🎭 Φύση και χρονολογία σύνθεσης του Διαλόγου

📜 Η μέθοδος συγγραφής του Θουκυδίδη ως αφετηρία

Όπως είδαμε και στη γενική Εισαγωγή (σελίδες 16-17) ο Θουκυδίδης στην αρχή της Ιστορίας του (1.22) μας εκθέτει τον τρόπο συγγραφής του έργου του. Συγκρίνει τον εαυτό του με τους παλαιότερους ποιητές και λογογράφους που έγραψαν χωρίς να επιμένουν πολύ στην εξακρίβωση της ιστορικής αλήθειας και αναφέρεται στην επίπονη προσπάθεια που ο ίδιος κατέβαλε για να γράψει όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικά την αλήθεια γύρω από τα γεγονότα που περιγράφει.

Ιδιαίτερα για τους λόγους (δημηγορίες) που αντάλλαξαν οι διάφοροι ομιλητές της ιστορίας του, ο συγγραφέας μας πληροφορεί πως ήταν δύσκολο να διατηρήσει στη μνήμη του τους λόγους όπως ακριβώς ειπώθηκαν από τους ομιλητές. Έτσι τους διατύπωσε ο ίδιος όπως νόμιζε πως θα τους έλεγε ο κάθε ομιλητής ανάλογα με την περίσταση, προσπαθώντας μόνο να μείνει όσο το δυνατόν πιο πιστός στο γενικό νόημα των λόγων που πραγματικά λέχτηκαν.

Στόχος του δεν ήταν μια τερπνή, αλλά μια ωφέλιμη ιστορία, ιδιαίτερα για κείνους που θέλουν να γνωρίζουν την αλήθεια για τα παλιά γεγονότα και με βάση αυτά να κρίνουν τα μέλλοντα. Γιατί κατά τη γνώμη του είναι ανθρώπινος νόμος πολλά από τα μέλλοντα να συμβαίνουν με τον ίδιο ή παρόμοιο τρόπο που συνέβηκαν και τα προηγούμενα γεγονότα. Το έργο του το έγραψε με στόχο να γίνει περισσότερο κτῆμα αἰώνιο (κτῆμα ἐς αἰεί) παρά ανάγνωσμα για εφήμερη ακρόαση.

🏛️ Από το ασήμαντο επεισόδιο στο σύστημα καθολικών αξιών

Έτσι κι ο διάλογος των Μηλίων, αν και αναφέρεται σ' ένα ουσιαστικά ασήμαντο επεισόδιο που δεν έπαιξε μεγάλο ρόλο στην έκβαση του Πελοποννησιακού πολέμου, αποκτά μια ευρύτερη σημασία: μέσα από την ειδική επιχειρηματολογία των προσώπων και την εξέταση των επί μέρους λεπτομερειών προβάλλει ένα σύστημα καθολικών αξιών.

Με τη διατήρηση της ανωνυμίας των προσώπων και το ψηλό επίπεδο της έντεχνης επιχειρηματολογίας ο διάλογος των Μηλίων αίρεται πάνω από το συγκεκριμένο επεισόδιο της Μήλου και γίνεται αιώνια κατακραυγή εναντίον όχι μόνο στην Αθηναϊκή αλλά και στην οποιαδήποτε επεκτατική πολιτική, και σθεναρή διακήρυξη του δικαιώματος ενός μικρού νησιού να διατηρήσει την ελευθερία, την ανεξαρτησία και την ουδετερότητά του.

Η επιλογή αυτή δεν είναι μόνο λογοτεχνική. Ο διάλογος είναι και το τυπικό εργαλείο της σοφιστικής παιδείας: μέσα από τους δισσοὺς λόγους —τους δύο αντίθετους λόγους για το ίδιο ζήτημα— δοκιμάζεται η αξία του κάθε επιχειρήματος. Έτσι το επεισόδιο της Μήλου μετατρέπεται σε φιλοσοφική αναμέτρηση αρχών.

🗓️ Η χρονολογία σύνθεσης: μετά το 404 π.Χ.;

Μια τέτοια γενική καταδίκη εναντία στην Αθηναϊκή πολιτική σε συνδυασμό με μια σειρά από προβλέψεις γεγονότων που σημάδεψαν το τέλος του πολέμου δημιουργεί τη σοβαρή πιθανότητα ο διάλογος να έχει συντεθεί μετά το 404 π.Χ. Γιατί είναι ακριβώς μετά την ήττα της Αθήνας και την άνοδο της Σπάρτης που γίνεται μια ανοικτή κριτική της επεκτατικής πολιτικής της Αθήνας και η Μήλος αποκτά ολοένα μεγαλύτερη συμβολική σημασία.

Μερικές θέσεις από αυτές τις προβλέψεις δεν ήταν απίθανο να γίνουν και πριν από τη λήξη του πολέμου, η περίεργη όμως συγκέντρωσή τους σ' αυτό το διάλογο δημιουργεί έντονη την υποψία πως ο Θουκυδίδης έγραψε αυτό το μέρος της ιστορίας του μετά το 404 π.Χ. και βάζει στο στόμα των ομιλητών του γεγονότα γνωστά.

Τέτοιες προβλέψεις είναι:

1. Οι Μήλιοι φαίνονται να γνωρίζουν ότι οι ουδέτερες πόλεις θα στραφούν εναντίον των Αθηναίων. Αυτό πράγματι συνέβη πριν από το τέλος του πολέμου (§98).

2. Η Αθήνα ενδέχεται να ηττηθεί (§90). Η πρόβλεψη αυτή είναι εκπληκτική και περίεργη συνάμα, γιατί γίνεται σε μια εποχή που η Αθήνα βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της, η Σπάρτη προσωρινά έχει αδρανήσει και οι ίδιοι οι Μήλιοι σε λίγο πρόκειται να συντριβούν από τους Αθηναίους.

3. Διατυπώνουν την απειλή για μια νέα Σπαρτιατική εκστρατεία για προσεταιρισμό συμμάχων των Αθηναίων, όπως εκείνη που έκαμε προηγουμένως μετά την κατάληψη της Αμφίπολης ο Βρασίδας. Πράγματι οι Σπαρτιάτες επιχειρούν κάτι ανάλογο μετά την αποτυχία της Σικελικής εκστρατείας (§110).

4. Οι ομιλητές φαίνονται να γνωρίζουν πως η Αθήνα μετά την ήττα της θα σωθεί μόνο από τους ίδιους τους αντιπάλους της. Αντιμετωπίζοντας μια ενδεχόμενη κατάλυση της ηγεμονίας τους οι Αθηναίοι δηλώνουν πως αυτό δεν τους τρομάζει γιατί δεν είναι κυρίαρχες πόλεις, όπως η Σπάρτη, που είναι επικίνδυνες στους αντιπάλους τους, αλλά πρώην υπήκοοι που μπορούν να ξεσηκωθούν και να υποτάξουν τους κυρίους τους (§91). Πραγματικά, όπως αναφέρει ο Ξενοφώντας στα Ἑλληνικά του (2.2.19), η Αθήνα σώθηκε από την καταστροφή χάρη στη γενναιοφροσύνη των Σπαρτιατών παρά τις αντίθετες υποδείξεις των συμμάχων τους Θηβαίων και Κορινθίων. Το γεγονός αυτό θα επιβεβαιώσει αργότερα και ο Ισοκράτης στο λόγο του Περὶ Εἰρήνης (78).

🧩 Σύνοψη των τεκμηρίων

Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει τις τέσσερις προβλέψεις και το ιστορικό γεγονός που η καθεμιά φαίνεται να προεξοφλεί.