🗺️ Ανάλυση του Διαλόγου

Ο Διάλογος των Μηλίων μπορεί να διαιρεθεί σε τρία μέρη:

1. §§ 85-91: Είναι το προκαταρκτικό μέρος που περιέχει το ηθικό πρόβλημα ανάμεσα στη δικαιοσύνη και τη βία. Οι Αθηναίοι εξηγούν την πολιτική τους θέση πως είναι συμφέρον και για τα δυο μέρη οι Μήλιοι να παραδοθούν χωρίς αγώνα.

2. §§ 92-100: Οι Αθηναίοι προσπαθούν ν' αποδείξουν παρά τις αντιρρήσεις των Μηλίων πως πρέπει να επιτύχουν την υποταγή του νησιού.

3. §§ 101-112: Οι Μήλιοι δεν μπορούν να έχουν ελπίδα για επιτυχία. Αν οι Αθηναίοι προηγουμένως προσπάθησαν ν' αποδείξουν πως έπρεπε να υποτάξουν τη Μήλο, τώρα τονίζουν πως μπορούν να το κάνουν.

Η τριμερής αυτή διαίρεση δεν είναι απλή τεχνική λεπτομέρεια: δείχνει μια κλιμάκωση. Πρώτα τίθεται το ηθικό ερώτημα, έπειτα το ζήτημα του συμφέροντος, και τέλος το ζήτημα της γυμνής δύναμης.

⚖️ Το πρώτο μέρος (§§85-91): η αρχή του δικαίου του ισχυροτέρου

Το πρώτο μέρος είναι και το πιο σημαντικό γιατί σ' αυτό διατυπώνεται η αρχή πάνω στην οποία κινείται ο Διάλογος, και που δεν είναι τίποτε άλλο παρά η θεωρία της δύναμης και της βίας ως φυσικών κανόνων ρύθμισης των ανθρώπινων σχέσεων. Μπροστά της παραμερίζεται κάθε άλλη έννοια δικαιοσύνης και ισχύει μονάχα το δίκαιο του ισχυροτέρου.

Η αντίληψη αυτή διατυπώνεται και σε άλλα μέρη της ιστορίας του Θουκυδίδη (1.76.2, 4.61.5), αναπτύσσεται δε καθαρά στην παράγραφο 89 του Διαλόγου: στις ανθρώπινες σχέσεις τα νομικά επιχειρήματα έχουν αξία, όταν εκείνοι που τα επικαλούνται είναι περίπου ισόπαλοι σε δύναμη και πως, αντίθετα, ο ισχυρός επιβάλλει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύνατος υποχωρεί όσο του το επιβάλλει η αδυναμία του.

Η διατύπωση της §89 είναι το «κλειδί» του Διαλόγου: η ισότητα δύναμης είναι η προϋπόθεση για να έχει νόημα η συζήτηση περί δικαίου. Όπου λείπει η ισότητα, λείπει και το δίκαιο.

Η αντίληψη αυτή πηγάζει μέσα από την ωμή πολιτική πραγματικότητα του πέμπτου αιώνα, βρίσκει τη συγκεκριμένη διατύπωσή της στη σοφιστική αντίθεση φύση-νόμος, όπως αυτή διατυπώνεται από τον Καλλικλή στο Γοργία (483) και το Θρασύμαχο στην Πολιτεία (338) του Πλάτωνα και αντανακλάται στα λόγια μερικών χαρακτήρων στα έργα του Ευριπίδη (Φοίνισσαι 525, Αποσπάσματα 263 και 288) και στο έργο Νεφέλαι (1039) του Αριστοφάνη.

😨 Ο φόβος της εχθρότητας των υπηκόων

Η δικαιολογία των Αθηναίων για την υιοθέτηση αυτής της αρχής βασίζεται πάνω σε μια ιδέα, το φόβο που έχουν για την εχθρότητα των υπηκόων τους. Η Αθήνα για να κρατεί πειθαρχικούς τους υπηκόους της πρέπει να δείξει τη δύναμή της, και για να το κάμει αυτό δεν μπορεί ν' αφήσει κανένα να περιφρονεί την εξουσία της. Έτσι η κατάκτηση γίνεται μέτρο γι' ασφάλεια.

Στην πραγματικότητα όμως η πολιτική αυτή γίνεται επίφοβη γιατί δημιουργεί εχθρούς και στο τέλος γίνεται επικίνδυνη για τον ίδιο τον κατακτητή που αισθάνεται ν' απειλείται κάτω από το βάρος των δικών του κατακτήσεων που αναγκάζεται συνεχώς να διατηρεί και να επεκτείνει για δική του ασφάλεια. Έτσι δημιουργείται ένας πολιτικός φαύλος κύκλος.

Το επιχείρημα της ασφάλειας επανέρχεται σ' όλες τις ομιλίες των Αθηναίων στο Θουκυδίδη (1.76.2) και παίρνει διάφορες μορφές στο στόμα του Περικλή (2.63), του Κλέωνα (3.37, 39) και του Αλκιβιάδη (6.18.3), ο δε φόβος των υπηκόων επαναλαμβάνεται συχνά ως επιχείρημα τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος του Διαλόγου.

Ο Θουκυδίδης «σπέρνει» το ίδιο μοτίβο σε συγκεκριμένες παραγράφους, ώστε ο αναγνώστης να το αναγνωρίζει σαν επωδό:

Έτσι στο πρώτο μέρος του Διαλόγου με εισήγηση των Αθηναίων παραμερίζονται οι αρχές του δικαίου, κι η συζήτηση διεξάγεται με βάση τις υπαγορεύσεις του κοινού συμφέροντος και τη λογική των ωμών πολιτικών περιστάσεων.

🤝 Το δεύτερο μέρος (§§92-100): το «κοινό συμφέρον» με δύο έννοιες

Στο δεύτερο μέρος του Διαλόγου (§§92-100) οι Αθηναίοι προσπαθούν να πείσουν τους Μηλίους για την αναγκαιότητα της υποταγής τους. Η συζήτηση γίνεται με βάση την αντίληψη του κοινού συμφέροντος που ο καθένας όμως αντιλαμβάνεται διαφορετικά.

Εδώ βρίσκεται η καρδιά της παρανόησης: οι δύο πλευρές χρησιμοποιούν την ίδια λέξη, «κοινό συμφέρον», αλλά της δίνουν εντελώς αντίθετο περιεχόμενο. Ο πίνακας δείχνει την αντιστοιχία:

Για τους Αθηναίους κοινό συμφέρον σημαίνει τη χωρίς προσπάθεια και αντίσταση υποταγή των Μηλίων πράγμα που θα ερμηνευόταν ως τρανή απόδειξη της δύναμής τους· για τους Μηλίους όμως το κοινό συμφέρον φαίνεται να ταυτίζεται με το σεβασμό στην ελευθερία και της ουδετερότητάς τους πράγμα που κατά τη γνώμη τους θα γινόταν σύμβολο της Αθηναϊκής καλής θέλησης προς όλους.

💪 Το τρίτο μέρος (§§101-112): από το «πρέπει» στο «μπορούμε»

Στο τρίτο μέρος του Διαλόγου (§§101-112) οι Αθηναίοι αφήνουν να νοηθεί πως έχουν τη δύναμη να επιτύχουν το σκοπό τους και προτρέπουν τους Μηλίους να πάρουν μια φρόνιμη απόφαση και να μη στηρίζουν τον αγώνα τους πάνω σε ασταθείς κι αβέβαιους παράγοντες όπως είναι η τύχη, η ελπίδα, η εύνοια των θεών, το αίσθημα τιμής ή οι αβέβαιοι φίλοι.

Παρατηρήστε τη μετάβαση: στο δεύτερο μέρος οι Αθηναίοι επιχειρηματολογούσαν για το δεοντολογικό («πρέπει»), εδώ για το πραγματικό («μπορούμε»). Η επιχειρηματολογία απογυμνώνεται ολοένα περισσότερο.

🎭 Ψυχρή λογική ↔ ηθική δύναμη: η στάση του Θουκυδίδη

Βλέπουμε από τη μια την ψυχρή λογική του δυνατού κι από την άλλη τη θαρραλέα στάση του αδύνατου που με μόνο όπλο του την ηθική δύναμη που πηγάζει από το δίκαιο του αγώνα του καταφεύγει σε συναισθηματικούς υπολογισμούς γι' αντίβαρο στην υλική του αδυναμία.

Στο πολιτικό επίπεδο η έκβαση των γεγονότων δικαίωσε τον κυνικό ορθολογισμό των Αθηναίων· δεν υπάρχει όμως αμφιβολία πως η συμπάθεια του Θουκυδίδη ήταν με τους Μηλίους και πως προβάλλοντας σθεναρά και επίμονα τη θαρραλέα και δίκαιη φωνή τους μέσα από την περίτεχνη υφή του Διαλόγου του θέλησε να μας δώσει ένα αιώνιο παράδειγμα ηθικής αντίστασης ενός μικρού κι αδύνατου νησιού που θέλησε να διατηρήσει την ελευθερία και την ανεξαρτησία του ενάντια στην ωμή βία και στη θέληση του δυνατού.