οι Μήλιοι παρά τη λεηλασία της χώρας τους δεν προσχωρούσαν στους Αθηναίους, οι τελευταίοι έφυγαν.

8. στην αρχή είχαν μείνει ουδέτεροι: Πρέπει ν' αναφέρεται στα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου πριν από το 427 π.Χ. Πάντως παρά την ουδετερότητά τους οι συμπάθειες των Μηλίων ήταν με τους Λακεδαιμονίους.

Β. Σε μια επιγραφή [IG V (1) 1=(Tod, αρ. 62)] που πιθανότατα χρονολογείται το 427 π.Χ. αναφέρεται πως η Μήλος, αν και ουδέτερη, υποστήριξε δυο φορές τις στρατιωτικές προετοιμασίες της Σπάρτης προσφέροντας χρήματα «για τον πόλεμο». Μερικοί υποστηρίζουν πως η εισφορά συνδέεται με την εκστρατεία του Σπαρτιάτη ναυάρχου Αλκίδα εναντίον της Λέσβου (3.26-33) το 427 π.Χ. Η εκστρατεία απέτυχε, αλλά ο Αλκίδας στο ταξίδι του φαίνεται ότι πέρασε δυο φορές από τη Μήλο και πήρε τα χρήματα. Αν η θεωρία αυτή είναι ορθή, τότε η εκστρατεία του Νικία εναντίον της Μήλου το 426 π.Χ. πρέπει να θεωρηθεί ως απάντηση σ' αυτό το επεισόδιο που για τους Αθηναίους τουλάχιστον έθετε υπό αμφισβήτηση την επίσημη ουδετερότητα της Μήλου. Υπήρχε πάντοτε ο κίνδυνος σε μια δεδομένη στιγμή ο Σπαρτιατικός στόλος να καταλάβει το νησί και να το χρησιμοποιήσει ως προπύργιο των Λακεδαιμονίων εναντίον των Αθηναϊκών συμφερόντων στο Αιγαίο πέλαγος. Επομένως από πολιτική και στρατιωτική άποψη οι Αθηναίοι έτρεφαν κάποιο δικαιολογημένο φόβο για τη Μήλο. Είναι όμως υπερβολικό να θεωρήσουμε την απλή συνεισφορά χρημάτων ως σοβαρή παραβίαση της ουδετερότητας της Μήλου, τη στιγμή μάλιστα που δεν ξέρουμε αν η συνεισφορά έγινε θελματικά ή από φόβο λόγω της παρουσίας του Σπαρτιατικού στόλου.

9. όταν οι Αθηναίοι είχαν μεταχειριστεί βία και είχαν ρημάξει τη γη τους: Αυτό αναφέρεται στην εκστρατεία του Νικία το 426 π.Χ. (3.91.3).

10. βρέθηκαν σε κατάσταση ανοικτού πολέμου: Μετά την επίθεση του Νικία το 426 π.Χ. Ενδεχόμενα να ακολούθησαν κι άλλες επιδρομές μικρότερης σημασίας που να μην τις αναφέρει ο Θουκυδίδης.

11. Κλεομήδης του Λυκομήδους και Τεισίας του Τεισιμάχου: Τα ονόματα αυτών των στρατηγών αναφέρονται μια πρώτη και τελευταία φορά σ' αυτό το χωρίο από το Θουκυδίδη, αν και επιγραφικά επιβεβαιώνεται η παρουσία τους πάνω σ' ένα κατάλογο δαπανών για την εκστρατεία της Μήλου [IG I².302 (=ML 77. 29-33)].

12. στους άρχοντες και τους ταγούς της πολιτείας: Με τη λέξη «άρχοντες» πρέπει να εννοεί το συμβούλιο των αρχόντων που ασκούσε την εκτελεστική εξουσία, ενώ «ταγοί» (ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τη λέξη «ολίγοι») πρέπει να είναι οι λίγοι που είχαν το δικαίωμα να ψηφίζουν. Δεν πρέπει να ξεχνούμε πως η Μήλος ως Δωρική αποικία, είχε ολιγαρχικό πολίτευμα κι έτσι οι αποφάσεις παίρνονταν όχι από το σύνολο του λαού, αλλά από τους ολίγους. Ο λαός (το πλήθος) συνεκαλείτο σπάνια και σε έκτακτες μόνο περιπτώσεις κατά τη βούληση και κρίση των ολίγων. Στην προκειμένη περίπτωση η τύχη της Μήλου θα ήταν ίσως διαφορετική αν οι άρχοντες και οι ταγοί άφηναν τους Αθηναίους πρέσβεις να μιλήσουν απευθείας στο λαό. Εδώ μας έρχεται στο νου το παράδειγμα του Σπαρτιάτη Βρασίδα που κατόρθωσε με πειστικά λόγια (κι έμμεσες απειλές) να κάνει τους κατοίκους της Ακάνθου να εγκαταλείψουν τους Αθηναίους και να προσχωρήσουν στη συμμαχία του (4.84,88).

🗣️ §85

πειστικά επιχειρήματα: Η φράση «πειστικά επιχειρήματα» («ἐπαγωγὰ καὶ ἀνέλεγκτα» κατά το Θουκυδίδη) εξυπακούει αναληθή επιχειρήματα. Αυτό όμως δε σημαίνει πως οι ίδιοι οι Αθηναίοι παραδέχονται εδώ πως αυτά που θα πουν στη συνέλευση είναι παραπλανητικά ή αναληθή, αλλά μάλλον κάτι τέτοιο θα σκέφτονταν ίσως οι Μήλιοι αρχηγοί (οι ολίγοι) για τα λόγια των Αθηναίων.

Ιδιαίτερα η λέξη «ἐπαγωγὰ» που χρησιμοποιεί ο Θουκυδίδης σχετίζεται με την πειστική δύναμη του λόγου, όπως την είχε αναπτύξει ο σοφιστής Γοργίας που δήλωσε πως ο «λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν» (DK 82 B 11.8.17).

⚔️ §86

εκείνο που έρχεται σε αντίφαση με την πρότασή σας είναι η πολεμική προετοιμασία σας: Οι αντιπρόσωποι των Μηλίων ορθώς παρατηρούν πως, παρά τη φαινομενική δημοκρατική διαδικασία στη συζήτηση, στην πραγματικότητα οι διαπραγματεύσεις γίνονται υπό το βάρος της ισχυρής στρατιωτικής παρουσίας των Αθηναίων στο νησί τους. Οι Αθηναίοι άσχετα με το δίκαιο ή άδικο των επιχειρημάτων των Μηλίων ουσιαστικά ενδιαφέρονται μόνο για την υποταγή τους. Αυτό φαίνεται καθαρά και από την απάντηση των Αθηναίων στην επόμενη παράγραφο.

🎯 §87

1. αντί να έχετε μόνο υπόψη σας την παρούσα κατάσταση: Οι Αθηναίοι έμμεσα παροτρύνουν τους Μηλίους να αντιμετωπίσουν την κατάσταση με διαφορετικό τρόπο, να εγκαταλείψουν δηλαδή την οποιαδήποτε επιχειρηματολογία τους που στηρίζεται πάνω στις αρχές της δικαιοσύνης, και να λάβουν υπόψη τους τη συντριπτική δύναμη των Αθηναίων που είναι και το ουσιαστικό υπόβαθρο της όλης συζήτησης.

2. πώς να σώσετε την πολιτεία σας: Ουσιαστικά οι Αθηναίοι με κυνικότητα απαιτούν από τους Μηλίους ν' απαντήσουν μ' ένα ναι ή ένα όχι στις προτάσεις τους. Ασφαλώς για τους Αθηναίους σωτηρία των Μηλίων σήμαινε ένα και μόνο πράγμα: τη χωρίς όρους υποταγή των κατοίκων της Μήλου στις Αθηναϊκές απαιτήσεις με αντάλλαγμα την υλική τους μονάχα σωτηρία (ζωή, σπίτια, σπαρτά, κτλ.).

🕊️ §88

1. πολλές σκέψεις: Αναφέρεται στη λέξη «υποψίες» που χρησιμοποίησαν πιο πάνω οι Αθηναίοι.

2. για να σώσουμε την πολιτεία μας: Οι Μήλιοι υιοθετούν το ίδιο επιχείρημα με τους Αθηναίους, μόνο που το αντιλαμβάνονται διαφορετικά: γι' αυτούς σωτηρία είναι η διατήρηση της ελευθερίας τους.

Η μέθοδος να απαντά κανείς σημείο προς σημείο στα λόγια του αντιπάλου του χρησιμοποιώντας το ίδιο επιχείρημα από διαφορετική σκοπιά είναι σοφιστική και θυμίζει το απόσπασμα από το σύγγραμμα Τέχνη Ἐριστικῶν του σοφιστή Πρωταγόρα που υποστηρίζει πως για κάθε πράγμα υπάρχουν δυο αντίθετοι λόγοι (επιχειρήματα): δύο λόγους εἶναι περὶ παντὸς πράγματος ἀντικειμένους ἀλλήλοις (DK 80 B 6a).