🙏 Ελπίδα, τύχη και θεοί (§102-108)
Ο τίτλος «Ελπίδα, τύχη και θεοί» δεν υπάρχει στο σχολικό βιβλίο. Είναι θεματική τομή που κάνουμε εμείς για διδακτικούς λόγους, ώστε να ομαδοποιηθούν οι παράγραφοι §102-108, όπου η στιχομυθία στρέφεται από τα υλικά δεδομένα της δύναμης προς τα «αόρατα» στηρίγματα των Μηλίων. Στο βιβλίο οι παράγραφοι είναι απλώς αριθμημένες (§102, §103 κ.ο.κ.) μέσα στο «Β΄ Κείμενο του Διαλόγου».
Στο σημείο αυτό του διαλόγου οι Μήλιοι έχουν πια χάσει κάθε επιχείρημα που να στηρίζεται σε πραγματική ισχύ. Έτσι στρέφονται διαδοχικά στα τρία τελευταία τους στηρίγματα: στην ελπίδα και στην τύχη, στην εύνοια των θεών και στη βοήθεια των Λακεδαιμονίων. Οι Αθηναίοι απαντούν σε κάθε επίκληση με ωμό ορθολογισμό: η ελπίδα χωρίς δύναμη καταστρέφει, οι θεοί ακολουθούν τον ίδιο νόμο του ισχυροτέρου με τους ανθρώπους, και οι Σπαρτιάτες υπολογίζουν το συμφέρον τους. Η ενότητα περιέχει τα φιλοσοφικά πυκνότερα σημεία όλου του Διαλόγου.
📜 §102
ΜΗΛ. Ξέρουμε, όμως, ότι καμιά φορά οι τύχες του πολέμου δημιουργούν περισσότερη ισορροπία μεταξύ των αντιπάλων από ό,τι θα περίμενε κανείς από τη διαφορά της δύναμής τους. Αν ενδώσουμε ευθύς, θα χάσουμε αμέσως κάθε ελπίδα, ενώ, όσο αντιστεκόμαστε, θα έχουμε ακόμα κάποια ελπίδα.
🔍 Ανάλυση
Οι Μήλιοι εγκαταλείπουν το επιχείρημα του δικαίου και περνούν στο επιχείρημα της απροβλεπτότητας: ο πόλεμος δεν είναι μαθηματική εξίσωση δυνάμεων. Το τελευταίο δίστιχο είναι ψυχολογικά ακαταμάχητο: η αντίσταση διατηρεί την ελπίδα, η υποταγή τη σκοτώνει αμέσως. Στην πραγματικότητα, όμως, οι Μήλιοι μετατρέπουν την ελπίδα από αποτέλεσμα υπολογισμού σε λόγο δράσης — και αυτό ακριβώς θα καταγγείλουν οι Αθηναίοι.
📜 §103
ΑΘΗΝ. Στην ώρα του κινδύνου η ελπίδα είναι παρηγοριά, και όσους στηρίζονται σ' αυτήν - όταν έχουν και περίσσια δύναμη - μπορεί να τους βλάψει, αλλά δεν τους καταστρέφει. Όποιος, όμως, εμπιστεύεται σ' αυτήν για να τα παίξει όλα για όλα - η φύση της ελπίδας είναι πάντα τέτοια, ώστε να παρασύρει - τότε μόνο αντιλαμβάνεται ποια είναι η πραγματική ουσία της, όταν έχει πια καταστραφεί και δεν έχει κανένα τρόπο να φυλαχτεί απ' αυτήν αφού πια τη γνώρισε. Μη θελήσετε, λοιπόν, να το πάθετε σεις που είσαστε αδύναμοι και βρίσκεστε στο χείλος της καταστροφής και μη θελήσετε να μοιάσετε στους πολλούς οι οποίοι, ενώ μπορούν ακόμα να σωθούν με ανθρώπινα μέσα, όταν βρεθούν μπροστά στην καταστροφή και τους εγκαταλείψουν εύλογες ελπίδες, καταφεύγουν σε φανταστικά σχήματα, στη μαντική και τους χρησμούς και όσα άλλα τέτοια τρέφουν τις προσδοκίες που οδηγούν στην καταστροφή.
Η §103 είναι μία από τις πιο περίφημες σελίδες του Θουκυδίδη. Το επιχείρημα των Αθηναίων έχει τρία βήματα:
- Η ελπίδα είναι παρηγοριά στον κίνδυνο («ἐλπὶς κινδύνῳ παραμύθιον»). Δεν καταδικάζεται καθεαυτή.
- Είναι όμως πολυτέλεια των δυνατών: όποιος έχει «περίσσια δύναμη» και σφάλλει στην ελπίδα, βλάπτεται αλλά δεν καταστρέφεται. Ο αδύνατος που παίζει «όλα για όλα» στην ελπίδα, καταστρέφεται.
- Η γνώση έρχεται πάντα αργά: την αληθινή φύση της ελπίδας τη μαθαίνει κανείς μόνο αφού έχει ήδη χαθεί — οπότε η γνώση είναι άχρηστη.
Ο Αθηναίος διακρίνει ρητά τις «εὔλογες ἐλπίδες» (προσδοκίες βασισμένες σε ανθρώπινα, υπολογίσιμα μέσα) από τα «φανταστικά σχήματα» — τη μαντική και τους χρησμούς. Είναι μια εντυπωσιακά «εκκοσμικευμένη», σχεδόν σοφιστική στάση: η θρησκευτική πρόγνωση δεν είναι πλάνη μόνο διανοητική, αλλά θανατηφόρα.
Η κριτική της ελπίδας δεν είναι μεμονωμένη. Ο Θουκυδίδης επανέρχεται στο μοτίβο σε όλο το έργο: στα Κερκυραϊκά, στη Σικελική εκστρατεία (όπου οι Αθηναίοι πια είναι εκείνοι που θα παρασυρθούν από ελπίδες και θα καταστραφούν). Το επιχείρημα που εκτοξεύουν εδώ οι Αθηναίοι εναντίον των Μηλίων, η ιστορία θα το επιστρέψει εναντίον τους.
📜 §104
ΜΗΛ. Ξέρετε καλά ότι κι εμείς θεωρούμε πως είναι εξαιρετικά δύσκολο ν' αγωνιστούμε εναντίον σας που έχετε τόση δύναμη και σας ευνοεί η τύχη, εάν δεν έχουμε ανάλογες δυνάμεις. Αλλά πιστεύουμε ότι, όσο για την τύχη δε θα μας τη στερήσουν οι θεοί, γιατί είμαστε δίκαιοι και αντιμετωπίζουμε αδίκους. Όσο για την ανεπάρκεια της δύναμής μας, θα μας βοηθήσουν οι σύμμαχοί μας οι Λακεδαιμόνιοι που είναι αναγκασμένοι να το κάνουν, αν όχι για άλλο λόγο, αλλά επειδή είμαστε φυλετικά συγγενείς τους και από αίσθημα τιμής. Το θάρρος μας, λοιπόν, δεν είναι τόσο παράλογο όσο φαίνεται.
🔍 Ανάλυση
Η απάντηση των Μηλίων είναι δομημένη με σχολαστική ακρίβεια σε δύο σκέλη, που αντιστοιχούν στα δύο μειονεκτήματά τους:
- Έλλειμμα τύχης → θα το καλύψουν οι θεοί, γιατί «είμαστε δίκαιοι και αντιμετωπίζουμε αδίκους». Το δίκαιο επανέρχεται, αλλά τώρα όχι ως αυτόνομο επιχείρημα — ως εγγύηση θείας υποστήριξης.
- Έλλειμμα δύναμης → θα το καλύψουν οι Λακεδαιμόνιοι, από φυλετική συγγένεια (Δωριείς) και από φιλοτιμία.
Η φράση «είναι αναγκασμένοι να το κάνουν» είναι κρίσιμη: οι Μήλιοι μεταφέρουν στους Σπαρτιάτες την έννοια της ανάγκης που οι Αθηναίοι είχαν επικαλεστεί για τον εαυτό τους.
📜 §105
ΑΘΗΝ. Αλλά κι εμείς νομίζουμε ότι δε θα μας λείψει η εύνοια των θεών, γιατί ούτε οι αξιώσεις μας ούτε οι πράξεις μας απομακρύνονται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων ή από τις αρχές που εφαρμόζουν στις μεταξύ τους σχέσεις. Από ό,τι μπορεί κανείς να εικάσει για τους θεούς και από ό,τι είναι βέβαιο για τους ανθρώπους, πιστεύουμε ότι και οι θεοί και οι άνθρωποι ακολουθούν πάντα έναν απόλυτο νόμο της φύσης, να επιβάλλουν πάντα την εξουσία τους αν έχουν τη δύναμη να το επιτύχουν. Το νόμο αυτό ούτε τον θεσπίσαμε, ούτε τον εφαρμόσαμε εμείς πρώτοι. Τον βρήκαμε να ισχύει και τον ακολουθούμε, όπως θα τον ακολουθούν αιώνια όσοι μας διαδεχθούν και ξέρουμε καλά ότι κι εσείς και οποιοιδήποτε άλλοι θα κάνατε τα ίδια αν είχατε τη δύναμή μας. Όσο, λοιπόν, για την εύνοια των θεών, δεν έχουμε κανένα λόγο να φοβούμαστε ότι θα υστερήσουμε. Όσο για την προσδοκία σας ότι οι Λακεδαιμόνιοι από αίσθημα τιμής θα έρθουν να σας βοηθήσουν, σας μακαρίζουμε για την απλοϊκότητά σας, αλλά δε ζηλεύουμε την ανοησία σας. Οι Λακεδαιμόνιοι δείχνουν πραγματικά μεγάλες αρετές στις μεταξύ τους σχέσεις και απέναντι στων θεσμών τους, αλλά θα είχε πολλά να πει κανείς για τη συμπεριφορά τους προς τους ξένους. Για να τους χαρακτηρίσουμε με μια λέξη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, από όλους τους άλλους ανθρώπους που ξέρουμε, αυτοί είναι που δείχνουν φανερά ότι θεωρούν έντιμο το ευχάριστο και δίκαιο το συμφέρον. Και οι αντιλήψεις τους αυτές δεν ταιριάζουν καθόλου με τις δικές σας τωρινές, παράλογες ελπίδες.
Η §105 είναι η πιο τολμηρή διατύπωση όλου του έργου. Οι Αθηναίοι δεν αρνούνται τους θεούς — αυτό είναι το εντυπωσιακό. Αντιθέτως, οικειοποιούνται την εύνοια των θεών για τον εαυτό τους, με τρία βήματα:
- Δεν παραβιάζουμε το όσιο: οι αξιώσεις και οι πράξεις μας δεν απομακρύνονται από τις κοινές θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων.
- Ο νόμος της φύσης: «και οι θεοί και οι άνθρωποι ακολουθούν πάντα έναν απόλυτο νόμο της φύσης, να επιβάλλουν πάντα την εξουσία τους αν έχουν τη δύναμη». Ο νόμος δεν είναι αθηναϊκή εφεύρεση — «ούτε τον θεσπίσαμε ούτε τον εφαρμόσαμε εμείς πρώτοι· τον βρήκαμε να ισχύει».
- Άρα η ευσέβεια μας δεν αμφισβητείται: αν οι θεοί λειτουργούν με τον ίδιο νόμο, τότε ο ισχυρός είναι θεοφιλής, όχι ο δίκαιος.
Η κατακλείδα καταργεί τη διάκριση δικαίου-αδίκου: η ηθική δεν είναι κριτήριο, είναι περιγραφή του πραγματικού. Και η αυτο-αθώωση ολοκληρώνεται με το «κι εσείς θα κάνατε τα ίδια αν είχατε τη δύναμή μας».
🔍 Ανάλυση — η κρίση για τους Λακεδαιμονίους
Το δεύτερο μέρος της §105 είναι η πιο σκληρή αποτίμηση της Σπάρτης σε όλο τον Θουκυδίδη, και είναι διατυπωμένη ως παράδοξο: οι Λακεδαιμόνιοι έχουν «πραγματικά μεγάλες αρετές» — αλλά μόνο εσωτερικά, «στις μεταξύ τους σχέσεις και απέναντι στων θεσμών τους». Στην εξωτερική πολιτική ισχύει ο περίφημος αφορισμός: «θεωρούν έντιμο το ευχάριστο και δίκαιο το συμφέρον». Δηλαδή οι Σπαρτιάτες πράττουν ακριβώς ό,τι και οι Αθηναίοι — με τη διαφορά ότι οι Αθηναίοι το ομολογούν. Η ειρωνεία είναι διπλή: οι Μήλιοι ελπίζουν σε ένα ηθικό κίνητρο (φιλοτιμία) από μια πόλη που, όπως λένε οι Αθηναίοι, ταυτίζει το δίκαιο με το συμφέρον.
📜 §106
ΜΗΛ. Ακριβώς γι' αυτό το λόγο πιστεύουμε κυρίως ότι οι Λακεδαιμόνιοι, για το δικό τους συμφέρον, δε θα θελήσουν να προδώσουν τους Μηλίους που είναι άποικοί τους, γιατί θα έχαναν την εμπιστοσύνη των Ελλήνων εκείνων που είναι φίλοι τους, και θα εξυπηρετούσαν τους εχθρούς τους.
📜 §107
ΑΘΗΝ. Δε νομίζετε ότι, όταν επιδιώκει κανείς το συμφέρον του αποφεύγει τους κινδύνους, ενώ όταν κάνει το καθήκον του και ό,τι υπαγορεύει η τιμή πρέπει ν' αντιμετωπίζει κινδύνους; Αλλά οι Λακεδαιμόνιοι αυτό ακριβώς αποφεύγουν όσο μπορούν!
📜 §108
ΜΗΛ. Πιστεύουμε ότι για χάρη μας θ' αναλάβουν πρόθυμα τους κινδύνους και θα θεωρήσουν ότι το εγχείρημα είναι ασφαλέστερο μαζί μας παρά με άλλους, γιατί και κοντά στην Πελοπόννησο είμαστε, ώστε να είναι εύκολες γι' αυτούς οι επιχειρήσεις και τους εμπνέουμε περισσότερη εμπιστοσύνη από άλλους, αφού είμαστε ομόφυλοί τους.
Οι τρεις αυτές ρεπλίκες συνθέτουν μια σφιχτή διαλεκτική αντιπαράθεση γύρω από ένα ερώτημα: τι κινεί τη Σπάρτη;
- §106 — Οι Μήλιοι αλλάζουν τακτική: αντί να επιμείνουν στη φιλοτιμία, δέχονται το κριτήριο των Αθηναίων και μιλούν για συμφέρον: η Σπάρτη θα βοηθήσει γιατί, αν προδώσει αποίκους της, θα χάσει την αξιοπιστία της απέναντι στους συμμάχους. Είναι ένα έξυπνο επιχείρημα «γοήτρου ως συμφέροντος».
- §107 — Η αθηναϊκή διάκριση: οι Αθηναίοι απαντούν με ένα λογικό δίλημμα. Το συμφέρον συνδέεται με αποφυγή κινδύνου· το καθήκον και η τιμή απαιτούν ανάληψη κινδύνου. Άρα το μηλιακό επιχείρημα αυτοαναιρείται: αν η Σπάρτη υπολογίζει το συμφέρον, θα μείνει μακριά — και «αυτό ακριβώς αποφεύγουν όσο μπορούν». Η φράση αποτυπώνει τη γνωστή σπαρτιατική επιφυλακτικότητα και βραδύτητα, που ο Θουκυδίδης έχει επισημάνει και αλλού.
- §108 — Η τελευταία γραμμή άμυνας: οι Μήλιοι επιστρέφουν με τρία πραγματολογικά δεδομένα (γεωγραφική εγγύτητα στην Πελοπόννησο, ασφάλεια του εγχειρήματος, ομοφυλία). Το επιχείρημα είναι εύλογο, αλλά έχει ήδη υπονομευθεί: το ίδιο θάρρος στηρίζεται σε ένα «πιστεύουμε» — δηλαδή, πάλι, σε ελπίδα.
Παρατηρήστε πώς στις §106-108 οι ρεπλίκες γίνονται όλο και συντομότερες, ενώ η §105 ήταν εκτενέστατη. Ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί το ρυθμό του διαλόγου δραματουργικά: η μεγάλη αθηναϊκή αγόρευση συνθλίβει, και έπειτα η ταχύτατη εναλλαγή δημιουργεί την αίσθηση ότι οι Μήλιοι στριμώχνονται σε γωνία. Η μορφή της στιχομυθίας είναι δάνειο από την αττική τραγωδία, όπου σηματοδοτεί την κορύφωση της σύγκρουσης.
Το βαθύτερο στοιχείο της ενότητας είναι η τραγική ειρωνεία: οι Αθηναίοι στην §103 προειδοποιούν ρητά τους Μηλίους ότι όποιος αδύναμος καταφεύγει σε «φανταστικά σχήματα» και ελπίδες καταστρέφεται — και οι Μήλιοι επιλέγουν ακριβώς αυτά:
- Επικαλούνται τους θεούς (§104) → οι Αθηναίοι απαντούν ότι και οι θεοί υπακούουν στον νόμο του ισχυροτέρου (§105).
- Επικαλούνται την τύχη (§102, §104) → η τύχη δεν θα τους σώσει.
- Επικαλούνται τους Λακεδαιμονίους (§104, §106, §108) → οι Σπαρτιάτες δεν θα έρθουν ποτέ.
Η ιστορική έκβαση (Θουκ. 5.116: σφαγή των ανδρών, υποδούλωση γυναικόπαιδων) επικυρώνει τον αθηναϊκό λόγο. Ο Θουκυδίδης, όμως, δεν δικαιώνει ηθικά τους Αθηναίους: μόλις δεκαπέντε χρόνια αργότερα οι ίδιοι θα καταστραφούν στη Σικελία, παρασυρμένοι από την ίδια «ελπίδα» που εδώ καταγγέλλουν. Η ειρωνεία, τελικά, στρέφεται και εναντίον τους.
- Μήλιοι: τύχη → θεοί → φυλετική συγγένεια/φιλοτιμία → συμφέρον της Σπάρτης → γεωγραφική εγγύτητα.
- Αθηναίοι: η ελπίδα καταστρέφει τους αδύνατους → οι θεοί ακολουθούν τον νόμο της φύσης → οι Σπαρτιάτες ταυτίζουν το δίκαιο με το συμφέρον → όποιος υπολογίζει το συμφέρον αποφεύγει τον κίνδυνο.
- Κοινός τόπος: και οι δύο πλευρές, στο τέλος, μιλούν τη γλώσσα του συμφέροντος. Οι Μήλιοι αναγκάζονται να παίξουν στο γήπεδο των Αθηναίων — και εκεί χάνουν.