🏛️ Β΄ Κείμενο του Διαλόγου — Η έναρξη των διαπραγματεύσεων (§84-88)
Ο τίτλος «Η έναρξη των διαπραγματεύσεων» ΔΕΝ υπάρχει στο σχολικό βιβλίο. Στο βιβλίο οι παράγραφοι §84-88 ανήκουν ενιαία στο κεφάλαιο «Β. ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ» και δεν έχουν χωριστή επικεφαλίδα. Ο τίτλος αποτελεί θεματική τομή για τη διευκόλυνση της μελέτης.
Βρισκόμαστε στο 16ο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου (416 π.Χ.), σε περίοδο τυπικής ειρήνης μετά τη Νικίειο ειρήνη. Η Μήλος είναι μικρό νησί των Κυκλάδων, αποικία των Λακεδαιμονίων, και επιμένει να μείνει ουδέτερη. Οι Αθηναίοι στέλνουν εκστρατευτικό σώμα υπό τους στρατηγούς Κλεομήδη του Λυκομήδους και Τεισία του Τεισιμάχου. Πριν επιχειρήσουν οτιδήποτε, στέλνουν πρέσβεις για διαπραγματεύσεις — και εδώ ξεκινά ο περίφημος Διάλογος.
📜 §84
Το επόμενο καλοκαίρι ο Αλκιβιάδης πήγε στο Άργος με είκοσι καράβια κι έπιασε όσους Αργείους ήταν ακόμη ύποπτοι ότι είναι φίλοι των Λακεδαιμονίων. Ήταν τριακόσιοι και οι Αθηναίοι τους εγκατέστησαν στα κοντινά νησιά, από εκείνα που εξουσίαζαν. Οι Αθηναίοι έκαναν εκστρατεία εναντίον της Μήλου με τριάντα δικά τους καράβια, έξι καράβια από τη Χίο και δυο από τη Λέσβο. Ήταν και Αθηναίοι οπλίτες χίλιοι διακόσιοι, τριακόσιοι τοξότες και είκοσι ιπποτοξότες. Από τους συμμάχους και τους νησιώτες ήταν περίπου χίλιοι πεντακόσιοι οπλίτες. Οι κάτοικοι της Μήλου ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων και είχαν αρνηθεί να γίνουν υποτακτικοί των Αθηναίων, σαν τα άλλα νησιά. Στην αρχή είχαν μείνει ουδέτεροι, αλλά όταν οι Αθηναίοι είχαν μεταχειριστεί βία και είχαν ρημάξει τη γη τους, βρέθηκαν σε κατάσταση ανοιχτού πολέμου. Οι στρατηγοί Κλεομήδης του Λυκομήδους και Τεισίας του Τεισιμάχου στρατοπέδευσαν με τις δυνάμεις αυτές στο έδαφος των Μηλίων και πριν αρχίσουν να το καταστρέφουν, έστειλαν πρέσβεις για ν' αρχίσουν διαπραγματεύσεις. Οι Μήλιοι δεν τους παρουσίασαν στη συνέλευση του λαού και τους ζήτησαν να εκθέσουν το σκοπό της αποστολής τους στους άρχοντες και τους ταγούς της πολιτείας. Οι Αθηναίοι πρέσβεις είπαν, περίπου, τα εξής:
Οι αριθμοί του Θουκυδίδη δεν είναι διακοσμητικοί. Απέναντι σε ένα μικρό νησί παρατάσσονται 38 καράβια και περίπου 3.000 στρατιώτες (οπλίτες, τοξότες, ιπποτοξότες). Η αναφορά στην αρπαγή των 300 Αργείων στην αρχή της παραγράφου λειτουργεί ως προοίμιο: δείχνει τον τρόπο με τον οποίο η Αθήνα του Αλκιβιάδη ασκεί πλέον την ισχύ της.
Οι Μήλιοι δεν παρουσιάζουν τους Αθηναίους πρέσβεις στη συνέλευση του λαού, αλλά μόνο στους άρχοντες και τους ταγούς. Το πολίτευμα της Μήλου είναι ολιγαρχικό και οι άρχοντες φοβούνται μήπως τα «πειστικά» αθηναϊκά επιχειρήματα παρασύρουν το πλήθος προς την υποταγή. Έτσι η συζήτηση γίνεται εξ αρχής κατ' ιδίαν, χωρίς λαϊκό ακροατήριο — και αυτό μετατρέπει τη δημόσια αγόρευση σε στιχομυθία, δηλαδή σε διάλογο με σύντομες εναλλασσόμενες ρεπλίκες. Είναι το μοναδικό κείμενο αυτής της μορφής στο έργο του Θουκυδίδη.
📜 §85
ΑΘΗΝ. «Επειδή δεν πρόκειται να μιλήσουμε προς το λαό για να μην παρασυρθεί το πλήθος από τα πειστικά επιχειρήματα που θα εκθέταμε σε μια συνεχή αγόρευση και τα οποία δε θα μπορούσαν να ελέγξουν - γιατί καταλαβαίνουμε πολύ καλά ότι αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μας φέρατε να μιλήσουμε μπροστά σε λίγους - μπορείτε σεις, που είστε συγκεντρωμένοι εδώ, ν' ακολουθήσετε μια μέθοδο ακόμη πιο ασφαλή. Μη μας απαντήσετε σημείο προς σημείο με μια μόνο αγόρευση, αλλά να μας απαντάτε αμέσως σε κάθε επιχείρημα με το οποίο δε συμφωνείτε, ώστε έτσι να μορφώσετε την κρίση σας. Και πρώτ' απ' όλα αποκριθείτε μας αν συμφωνείτε με την πρότασή μας αυτή.»
Οι Αθηναίοι δεν διαμαρτύρονται για τον περιορισμό του ακροατηρίου· τον αποδέχονται και τον αξιοποιούν. Προτείνουν μάλιστα κάτι ακόμη πιο «ασφαλές» για τους Μηλίους: αντί για δύο μακρές αντικρουόμενες αγορεύσεις, να απαντούν αμέσως σε κάθε επιχείρημα. Έτσι η συζήτηση παίρνει τη μορφή στιχομυθίας. Η φαινομενική παραχώρηση είναι στην πραγματικότητα τακτικό πλεονέκτημα: ο διάλογος-ερωταπόκριση αφαιρεί από τους Μηλίους τη δυνατότητα να αναπτύξουν ενιαία, συνεκτική επιχειρηματολογία και τους σπρώχνει διαρκώς σε θέση απάντησης.
📜 §86
ΜΗΛ. Οι αντιπρόσωποι των Μηλίων αποκρίθηκαν: «Η πρότασή σας να συζητήσουμε με ηρεμία είναι πολύ καλή και δεν έχουμε καμιά αντίρρηση, αλλά εκείνο που έρχεται σε αντίφαση με την πρότασή σας είναι η πολεμική προετοιμασία σας με την οποία τώρα, ευθύς, μας απειλείτε. Βλέπουμε ότι έρχεστε σαν δικαστές που θα κρίνουν όσα θα ειπωθούν και ότι, αν τα νομικά επιχειρήματά μας είναι ισχυρότερα από τα δικά σας, τότε η έκβαση της συζήτησης θα μας οδηγήσει σε πόλεμο αν δεν ενδώσουμε, ενώ εάν μας πείσετε, θα μας οδηγήσει στη δουλεία.»
Εδώ βρίσκεται η καίρια επισήμανση των Μηλίων. Οι Αθηναίοι έρχονται ταυτόχρονα ως δικαστές (κρίνουν οι ίδιοι τα επιχειρήματα) και με στρατό (η απόφασή τους θα εκτελεστεί αμέσως με τη βία). Δεν υπάρχει ούτε ουδέτερος κριτής ούτε ισότιμη θέση των δύο μερών. Το αποτέλεσμα, όπως το διατυπώνουν οι Μήλιοι, είναι διπλά αδιέξοδο: αν κερδίσουν στη λογομαχία, τους περιμένει πόλεμος· αν χάσουν, τους περιμένει δουλεία. Η «διαπραγμάτευση» είναι λοιπόν εξ ορισμού άνιση — μια πρόσκληση σε υποταγή με τη μορφή συζήτησης.
📜 §87
ΑΘΗΝ. Αν ήρθατε εδώ με σκοπό να εξερευνήσετε, με συλλογισμούς βασισμένους σε υποψίες, τι μέλλει να συμβεί ή αν έχετε τίποτε άλλο κατά νου αντί να έχετε μόνο υπόψη σας την παρούσα κατάσταση για να σκεφθείτε πώς να σώσετε την πολιτεία σας, καλύτερα να σταματήσουμε τη συζήτηση. Αλλιώς ας εξακολουθήσουμε.
📜 §88
ΜΗΛ. Στη θέση που βρισκόμαστε, είναι φυσικό και συγγνωστό να καταφεύγουμε σε πολλά επιχειρήματα και να διατυπώνουμε πολλές σκέψεις. Η συνάντηση αυτή έγινε, βέβαια, για να σώσουμε την πολιτεία μας. Δεχόμαστε, λοιπόν, να διεξαχθεί η συζήτηση με τον τρόπο που προτείνατε, αν το νομίζετε σωστό.
Οι Αθηναίοι θέτουν όρο: η συζήτηση θα αφορά μόνο την παρούσα κατάσταση και το πώς θα σωθεί η Μήλος. Αποκλείονται εκ προοιμίου οι υποθέσεις για το μέλλον (η ελπίδα βοήθειας από τη Σπάρτη, οι απρόβλεπτες τροπές της τύχης) και κάθε συζήτηση περί δικαίου. Στην §88 οι Μήλιοι, ενώ επιμένουν ότι είναι φυσικό να επιστρατεύουν πολλά επιχειρήματα, τελικά δέχονται τους αθηναϊκούς όρους. Η υποχώρηση αυτή είναι κρίσιμη: αποδεχόμενοι το πλαίσιο του αντιπάλου, οι Μήλιοι μπαίνουν σε ένα παιχνίδι με κανόνες που ο ισχυρός έχει ορίσει.
- §84: αφηγηματική εισαγωγή — δυνάμεις, στρατηγοί, καθεστώς της Μήλου, αποστολή πρέσβεων, άρνηση των Μηλίων να συγκαλέσουν τη συνέλευση του λαού.
- §85: οι Αθηναίοι αποδέχονται τη κατ' ιδίαν συζήτηση και προτείνουν μορφή στιχομυθίας.
- §86: οι Μήλιοι καταγγέλλουν την αντίφαση ανάμεσα στα λόγια και τον στρατό — δικαστές με όπλα.
- §87: οι Αθηναίοι περιορίζουν το θέμα στην παρούσα κατάσταση.
- §88: οι Μήλιοι δέχονται τον προτεινόμενο τρόπο διεξαγωγής και ο Διάλογος αρχίζει ουσιαστικά από την §89.